A Luenga (Laluenga en castellano) ye un municipio aragonés d'a provincia de Uesca, situato en a comarca d'o Semontano de Balbastro.

A suya población ye de habitants en una superficie de 36,5 km² y una densidat de población de hab/km².

Cheografía Cheografía fisica Localización A localidat d'A Luenga se troba situata a 420 metros d'altaria sobre o ran d'a mar, a una distancia de 41 km d'a ciudat de Uesca, a capital d'a suya provincia.

Prencipiando en Uesca, o camín mas curto que plega enta o lugar ye agafar a carretera N-240 dica o esbarre de Sant Román y dimpués continar por a carretera comarcal A-1225. Este trachecto ye de 42 km.

Vechetación Entre a matullera u matorrals que fan o paisache d'A Luenga, se i troban coscollos, allagas, romero, tremonciello, chinestras, barzas, chinebros, cepas... Os arbres que plenan o lugar son chopos, carrascas, oliveras, almendreras, codonyeras y manzaneras. Cal charrar de bels árbols granizos, como a gran carrasca clamada A rolleta d'Antonio Plana. Os acipretz d'o fosal u d'os Abozales amuestran una grandaria esclatera. O mas altero lo i cudiaba Miguel de Bailo, en primerizas d'o sieglo zaguero.

Hidrolochía Actualment o subministro d'augua d'emplego domestico y agro-ramadero se fa dende a zequia Terreu (canal d'a Cinca). Os labradors d'o lugar son ficaus en a Comunidat de Regants de Sant Chuan, con seu en A Luenga, y bi'n ha antimas atros lugars como Peraltiella, A Perdiguera y Berbegal. Antis con antis l'augua de boca se i trayeba d'os pozos y os arrios y lo ganau bebeba d'as basas. Ya en o diccionario de Madoz (1845-1850) en a suya descripción d'os lugars d'a provincia de Uesca, trobamos t'A Luenga, entre atros datos:

Os pozos d'os cuals charra Madoz en a pachina zaguera son os que hue s'han clamau por a suya morfolochia, pozos-fuent. L'historiador Antonio Naval deciba d'istas construccions que son pozos a los que se arriba baixando por os escalons a ormino muitos y Partius en prous piazos, cubillaus baixo construción de piedra picata. Parlamos d'una traza de estracción d'augua unica, ya que fueras d'o Semontano de Balbastro, pareixe que nomás s'ha emplegau en bellas rechions de Palestina, seguntes esfenden bels historiadors. En a redolada s'han trobau muitos eixemplos d'ista mena de construcción, pero nomás en A Luenga en i hai tres.

O Pozo Nuevo se troba en a parti esportiva conoixita como Os Pins. Ista graniza estructura adubiba d'augua ta emplego d'as casas d'o lugar dica que se fizo o rete d'augua corrient dimpues de devantar la cequia Terreu. I ye a 300 metros d'o lugar y ye esviellau. O Pozo alto ye o solo pozo-fuent que se troba adentro d'o nuclio urbán. Tapiau baixo a carrera d'o Pozo, que porta o suyo nombre. Ye d'augua molla, que no ye guaire buena ta lavar ni cocinar, porque d'o xabón no brinca esbruma ni fa bullir a cocción d'as verzas. Anque ye potable, a suya sabor ye prou mala. Se feba servir t'abrebar o mulamen, si en quereban, anque se gosaba de emplegar sobretot ta chelar lo vin y l'augua t'al estiu. Luego será esviellau tamién. O Pozo Salau lo trobamos en o camin que baixa t'A Perdiguera, a 150 metros d'o lugar alto u baixo. Ye tamien un pocet d'augua molla. Se gosaba d'emplegar t'aclarar as ropas, porque yera augua muita clarura u ta refredar a birolla y los patios. Iste encara no ye esviellau.I hai atra fuent en o adentradero d'o lugar que fue devantada en 1931 ta arrimar l'augua ta o Pozo Nuevo. Fa bellas 20 anyadas s'esvielló metendo piedras de mallacán, prou zancera en os marguinazos d'a redolada. No'n conoixemos atras difuera d'o lugar, anque cal destacar as dos balsetas chunto a lo lugar. A balsa Nueva, metida en o camin de Sant Chuan d'a Calveta y la Balsa Viella en o camin de A Perdiguera.

Toponimia Seguntes l'orichen d'o nombre, "A Luenga" de seguras significa en castellan "la larga", por a traza que tien la gollada aeria d'a localidat o por l'arrimada calzada romana. Tamien caldría discurrir que LANDA, ye "prau", ye decir, "puesto u mont yermo". Almerge puet venir de l'arabe Al March (prau), anque o nombre podría venir de l'arabe AL BORCH (trasliterando letra arabe chim como ch en aragonés), que se traduz como "la torre".

