A cuenca carbonifera de Mequinenza ye ubicada en a zona centro-oriental d'a Depresión de l'Ebro con centro en a localidat homonima de Mequinenza (Zaragoza, Aragón). Ha estau vinculada a diferents periodos historicos d'extracción de carbón, concretament de lignitos que han estau transportaus por meyo d'o río Ebro en unas embarcacions tipicas d'a zona denominadas llauts.

Contexto cheografico miniaturadeimagen|260x260px|Aiguabarreig en Mequinenza. Ocupa territorios que transitan por a buega d'Aragón y Cataluña, en o trianglo que conforman as provincias de Zaragoza, Uesca y Lleida. A cuenca se desembolica de norte a sud a lo largo de 25 kilometros aproximadament por uns 20 kilometros de continuidat lateral, comprendendo una superficie de mas de 500 kilometros cuadraus siempo una d'as cuencas meneras mas importants d'Aragón por a suya dimensión significativa. Cheograficament, perteneixen a ista cuenca una decena de poblacions encara que a mayoría d'as explotacions meneras s'han concentrau en Mequinenza y Fayón (en a província de Zaragoza) y la Granja d'Escarp y Almatret (en a província de Lleida).

A presencia de cursos fluvials en a zona (os ríos Ebro, Segre y Cinca) que trascruzan a zona, han dotau a la cuenca d'un relieve suau con barrancos con fuertes pendients. Entre as provincias de Uesca y Lleida se forma un primer Aiguabarreig ("mezcla d'auguas" en catalán) con os ríos Segre y Cinca, que posteriorment levan as suyas aportacions fluvials dica a localidat de Mequinenza an en un nuevo Aiguabarreig se funden as auguas d'os tres ríos. A zona se concreta con l'aportación d'o Matarraña, afluente de l'Ebro a l'altura de Fayón. miniaturadeimagen|260x260px|Vista aeria d'a confluencia d'os ríos Ebro, Segre y Cinca en Mequinena. L'orichen d'ista formación zarrada se remonta a o Eoceno superior momento en que a cuenca de l'Ebro pierde o suyo caracter marino y se converte en una zona de naturaleza endorreica que afavorece l'aparición d'as succesivas etapas lacustres y aluvials. Os materials tericiarios preeminents en o mapa cheolochico se basan en l'acumulación de dipósitos continentals que cubrioron a zona oriental d'a depresión de l'Ebro entre o Eoceno superior y o Mioceno inferior, y una parte d'istos constituyoron os depósitos de lignito.

O feito que sía una cuenca de caracter endorreico, sin connexión marítima, permitió que as aportacions sedimentarias procedents d'as montanyas que rodiaban a cuenca zarrasen a parte central y derivó en a formación d'extensos lacos zarraus. L'orichen ye necesario inscribir-lo en un contexto cheneral an a cuenca de l'Ebro adquiere un signo subsidiario an as sierras endrezan as suyas estructuras enta o centro, impedindo cualsiquier tipo d'influencia marina.

A mayor parte d'os materials quedoron depositaus en o centro d'a cuenca, encara que esporadicament cualques sedimentos s'ubicoron en os márgenes. D'ista traza se formó un gran laco con sedimentación carbonatada que posteriorment sería cubierto por os sistemas aluvials. Entre iste interland existent dica o Mioceno inferior, l'abance y a retracción d'os diversos sistemas se fuo alternando, sucendiendo etapas de predominio lacustre con reactivación de sistemas aluvials. Istas variacions se producioron dica o Mioceno inferior sin variacions significativas dica o Plioceno, momento en que l'Ebro se confirgura como que un ret fluvial d'aportación a o Mediterranio. En as suyas mayors etapas, as fácias lacustres plegoron a ocupar 2.000 kilometros cuadraus mientres que en etapas de retracción a extensión se redució a diversos centenares de kilometros.

Historia d'a explotación menera d'a cuenca

Inicios d'a menería O primer uso historico documentau en Mequinenza estió como que elemento sutuario de prestigio en os ajuares funerarios d'as fuesas neolíticas d'o Barranco d'a Vallfera, an se localizoron chicoz discos de collar feitos con lignitos d'a zona.

