300px|thumb|Situación d'Aragón, comunidat autonoma d'a Espanya contemporania. 300px|thumb|Portalada d'a obra historica de Cheronimo de Blancas, Aragonensium rerum comentarii, publicau en 1588 en Zaragoza per os fraires Lorient y Diego Robles. Se tracta d'una d'as primeras obras sobre la Historia d'Aragón. A presencia humana en as tierras que hue forman a Comunidat Autonoma d'Aragón data de fa cuantos milenios, pero Aragón, como muitas d'as actuals rechions historicas, ye fruito d'a Edat Meya. O nombre d'Aragón apareixe por primera vegada en l'anyo 828.
A Historia d'Aragón moderna prencipia con a invasión musulmana en o sieglo VIII. Dende allora iría enamplando as suyas mugas mientres os sieglos en os que en primeras estió condau, dimpués reino, y posteriorment consello y audiencia, dica constituir hue lo día una comunidat autonoma, tot ixo atamas de mancar d'unidat cheografica u natural, lingüistica y mesmo etnica.
En a Edat Meya se forcha l'Aragón actual. Os suyos prencipals pilars estioron a Corona, as Corz, a Deputación d'o Reino y o Dreito foral. Cabecera dende o sieglo XII d'una federación d'estaus d'entidat diversa, que la historiografía actual denomina Corona d'Aragón; o suyo peso especifico fue eslanguindo-se china-chana adintro d'ella dica plegar en a Edat Moderna, cuan s'integró en un encara mes centralizau Reino d'Espanya. Cal sinyalar que en 1412 en o compromís de Casp a dinastia que escomencipió a reinar, per muerte d'o zaguer hereu d'a casa anterior, estio a casa castellana d'os Trastamara.
Dende l'incident de 1591, cuan Felipe II d'Espanya ordenó la execución d'o chusticia d'Aragón, don Chuan V de Lanuza, dica 1707 cuan fuoron proclamaus os Decretos de Nueva Planta, Aragón fue cedendo china-chana toz os suyos dreitos, fueros y atras particularidaz historicas que heba conseguiu con o paso d'os anyos.
A Guerra d'o Francés proporcionó posibilidaz de reactivación. y mientres o sieglo XIX, os carlistas, que buscaban adeptos ta la suya causa en ista tierra, ofreixioron a recuperación d'as antigas libertaz forals.
Asinas en o sieglo XX, en a etapa republicana, o sentimiento rechionalista augmentó, pero la Guerra Civil espanyola borró de raso toz os prochectos autonomicos.
O rechimen franquista adormió as langarias aragonesistas que huei, reforzadas, preban de resurchir.
Prehistoria Se veiga Aragón en a Prehistoria Periodo Paleolitico thumb|250px|O Paleolitico en Aragón (ortografía d'as normas graficas de l'aragonés de 1987). Os testimonios mes antigos de vida humana en Aragón se remuntan a l'epoca d'as glaciacions, en o Pleistoceno meyo, fa bels 600.000 anyos, mientres lo Paleolitico Inferior. Istas poblacions deixoron de testimonios d'artesanía achelense. S'han trobau bifaces de pedrenya y fendidors de cuarcita, en particular en as faixas de Sant Blas en Teruel, en a zona de Cauvaca en Casp, en o barranco d'Arbolitas amán de Borcha y tamién en a Comunidat de Calatayú, en a zona de Miedes. A val de Xalón en ye allora una zona a-saber-lo abundant.
Mientres a glaciación de Würm, arredol d'o 80000 aC, aparixió un nuevo tipo humano en ista rechión, l'hombre de Neandertal. Muitas restas humanas, como caixals, s'han trobau en as Esplugas d'os Moros de Gabasa, amán de Uesca. Mientres o Paleolitico Meyo se desembolicó la cultura d'o Musteriense, que remanió dica lo 40000 aC, aproximatament. Ista se caracteriza per o treballo d'a pedrenya en forma de punta, rasqueta de dients, pero igualment per un important treballo d'o ueso. Os puestos mes conoixius son o d'o Covacho Eudoviches d'Alacón en Teruel, a d'a Fuent d'o Trucho en Colungo y as d'as Esplugas d'os Moros de Gabasa.
En o Paleolitico Superior, que escomencipia arredol d'o 40000 aC, aparixioron dos nuevas culturas: a Solutrense y a Magdaleniense. A Solutrense ye particularment bien representada en a Espluga de Chaves, en Bastarás, a on se son trobadas puntas ta cusir, radederas y burils. A cultura Magdaleniense nos n'ha deixau obchectos en ueso, como sagaillas, u en piedra, como microlitos. A craba y lo conello semblan estar os animals mes cazaus per istos hombres.
