L'aragonés (idioma aragonés u luenga aragonesa) ye un idioma romance, luenga propia d'Aragón, parlato por bellas 25.556 personas Informe d'o Censo de población y viviendas de 2011, Seminario Aragonés de Sociolingüistica y Universidat de Zaragoza sobretot en as comarcas pirinencas y prepirinencas d'o norte d'Aragón. En as atras comarcas aragonesas a on que se charró l'idioma, hue o substrato y influencia de l'aragonés ye encara perceptible en o castellano que se i fabla, mas que mas en os aragonesismos lexicos.
Denominación A denominación formal mas comuna d'a luenga ye aragonés, nombre con que ye conoixita localment, historicament y internacional.
A tradición filolochica fa uso igualment d'o compuesto navarro-aragonés u navarroaragonés ta referir-se, mas que mas, a lo estadio medieval de l'idioma, a consonant con l'uso d'atros compuestos lingüistico-cheograficos ta atros romances peninsulars como lo galaicoportugués u l'astur-leyonés.
Popularment, a falta historica de claros referents lingüisticos y una diglosia multisecular con o castellano accentuoron as diferencias dialectals de l'idioma, afavorindo una baixa conscienciación unitaria entre os parladors d'a luenga, y fendo que aquels que millor mantenioron o dialecto propio lo denominasen con un nombre local (ansotano, cheso, belsetán, chistabín, etc.)
Fabla ye una altra denominación informal, considerata alternativa per beluns, popularizata en a segunda metat d'o sieglo XX. En realidat ye un alcurzamiento d'a expresión fabla aragonesa, inspirata en a de fabla chesa, usata en cheso.
Situación thumb|200px|Sinyal bilingüe benasqués/castellano L'aragonés ye encara parlato como luenga materna en o suyo nuclio orichinal, as montanyas aragonesas d'os Pirineus, en as comarcas d'o Viello Aragón (Chacetania y Alto Galligo), Semontano, Sobrarbe y Ribagorza.
As ciudaz y villas prencipals an encara puede trobar-se fabladors patrimonials de l'aragonés son: Uesca, Graus, Monzón, Balbastro, Fonz, Echo, Estadilla, Benás, Samianigo, Pandicosa, Chaca, Plan, Ansó, Ayerbe, Broto, Lo Grau.
Altros aragoneses tamién aprenden aragonés como una segunda luenga en puestos como Uesca, Zaragoza, Exeya, y Teruel. Seguntes os datos d'o Censo de 1981, a on se incluyoron preguntas relativas a l'uso d'as luengas propias, a suma de fabladors no blincaba d'os 30.000, fendo que l'aragonés siga una d'as luengas europeas con mas gran periglo d'extinción.
Dende o Censo de 1981, o estudio demolingüistico mas important ye lo Estudio sociolingüistico feito en una gran aria de l'Alto Aragón por l'equipo de lEuskobarometro Estudio de l'equipo de l'Euskobarometro (2001) , dirichiu por Francisco Llera, a zaguers d'os anyos 90. Seguntes a elaboración d'o sociologo Natxo Sorolla sobre os datos d'ixe informe, Estimación de Natxo Sorolla sobre l'estudio de l'Euskobarometro l'aragonés yera parlau por bellas 25.000 personas, d'as cuals, 13.000 lo tendrían como luenga materna. Ixos datos tamién dan a cifra de 59.000 personas que lo entienden, 11.000 que lo saben leyer y 6.000 que lo saben escribir.
As cifras dadas por atros autors gosan situar-se entre os 10.000 y os 30.000 parladors. S'ha de destacar que en o Censo de Población y Viviendas de 2011 tornó a incluir-se preguntas sobre o conoiximiento y l'uso d'as luengas propias d'Aragón, fendo un total de 25.556 personas que declaroron saber charrar aragonés, 44.439 entender-lo, 29.985 leyer-lo y 17.009 escribir-lo, con un 0,33% de marguin d'error con un intervalo de confianza d'o 99%, estando os datos con mayor representatividat estatistica que disponemos sobre as competencias lingüisticas en aragonés .