O chentilicio u embotada de A Luenga ye laluengano, anque a las primeras chents se les conoixe por esferens motes como el de mangudos, talmén por a gran langaria d'as mangas en sieglos pasaus, o lo de longanizeros, (no'n sabemos porqué). Rafael Andolz en adhibe atros como los de torruellos, cuculos y nonada.O Plano,As Calvetas, Monteruego, As Torres, O Saso, Os Corneses, As Chesas, As Clamors, Os Pinos, A Sarda, A Sardeta, O Torrullón, Os Abozales. Como en iste zaguer mont ye o fosal, cuan un misache l'espichaba se deciba por astí "iste luego irá ta ros Abozales". En A Luenga tamien ye a barranquera d'a Clamor, se dice A Clamor de l'augua a una parti d'ista barranquera.

Casas d'o lugar Carrera d'o Pozo: A Chifora, O Molinero, Colay, O Pintor, Ramonillo (Agustín d'Aísa), Inés, Juan Antonio, Bailo, Ivo, Charlés, Antonier d'Emilieta, A Ferrería, Juaner, Emilio, Jabonero, Laborda, Labad, Pajarico, Tomasico, Plana, Elías, Pepico, Alquezra, José Mur, Escudero, Matalobos, Quelín, Estanquera, Mata, Pío, Mora, Colás, Juaquin d'Arazo, Barrós, Arazo, Bareche, Lobera, Praxedes, Pito u Manoleta, Pedrer y en o callizo Jal y Casa Carlos. Carrera Mayor: O Cartero, Marcos, Guichero, Borruel, Bescos, Modesta, Batedor, Cabalero, Villacampa, Matías, Jabonero, Galés, A Rata, Antonier d'Antonio Plana, Costrater, Mora, Monter, Porteta, Patro, Castro, Malo, Lasierra, Casa Lugar (ayuntamiento), Campo, Mariscal, Jacinto y Armillas, Aísa, Colay, Nacletos, Churrete, Jacinter, Carretero, A Trunfa, O Forno Mur, Mur, Opí, L'agudo, Escuelas, L'Herrero. Plaza Paraiso: A Fosqueta (baixo Casa Rita), Ciria, Emiliano, Cazcarra, Casa Lugar. Carrera Barbastro u O Barrio: L'abadia de mosén, O Forno Puyuelo, O Buchano (agora A Caminera), Puyuelo, Usola (agora Casa Pilarín Pera), Ginés, Sidoro, Pepico (agora Casa Muzás), Manuel o policía, Pepón (agora Casa Ineseta l'esquiladora), Medidor, L'aguder, Lino, A Peruzana, Dominica y miguela, Viturían (hue Casa Cristina), Segundo, Lorenza, Juaquiner, Baltasar, Subías Carrera San Juan: Daniel, Cirilo, Pepeta Moliner, Mainate, Javier, Blas, Agueda, Coculo, Murer, A Lechera, L'americana, Felix, Feliciana u Jorge, Vidal, Modrego, Zamoreta, Sabán, Antonio y Lilia, Madalena, El Rulo, Dominches, Cubaleta, Ramicier, Giral, Antonio d'Estebaner, Foncillas, Escalona, Palomo, Fuster, Zamora y O Sindicato. Carrera Mallacan: Catalina, Roberto, O Correo, Margaro, trallero, Antonio Plana, Alén, Panadero, Paquer, Damiana, Francher, La Barona, Martín, Chinestra, Ventura. Carrera Blanco u o Callizo: Batedor, Costrater, Esteban, A Mamela, Pepón, Silvestre, Francisquer, Antolín y o Zapatero, Paco Belloc, Codana, Urbán, Camilo y Estebaner, Capablo, Cerilo, Jal, Garces. Carrera Las Eras: Casa Josan y Sonia. Camin de Ponzano: Batedor, Broto. Carretera: Donya Julia, Manuel de Guichero, Jose Manuel.

Historia Os oríchens En a epoca romana por arredol de A Luenga marchaba a calzada imperial Ileda-Osca, que iba dende Leida enta Uesca, y talment esto tienga relación con o nombre d'a localidat, pero hue no s'han trobaus vestichios d'aquel tiempo en o nuclio actual.

