Chapeto (en griego Ιαπετός y en latín Iapetus) ye o tercer satelite natural mes gran de Saturno, o onceno mes gran d'o Sistema Solar, y o cuerpo mes gran d'o Sistema Solar que se sepa que no ye en equilibrio hidrostatico. Chapeto ye bien conoixito per a suya dramatica coloración de dos tonos, pero os descubrimientos feitos per a misión Cassini-Huygens en 2007 declarión atras caracteristicas inusuals, como una enorme catena de montanyas ecuatorial que recorre tres cuartos d'a superficie d'a luna.

Historia Descubrimiento thumb|left|250px|Contimparación de grandaria entre a Tierra, a Luna y Chapeto. Chapeto fue descubierto per Giovanni Domenico Cassini, un astronomo italo-francés, en octubre de 1671. Patrick Moore Philip's astronomy encyclopedia, 2002, ISBN 978-0540078639, p. 193. Lo descubrió en o costato occidental de Saturno y prebó veyer-lo en o costato oriental bels meses dimpués, pero no bi habió exito. Estió o mesmo caso a l'anyo siguient, cuan atra vegata pudo alufrar-lo en o costato occidental, pero no en o costato oriental. Cassini finalment alufró Chapeto en o costato oriental en 1705 con l'aduya d'un telescopio millorato, trobando-lo-ie dos magnituz mes febles en ixe costato.

Cassini suposó correctament que Chapeto heba un hemisferio brilant y un hemisferio escuro antimás d'haber una rotación sincrona, perén dando a mesma cara entro a Saturno. Isto significa que o hemisferio brilant ye veyible ta la Tierra cuan Chapeto ye en o costato occidental de Saturno y que o hemisferio escuro ye veyible cuan ye en o costato oriental. O hemisferio escuro estió mes tardi nombrato Cassini Regio en l'honor d'él.

Nombre thumb|200px|left|Mosaico de Chapeto feito per a sonda Cassini amostrando o hemisferio brilant con parti de l'aria escura apareixendo a la dreita (a catena ecuatorial ye en a fotografía en o extremo dreito). O gran cráter Engelier ye amán de o fundo; a la suya dreita mes baixa se puet veyer o rafe d'un cráter mes viello, un poco mes chicot y parcialment borrato, Gerin. Chapeto se nombró a partir de o Titán Chapeto de a mitolochía griega. O nombre estió sucherito per John Herschel (fillo de William Herschel, descubridor de Mimas y Encelado) en a suya publicación de 1847 "Resultatos d'Alufradas Astronomicas feitas en o Cabo de Buena Esperanza," a on esfendió nombrar as lunas de Saturno seguntes os Titans, chirmans y chirmanas de o Titán Crono (a qui os romanos identificaban con o suyo dios Saturno).

Cuan per primera vez estió descubierto, Chapeto estió entre as cuatre lunas Saturnianas etiquetatas como Sidera Lodoicea per o suyo descubridor Giovanni Domenico Cassini en honor a o Rei Loís XIV de Francia (os atros tres estión Tetis, Dione y Rea). Manimenos, os astronomos prenión o costumbre de referir-sen ta éls usando-ne de numeros romanos, estando Chapeto Saturno V. Una vegata que Mimas y Encelado estión descubiertos en 1789, o esquema numerico s'estendilló y Chapeto se convertió en Saturno VII. y con o descubrimiento d'Hiperión en 1848, Chapeto se convertió en Saturno VIII, con o cual ye conoixito agún hue.

As caracteristicas cheolochicas de Chapeto se nombran a partir de personaches y puestos de o poema epico francés a Canción de Roldán. Entre os exemplos de os nombres emplegatos bi son os cráters Charlemagne y Baligant, y a rechión brilant septentrional, Roncevaux Terra. A unica excepción ye a Cassini Regio, a rechión escura de Chapeto, nombrato a partir de o descubridor de a rechión, Giovanni Cassini.