Primers intentos d'explotación Carlos III emparó a creyación de fabricas de vidrio en a peninsula Iberica contando muitas vegadas con tecnicos y operarios franceses que amostraban a os espanyols. Se tiene constancia d'a existencia d'una d'istas fabricas en o municipio de La Granja d'Escarp/La Granja d'Escarp que emplegaba os lignitos para os suyos fornos. Posteriorment sería destruida por as tropas napoleónicas en o transcurso de l'asedio de Mequinenza entre a Guerra d'a Independencia.

A historia d'a menería d'o carbón en a cuenca de Mequinenza s'encetó de traza significativa cuan Enrico Misley (conoixiu en Espanya como que Juan Enrique Misley) editó a memoria d'o que sería a "Empresa de Transportes de Zaragoza a Barcelona por l'Ebro y o Mar con barcos de vapor." En 1842 se constituyó como que sociedat anonima domiciliada en Barcelona con un capital de tres millons de reals de vellón, dividius en 3.000 accions. En 1844 se documentó a explotación d'a mina Esperanza y d'as minas Redención, Leyaltat, Confianza, Amistat, Santa Cruz, Bellavista, Perseveranza y Anunciada, concesions situadas a la ezquierda d'o Segre y de l'Ebro. O prochecto de navegación de Misley no se plegaría a realizar, encara que suposó un punto de partida para a extracción d'os lignitos de Mequinenza.

Con a plegada a la zona d'Ignasi Girona, fundador de "Minas d'a Grancha de Escarpe" s'encetó a explotación d'a mina Guadalupe en o termin d'a Grancha de Escarpe que proporcionaba combustible para una moderna fabrica de cemento que se fació a devantadera en 1879. Ista indústria, asentada sobre l'antiga fabrica de vidrio, produció grans beneficios y plegó a incorporar un embarcador a piet d'o río Segre dende o cual os llauts cargaban os sacos de cemento enta Mequinenza, Torrent de Cinca, Massalcoreig y Seròs. O transporte fluvial yera a sola traza de fer rentable a explotación en una zona an as carreteras yeran practicament inexistentes. En 1876 treballaban 55 operarios y en 1880 s'aconsiguioron as 700 toneladas de cemento hidráulico, producindo arredol de siet toneladas diarias.

carbonifera de l'Ebro En 1880 se fundó a sociedat anonima carbonifera de l'Ebro, que se convirtió en a empresa mas important d'a cuenca de Mequinenza. Antes d'encetar a explotación d'as minas, a mayor d'as cuals yera A Canota, en o termin de Serós, calió emprender obras importants como que os cuatro kilometros de vía ferria que comunicaba a explotación con o muelle de l'Ebro y que en 1887 calió modificar ya que teneba una pendient masiau pronunciada. Tamién se dotó d'una flota de llauts para fornir o transporte de la demanda; en 1923 teneba 23. En 1907 os chirmans Girona dentroron a formar parte d'o consello d'administración d'a empresa y l'anyo siguient se convirtioron en os prencipals accionistas. Ye alavez cuan s'unifican as explotacions d'a Grancha de Escarp, Serós y Almatret, y s'adhibe a mina Virchen d'o Pilar, en o termin municipal de Mequinenza.

En a mina Virchen d'o Pilar se devantoron uns imponents edificios indispensables para a explotación moderna, con almagazenes y edificios para a colonia menera. Destacan o bloque de viviendas para os treballadors, de tres plantas y mas de 100 metros de largo, con 35 viviendas habilitando una zona destinada a cambras para miners solters y zonas comunitarias con minchador y cocina. En a casa de l'administración, tamién de tres plantas, s'alochaban os propietarios, l'administrador y o gerente d'a companyía. Tamién se construyió l'edificio d'a cantina, o almacén de ferramientas, a fustería y o almacén de carbón, iste chunto a o muelle de l'Ebro. Un paso subterranio de mas de dos kilometros comunicaba os dos complexos miners: A Canota y Virchen d'o Pilar. Tanto os edificios como que os sistemas d'explotación son obra de l'incheniero de minas Daniel Cardellach Masfarré. miniaturadeimagen|261x261px|Lugar Viello de Mequinenza. A important modernización posibilitó a la carbonifera aprofeitar a o maximo a conchuntura favorable d'os anyos d'a Primera Guerra Mundial y acumular suficient capital para encetar una segunda modernización os anyos 1924 y 1925. En ixe momento s'introdució l'aire comprimiu y a electricidat en a mina -que permitió a ventilación y por tanto augmentar a capacidat d'explotación- a la vegada que s'enchegó o cribado mecanico. En as colonias d'a carbonifera, Virchen d'o Pilar, A Canota y Grancha de Escarp, s'adhibioron atras colonias menors, como que A Previsión, Electroquimica de Flix, Mina Vallcarca y Cloratita que en 1945 plegoron a acullir mas de 900 personas.