Periodo Epipaleolitico As restas de l'Epipaleolitico, demientres o seteno y o cinqueno milenios aC, se concentran en o Baixo Aragón. Os obchectos microliticos se fan mes numerosos, mientres que la decoración ye cada vegada mes cheometrica, emplegando-ne formas de trianglos, trapecios y semilunas.
L'habitat se gosa desarrollar a o largo de parez cantalosas poco fundas, orientadas enta lo sol y dominando los ríos Matarranya y Algars. Os puestos prencipals son os d'os dos recuestos d'a Botiguería d'os Moros y os d'els Secans en Mazalión en a provincia de Teruel; y os puestos d'a Costalena en Maella, d'El Serdà y d'o Sol de la Pinyera en Favara en a provincia de Zaragoza. A economía d'istas poblacions contina estando esencialment depredadera, basada en a caza, a pesca y a cullita.
Periodo Neolitico thumb|250px|O Neolitico en Aragón. En a primera metat d'o cinquenp milenio antis de Cristo apareixió una nueva traza de vida basada en una economía de productors, conoixedors de l'agricultura y d'a ganadería, que continaban cazando animals como una actividat complementaria.
A existencia de molins de man, construyius de piedra dura, atestigua l'actividat d'a moltura, d'a mesma traza que bellas estrals pulimentadas presentan en o tallo racadas d'estar-se emplegadas como ixuelas ta fainas agricolas.
Se troban restas neoliticas en as sierras exteriors uescanas y en o Baixo Aragón.
Protohistoria Periodo Calcolitico O periodo Calcolitico se caracteriza per dos fenomenos: a multiplicación d'as construccions megaliticas y la extensión d'a cultura d'o vaso campaniforme. Os megalitos mes importants s'observan en as sierras exteriors y en as altas vals pirinencas.
Edat de Bronce thumb|125px|Fegura femenina de terracota, d'a Edat de Bronce final, entre o 650 y 500 aC, trobada en Fuents d'Ebro. En a espluga d'o Moro d'Olbena se son trobadas puntas de flechas en ueso, que datan d'os sieglos XVI y XV antis de Cristo y que son os millors eixemplos d'o Bronce antigo.
O Bronce meyo n'ha furnito importants chacimientos en a redolada de Monzón, con mes de 200 estrals pulimentadas amán d'os puestos d'o tozal Marcullo, Pialfor, Conchel, Morilla y o tozal Franché. As ceramicas son eslavadas, a vegadas decoratas con chicoz bolos sobre l'ansa. Os obchectos metalicos se multiplican con punchons rectangulars u punyals triangulars. A intensa actividat agricola ye enfortida per l'important numero de falces de pedrenya. Igualment se son trobaus puestos habitaus en o curso baixo d'a Cinca, amán d'os ríos Sosa y Alcanadre.
Os zaguers periodos d'a Edat de Bronce final, arredol d'o 1100 aC, se caracterizan per a cultura d'os campos d'urnas. Se tracta de poblacions indoeuropeas, orichinarias d'o centro d'Europa, que se mezcloron con as poblacions mediterranias. Istos incineraban os suyos muertos y en ficaban as cenisas en urnas funerarias. Eixemplos n'existen en a espluga d'o Moro en Olbena, a Masada del Ratón en Fraga y o Cabezo de Monleón en Casp. A fuga d'a metalurchia se caracteriza per l'augmento d'os moldes de fundición que se son trobaus en puestos habitaus.
Edat de Fierro thumb|left|200px|Escritura ibera. Un bronce d'o Sieglo I aC trobau en a muga d'as actuals provincias de Soria y de Zaragoza. thumb|250px|right|Os pueblos d'Espanya en 200 aC. A Edat de Fierro ye millor documentada. Os puestos anteriors continan estando ocupaus sinse interrupción y mesmo las necropolis continan fendo honra a los ganaders, agricultors y artesanos d'o nuevo periodo.
L'actividat comercial, en particular con os fenicios, os etruscos y os griegos, se desembolicó y apareixió la metalurchia d'o fierro. Os trastes y l'armamento se modernizoron y se perfeccionoron, como se puet comprobar en os chacimientos de Piuró del Barranc Fondo y de Sant Cristofo en Mazalión, a on s'han trobau vasos d'estilo fenicio, u en Zaila y Calaceit, a on se son trobatos obchectos importaus de Creta.