Orbita A orbita de Chapeto ye bellacosa inusual. Encara que ye a tercera luna de Saturno mes gran, orbita muito mes luent de Saturno que a proxima mes amán luna principal, Titán. Tamién ha o plan orbital mes inclinato de os satelites regulars; només que os satelites externos irregulars como Febe ha orbitas mes inclinatas. A causa d'isto ye desconoixita.

Debito a la suya orbita distant y inclinata, Chapeto ye a unica gran luna dende a cual se pueden veyer clarament os aniellos de Saturno; dende as atras lunas interiors, os aniellos estarban en rafe y difícils de veyer. Dende Chapeto, Saturno semblarba haber 1°56' de diametro (cuatre vegatas a grandaria d'a Luna veyita dende a Tierra).

Caracteristicas fisicas A baixa densidat de Chapeto indica que principalment se composa de chelo, con només que una chicota (~20%) cuantidat de materials rocosos.

A diferencia d'a mayoría d'as grans lunas, a suya forma tota ni ye esferica ni elipsoidal, ha maguer una cintura turoniata y polos aplanatos; tamién, a suya unica catena montanyosa ecuatorial ye tan alta que distorsiona veyiblement a forma de Chapeto mesmo cuan se veye dende a distancia. Istas caracteristicas a ormino lo conduce a estar caracterizato como con forma de nuez.

Chapeto n'ha a-saber-lo de cráters y as imáchens d'a sonda Cassini bi'n han revelato de grans cuencas d'impacto, a o menos cinco d'os cuals han uns 350 km d'amplaria. O mes gran, Turgis, ha un diametro de 580 km; o canto d'él ye extrematament encatarrato y bi incluye un cinglo d'uns 15 km d'altaria. Chapeto ye conoixito per patir-ne de grans eslurtadizos horizontals u sturzstroms, posiblement patitos per esbarizamientos de chelo.

Mapa de color amillorata (27,6 MB). L'hemisferio frontal ye a la dreita. Mapas de color amilloratahemisferios norte y sud. Mapa de color amillorata (27,6 MB). Mapas de color amilloratahemisferios zaguero y frontal.

Coloración bitonal thumb|200px|Imachen de Chapeto de color natural. En o sieglo XVII, Giovanni Domenico Cassini alufró que podeba veyer Chapeto només que en o costato occidental de Saturno y mái en l'oriental. Él correctament dedució que Chapeto rota sincronament arredol de Saturno y que una cara de Chapeto ye mes escura que l'atra, conclusions posteriorment refirmatas per telescopios mayors.

thumb|left|200px|Anvista d'a Cassini Regio. Entre os grans cráters veyibles i son Falsaron (dalto a la ezquierda), Turgis (dalto y a la dreita d'o centro) y Ganelon (debaixo a la dreita). thumb|left|200px|Rechions brilants de Chapeto. Roncevaux Terra ye entalto (norte); Saragossa Terra con a suya prominent compleganza Engelier, a segunda mes gran de Chapeto, ye debaixo.

A diferencia en a coloración entre os dos hemisferios chapetians ye percutidora. L'hemisferio frontal y os costatos son escuros (albedo 0,03-0,05) con una coloración licherament royisco-marrón, mientres a mayor parti de l'hemisferio posterior y polos son brilants (albedo 0,5-0,6, cuasi tan brilant como Europa). Asinas, a magnitut aparent d'o hemisferio posterior ye circa 10,2, o de l'hemisferio frontal, maguer, ye circa 11,9 -mes dillá d'a capacidat d'os millors telescopios en o sieglo XVII. O patrón de coloración ye semblant a o simbolo esferico d'un yin y yang u a las dos seccions de un pilota de tenis. A rechión escura se clama Cassini Regio y a rechión brilant se divide en Roncevaux Terra a o norte de l' y Saragossa Terra a o sud d'íste. Se creye que o material escuro orichinal ye venito de difuera de Chapeto, pero agora consiste principalment en un repui d'a sublimación d'o chelo provenient de zonas mes calients d'a superficie de Chapeto. En contiene de compuestos organicos similars a las substancias trobatas en meteoritos primitivos u en as superficies d'os cometas; Alufradas dende bases terrestre han amostrato que íste ye carbonoso y probablement incluye cianocompuestos como polimeros d'acido cianhidrico conchelatos.