A avalancha de población en a cuenca menera de Mequinenza augmentó as colonias meneras y tamién fació creixer toz os lugars cercanos. O creiximiento sobre tot tenió puesto en Mequinenza, si bien o lugar no augmentó a extensión urbana. Cuan a población recientment plegada ya no culliba en as cambras de alquiler, s'alochó en corrales, barracas y tot tipo d'espacios improvisaus. En 20 anyos, de 1900 a 1920, o lugar pasó de 2.400 habitants a 4.200, mayoritariament hombres. Un alud que se tornó a repetir en os anyos cuaranta. Os numeros son poco precisos, pero en 1945 l'incheniero chefe d'o districto de Zaragoza afirmaba que a población menera, entre obrers y familiars, yera de 4.132 personas, resultau de contabilizar as cartillas d'os seis economatos miners de Mequinenza y d'as colonias meneras de Virchen d'o Pilar, Previsión y Electroquimica de Flix. Mequinenza se convirtió en una población menera por excelencia, an plegoron miners aragoneses (d'Andorra, Utrillas, Montalbán, Alcorisa u Aliaga) y tamién d'Asturias, Andalucía, Múrcia y Galicia. A menería transformó a comunidat local y modificó l'actividat economica tradicional, basada en una agricultura de secano porque como que en atras zonas meneras se cheneralizó la figura d'o menero agricultor que compaginaba os treballos d'a mina con o treballo en o campo.

Os llauts y o carbón Si a meyaus d'o sieglo XIX o prochecto de navegar con vapor por l'Ebro no pasó d'estar un soneyo, a primers d'o sieglo XX o taso calado d'o río impidió que l'invento que os alemans d'a Electroquimica de Flix heban ideyau en 1902 -un remolcador de palas a vapor- y o d'a carbonifera de l'Ebro podesen utilizar-se de forma industrial. Os austers y eficaces llauts estioron insubstituibles; discretos pero adaptaus y en completa simbiosis con o río, yeran capaces de transportar dica 30 toneladas de lignito en un espacio de ueito metros de largo. Construius con fusta noble d'o país, os llauts aprofitaban a corrient d'o río pa fer o viache en adreza sud, y cuan caleba tornar a Mequinenza aprofitaban, si podeban, l'aire favorable extendendo as velas cuadradas que maniobraba o patrón.

Cuan no bufaba pro aire u bien yera contrario, os llauts heban de puyar a sirga, ye decir, tirando d'éls dende la marguina, corrient alto. Dica 1914 a sirga la feban tres chornalers para cada llaut que se relevaban cada hora y meya u dos horas. carbonifera de l'Ebro realizó intentó incorporar barcos de apor con casco de fierro, como que o "carbonifero nº1" botado en os astilleros de Sète en Francia que aconseguiba os 20 metros de eslora y os 0.8 metros de calado. O primer viache realizau con él, de Tortosa a Mequinenza, deixó claro que no resultaba util y en noviembre d'o mesmo anyo a companyía lo vendió a un particular para o suyo uso en o transporte de pasachers y carga entre Tortosa y Mora d'Ebro. A partir d'a Primera Guerra Mundial, y como consecuencia d'a fuerte demanda de consumo de carbón, a Sociedat Electroquimica de Flix (SEQF), que amenesteba grans cantidaz de carbón d'a cuenca pa producir enerchía en os suyos fornos, suprimió a fuerza humana y la cambió por a tracción animal.