Os municipios que figuraban como aragonesofonos en l'anteprochecto d'a Lei de Luengas que o Gubierno d'Aragón publicó en l'anyo 2001 (pero que no plegó a presentar en as Corz d'Aragón) son:
Abiego, Abizanda, Adauesca, Agüero, L'Aínsa-Sobrarbe, Aísa, Albero Alto, Albero Baixo, Alberuela de Tubo, Alcalá d'o Bispe, Alerre, Almudévar, L'Almunia de Sant Chuan, Alquezra, Angüés, Ansó, Antillón, Aragüés de lo Puerto, Ardisa, Argavieso, Arguis, Ascellas-Ponzano, Ayerbe, Azara, Azlor, Bagüés, Bailo, Balbastro, Banastars, Barbués, Barbunyals, Barcabo, Benás, Berbegal, Biel-Fuencalderas, Biarche, Biescas, Bisagorri, Biscarrués, Blecua y Torres, Boltanya, Borau, Broto, A Buerda, Campo, Candarenas, A Canal de Berdún, Canfranc, Capella, Casbas de Uesca, Castillón de Sos, Castillón d'o Puent, Castiello de Chaca, Castillazuelo, Chaca, Chasa, Chistén, Colungo, Chía, Chimillas, A Espunya, Estada, Estadilla, Fago, Fanlo, Fiscal, Fonz, La Foradada d'el Toscar, O Frago, A Fueva, Lo Grau, Graus, Oz de Tena, Oz y Costeán, Huerto, Ibieca, Igriés, Ilche, A Sotonera, Longars, A Luenga, A Perdiguera, Lobarre, Lo Porzano, Oscorrals, Lupinyén-Ortiella, Mianos, Monflorit-Ascasas, Monzón, Morillo de Galligo, Nabal, Novals, Nueno, Olvena, Palo, Pandicosa, As Penyas de Riglos, Peraltiella, Perarrúa, Pertusa, Piracés, Plan, Pozán d'o Vero, A Puebla de Castro, Puent d'a Reina de Chaca, Puertolas, O Pueyo d'Araguás, Quicena, Robres, Samianigo, Saúnc, Salas Altas, Salas Baixas, Saliellas, Sallén de Galligo, Sant Chuan de Plan, Sangarrén, Santa Cruz d'as Serors, Santa Cilia de Chaca, Santolaria de Galligo, Santa Liestra y Sant Quílez, Santa María de Dulcis, Secastiella, Seira, Senés d'Alcubierre, Sesa, Sesué, Sietamo, Tardienta, Tella-Sin, Tierz, Torla, Torralba d'Aragón, Torres d'Alcanadre, Torres de Barbués, Uesca, Val d'Echo, Vall de Bardaixín, Vall de Lierp, Vicién, Vilanova, Villanuga, Yebra de Basa, Yesero y Zaragoza.
Filiación lingüistica L'aragonés ye clasificato, per lo suyo contexto cheografico y historico, como un idioma romanico occidental, encara que una d'as caracteristicas tradicionals que definen as luengas romances occidentals –a sonorización d'as oclusivas xordas intervocalicas– no gosa cumplir-se en aragonés (mas que mas en l'aragonés central; en occitano gascón local d'a val d'Aspa tamién se troba lo mesmo fenomeno):
Oclusiva bilabial Oclusiva alveolar Oclusiva velar Latín SAPERE RUTA URTICA Aragonés saper (saber) ruta (ruda) xordica (xordiga) Castellano saber ruda ortiga Catalán/Occitano saber ruda ortiga Gallego-Portugués saber (ar)ruda urtiga Francés savoir rue (planta) ortie
Encara que muitos lingüistas lo enclavan en o grupo de luengas iberorromances, l'aragonés presenta unas diverchencias que lo deseparan d'os romances de l'ueste peninsular (castellano, asturiano-leyonés y gallego-portugués), amanando-lo mas ta o catalán y ta l'occitano (mas que mas l'occitano gascón), y ta o resto d'a Romania en cheneral, per eixemplo en a conservación d'as particulas pronominalo-adverbials ibi/bi/i y en/ne. En o suyo lexico elemental, l'aragonés tamién conta con un percentache licherament superior de vocables mas amanatos ta o catalán (mas que mas l'occidental) y ta o gascón, que no pas ta o castellano, encara que ixo pende tamién en a variedat. Asinas, l'aragonés occidental no comparte ya tanto lexico con os vecins orientals como lo fan l'aragonés sobrarbenco y ribagorzano. Os antigos navarro y riojano yeran variedaz navarroaragonesas mas amanatas ta o castellano u que, aparentment, se castellanizoron luego.