thumb|250px|Primer plan d'a rechión polar septentrional, con o gran cráter d'impacto Falsaron amán d'a parti inferior. left|thumb|200px|Dicotomía de color de Chapeto. A color mes roya de l'hemisferio frontal se puet veyer en as arias brilants en una imachen de concarada menor (ezquierda), y en as arias escuras en imáchens de concarada mayor (dreita).

En o 10 de setiembre de 2007, l'orbitador Cassini pasó a 1 640 kilometros (1 020 millas) sobre a superficie de Chapeto y demostró que entrambos os hemisferios n'heban a-saber-lo de cráters. A dicotomía d'a color d'as tacas de material claro y escuro ixemenatas en a zona de transición entre a Cassini Regio y as arias brilants existe en escalas muito chicotas, entro a una resolución d'imachen de 30 metros. Bi ha material escuro emplindo rechions baixas y material brilant en as costeras feblement iluminatas d'os cráters cara ta o polo, pero no dengún matiz de griso. O material escuro ye una capa muito fina, només que d'unas decenas de centimetros (alto u baixo un piet) de grosor a o menos en bellas arias, seguntes l'escaneo per radar d'a sonda Cassini y o feito de que impacto de chicoz meteoros han perforato o chelo de debaixo.

Os cientificos d'a NASA agora creyen que o material escuro ye un repui d'a sublimación (vaboración) d'o chelo d'augua en a superficie de Chapeto, posiblement enfoscato mes aprés a exposición a la luz solar. Per a suya lenta rotación de 79 días (igual a la suya revolución y a mes larga d'o sistema saturnián), Chapeto deberba haber a temperatura superficial mes calient durando o día y a mes freda durando a nueit en o sistema saturnián mesmo antis d'o desarrollo d'o contraste de color; amán de l', l'absorpción d'a calor d'o material escuro resulta en temperaturas diurnas de 129 K en a escura Cassini Regio contimparata con os 113 K en as rechions brilants. A diferencia de temperatura significa que o chelo preferentment se sublima en a Cassini Regio y s'aposenta en as arias brilants y especialment en os mesmo mes fredos polos. A traviés d'escalas de tiempo cheolochico, isto enfoscarba mes a Cassini Regio y esclareixerba a resta de Chapeto, creando-bi un proceso de fuga termica de retroalimentación positiva d'un contraste mesmo mayor en l'albedo, rematando con que tot o chelo exposato ye estato tresbatito en a Cassini Regio. S'estima que durando un periodo d'un miliardo d'anyadas a las temperaturas actuals, as arias escuras de Chapeto tresbatirban uns 20 metros de chelo per sublimación, as rechions brilants maguer tresbatirban solo que 10 centimetros, sin de considerar o chelo transferito d'as rechions escuras. Iste modelo explanica a distribución d'as arias claras y escuras, l'absencia de tonos grisos y a finura de o material escuro que cubre a Cassini Regio. A redistribución d'o chelo se veye facilitata per a feble gravedat de Chapeto, o que significa que a temperaturas ambient una molecla d'augua puet migrar dende un hemisferio a l'atro en només que uns pocos blincos.

Con tot y con ixo, se i requerirba un proceso separato de segregación d'a color ta escomencipiar a retroalimentación. Se piensa que o material escuro inicial estarba enrunas fotitas per meteoritos difuera d'as chicotas lunas externas en orbitas retrogradas y escobatas per o hemisferio frontal de Chapeto. O medollo d'iste modelo ha alto u baixo unas 30 anyadas y estió revilcato per o sobrevuelo de setiembre de 2007.