En o sieglo VI aC coexistiban en Aragón seis grupos distintos, que perteneixeban a los grupos ibero, celta y aquitano: os bascons, os suesetans, os sedetans, os chacetans, os ilerchez y os celtibers citeriors. Christian Rico: Pyrénées romaines. Essai sur un pays de frontière (IIIe siècle av. J.-C.-IVe siècle ap. J.-C.), Biblioteca de la Casa de Velázquez, num 14, Madrit, 1997 (ISBN 9788486839741). Toz istos yeran grupos iberizaus, sedentarios, instalaus en lugars fixos. Os eixemplos mas destacaus se troban en o Cabezo de Monleón y en a Loma de Brunos en Casp, en o Puntal en Fraga y en o Roquizal del Rullo en Favara.
O sistema social se basaba en o grupo familiar, constituyiu por bellas cuatre cheneracions. As actividaz economicas yeran principalment l'agricultura y la ganadería. O poder yera exerciu por un rei, rodiau por a población masculina que se reuniba en asemblea.
Edat Antiga Se veiga Aragón en a Edat Antiga Conquiesta punica 250px|thumb|Expansión cartachinesa en Iberia entre 237 y 206 aC (mapa en francés). A partir de 237 aC, baixo lo mando d'Hamilcar Barca, y dimpuesas baixo lo mando de su choven Hasdrubal, os cartachineses s'ixeminoron rapedament por Espanya. Os ilercavons, os ilerchez y os lacetans pasoron parcialment baixo l'autoridat d'Hanibal Barca. Ista rechión devenió una reserva de trigo, de metals preciosos y de soldaus bien apreciaus pa Cartago.
A partir de 219 aC, a peninsula iberica devinió un campo de batalla pa os romanos y os cartachineses mientres a Segunda Guerra Punica. En 217 aC, Publio Cornelio Scipión marchó contra la capital d'os ilerchez, que yeran aliaus d'Hasdrubal, y dimpuesas contra los lacetans, a los cuals redotoron. Pero en cabo d'anyo, una vegada partius os romanos, Mandonio, rei d'os ilerchez, sublevó a lo suyo pueblo contra Roma y ixarrotó los territorios d'os aliaus d'os romans. Publio Cornelio safocó istas rebelions, pero ista sublevación tornó a levar a Hasdrubal enta lo norte de l'Ebro.
Os celtibers, por a suya parti, ninvioron una delegación a Publio Cornelio y facioron con él un alcuerdo. Roma los empuixó ta que enrestisen o territorio cartachinés y prenioron en ixe ataque tres ciudaz, conseguindo dos victorias contra Hasdrubal, causando-ne arredol de 15.000 muertos y 4.000 presoneros.
A difícil conquiesta romana 250px|thumb|Conquiesta d'a peninsula Iberica por os romanos entre los sieglos III aC y I aC. 250px|thumb|Mugas d'a provincia romana d'Hispania Citerior en 197 aC. En 204 aC, Cartago paró cuenta de que la guerra yera perdida, negoció con Publio Cornel Escipión l'Africano, y acceptó las condicions que Escipión li imposó, entre las cuals se trobaba l'albandono d'Hispania. En 197 aC, os territorios romanos en Hispania s'organizoron en dos provincias: a Hispania Ulterior y a Hispania Citerior, ista zaguera con capital en a ciudat de Tarraco. L'administración en pertocaba dos vegadas a l'anyo a dos pretors, encara que ista no yera perén efectiva.
Pero en ixe mesmo anyo Sempronio, pretor d'a Hispania Citerior, tenió que revifar-se con un devantamiento cheneral que prevocó la redota de l'exercito romano y la muerte d'o mesmo pretor. O Senau ninvió a lo cónsul Catón chunto con un exercito de 60.000 hombres. Por tanto, os pueblos d'a rechión —treito d'os ilerchez, que negocioron a suya rendición con Catón— continoron o combate. Catón acotoló a los rebels y prenió de nuevo lo control d'a provincia mientres l'estiu d'ixe anyo, pero no consiguió atrayer-se os favors d'a población local y d'os celtibers. Aprés d'una demostración de fuerza, convenció a istos zaguers ta que tornasen de nuevo enta casa. Pero la submisión d'os indichenas no estió so que aparent: a lo que se conoixió que Catón tornaba en Italia, se reactivó a rebelión. Catón i respondió firmement: acotoló lo devantamiento, vendió a os presoneros como esclavos y tornó a dentrar trunfal en Roma.