O tiempo medieval A Luenga fue conquiesta a os sarracins por os reis aragoneses, entadebán estió dependient de bels sinyors feudals. Asinas, o 3 de chunio de 1395, fue mercau por Bernardo de Pinos a o rei Chuan I, anque bels historiadors afirman que a venda la fació o suyo chirmán Martín, rei de Sicilia. O 23 de marzo de 1417 Alifonso V o Magnanimo lo vendeba a o suyo conseller Berenguer de Bardaixí, a o que nombró Chusticia d'Aragón. Baixo a suya brempa estió dica o 30 d'octubre de 1494, en que Ferrando o Catolico lo incorporó a o patrimonio reyal aragonés. Anque no por guaire tiempo, ya que en 1552 a vidua de Berenguer de Bardaixí lo vendeba chunto con a Baronía de Pertusa a la ciudat de Zaragoza.

Prous nuclios poblaus existiban en ixos tiempos. L'Almerge teneba casa, castiello y ilesia romanica, y hue encara se i troban enruenas, anque enta o baixosuelo d'astí, i hai arrienda de cacharros y ferrincallos ibers y romanos, ha estau furtau muitas vegatas. O que hue i hai de Montearruego son as enruenas d'a suya ilesia y los de bellas construccions agricolas (cías) y tamien o que estió un lavadero. Seguntes M.Benito iste nuclio estió d'o Rei d'Aragon, qui remató amprando-le-ne ta la Seu de Roda atruco d'o traslau d'a Capeza de Sant Valero a Zaragoza. En as Calvetas se troba l'ermita de Sant Chuan, ya que ista partida habió de estar d'a Orden Militar de Sant Chuan de Cherusalem, tamien conoixida como Hospitalarios. O porte d'ista Orden estió tal que a suya patrona, Santa Maria Magdalena fue asumida por o lugar.

Os tiempos modernos Existe buena cosa de falordias de A Luenga que charran de bels sucesos pasaus en os tiempos modernos:

Pedro de Mozaraví y la ermita de Loreto: A ermita de Loreto de hue se tornó a devantar sobre as enruenas d'antiga, que heba estau inaugurada por Pedro de Mozaraví en gracia a l'aduya que le dió a Virchen en bel inte. Pedro de Mozaraví yera o Sinyor d'a Torre Aragonesa. Manimenos ta l'anyada 1600, una torre o mas redolau de carrascas teneba iste nombre por estar-ie una torre de presidio. Pareixe estar que en bel inte beluns d'os enemigos se enforicaron a la tardada entre los carrasquizos aguardando a que pasara l'amo en o camin que de contino feba ta tornar a la fachenda, ta amortar-lo de raso. Cuan prexinó la zaguera parada, pretó a correr como una fuina con o suyo caballo y le chiló a la Virchen de Loreto. Anque le tirón muitas descargas, pudo plegar sin de mals en a suya casa d'A Luenga. En agradeiximiento, lustró os puesto de arbres y maticals y devantó a ermita sobre l'anyo 1600, chunto con una Capellanía de 150 escudos de renda, con o mandau de fer cuatro misas semanals, a las que s'adhibió dimpues atra de 50 escudos. Asinas que seguntes o licenciau Joaquin Foncillas y Mozárebe, prior de Pertusa y cachilo de Don Pedro, se feban cada anyo mss misas que días teneba l'anyo. Iste esbile por as chents d'A Luenga se'n va difuera d'as mugas d'o lugar, pues la teneban como protectora d'as mullers cintadas. L'herencio d'as güelas En A Luenga se tienen dos charrazos que hue cuasi denguno no'n remera, y que tien de protagonistas a dos güelas. A primera charra de que a Partida d'as Calvetas fue mercada por unas que amortaron en Peraltiella, por isto, a o mosen d'astí le plegó a decena parti d'o fruito que daba iste mont toz os anyos. L'atro parla que L'Almerge se yermó por una gran peste, en a que na mas en quedo una güela. Ixa muller rogó birolla y leito en cuantos lugars y so l'acubillaron en A Luenga, pues a medrana por o mal yera platero. En gracia por o tracto prestau la güela deixó en herencio a los mangudos os Monts de L'Almerge. A chenta que se fa o día de Sant Isidro, remera a lifara funeraria d'a lola, seguntes bels antropologos. Antimás a fiesta mayor d'A Luenga yera ta cutio ta Sant Sabastián, patrón d'as pestes y en a cripta d'a ilesia amaneixión osifarrios cremaus con calso, traballo que se feba ta aturar o traspaso en tiempos de peste.

O tiempo de hue Ta 1834 o lugar d'A Luenga, chuntament con os Monts de Montarrugo y Torre Aragonesa, se fació un concello independient, estando parti d'o Partiu Chudicial de Balbastro.

Demografía

Administración Reparto de concellers Eleccions municipals Partiu 1979 1983 1987 1991 1995 1999 2003 2007 2011 Partido de los Socialistas de Aragón 4 Partido Popular 1 Total 5

Alcaldes