L'aragonés moderno ye, en consecuencia, un idioma romance posicionato entre o conchunto iberorromance y o conchunto formato per lo catalán y l'occitano, fendo de puent entre o castellano y o catalán, pero tamién en muitos casos entre o castellano (u catalán) y o gascón. O feito de compartir con o gascón y o catalán nortoccidental (y en ocasions, con o basco) una ripa de vocables exclusivos en a Romania, mete tamién a l'aragonés en un subgrupo dito en ocasions pirinenco. De vez, o suyo arcaísmo en bellas solucions lo achirmana con l'asturiano (u tamién o gallego y o catalán) frent a lo castellano.
Istas clasificacions fan que l'aragonés pueda apareixer como amás oriental d'as luengas iberorromances (cuan no se bi incluyen o catalán u l'occitano), u como la mas sudoccidental d'as occitanorromances, pirinencas u galorromances.
L'aragonés tamién pareix haber coincidito en muitas cosas con o mozarabe, que influyó prou como substrato prencipal en espardir-se l'aragonés enta o sud per as tierras de Zaragoza y Teruel. O sistema de clasificación d'o SIL en o Ethnologue, no acceptato cheneralment per os especialistas d'a romanistica, considera l'aragonés y o mozarabe en un grupo que clama pirinenco-mozarabe.
Estructura d'a luenga Fonolochía y grafía Os fonemas son entre barras oblicuas / /, os alofonos d'un fonema son entre parentesis cuadratas [ ], a notación ortografica ye en carácters italicos y se conforma a l'ortografía de l'Academia de l'Aragonés.
Vocals
Anteriors Centrals Posteriors Zarratas 300pxi u
e o
a Meyas Ubiertas <noinclude>
Un accento grafico (á, é, í, ó, ú) indica una posición irregular de l'accento tonico.
Consonants labials labiovelars interdentals dentals ualveolars palatals upostalveolars velars xordas sonoras xordas sonoras xordas sonoras xordas sonoras xordas sonoras xordas sonoras oclusivas p/p/ b/b/[b~β] t/t/ d/d/[d~ð] c, qu/k/ g, gu/g/[g~ɣ] fricativas f/f/ z/θ/ s/s/ x, ix/ʃ/ africatas ch/tʃ/ nasals m/m/ n/n/[n~ɱ~ŋ] ny/ɲ/ laterals l/l/ ll/ʎ/ vibrants rr, r-/r/ batitas r/ɾ/ approsimants(glides) u/w/ i, y/j/
Evolución diacronica d'a fonolochía Bellas caracteristicas propias d'a fonetica aragonesa en a suya evolución dende o latín son:
As O, E ubiertas d'o protorromance resultan sistematicament en os diftongos [we],[je]: PONTE > puent (Esp. puente; Ast. ponte; Cat. pont; Occ. pont/pònt) FERRU > fierro (Esp. hierro; Ast. fierro; Cat. ferro; Occ. fèrre/hèr) Y tamién diftonga en [wa], [ja] en bellas parlas centrals (puande, fiarro) u en bellas parolas mas chenerals (balluaca). O diftongo [we] tamién diftongaba ocasionalment en [wo]: (luogo'). Diftongación debant de Yod d'istas O, E ubiertas: FOLIA > fuella (Esp. hoja; Ast. fueya; Cat. fulla; Occ. fuèlha/huelha) SPEC'LU > espiello (Esp. espejo; Ast. espeyu; Cat. espill; Occ. espelh) Perda d'a -E final atona: GRANDE > gran (Esp. grande; Ast. grande; Cat. gran; Occ. grand/gran) FRONTE > frent (Esp. frente; Ast. frente; Cat. front; Occ. front/frònt) A diferencia d'as altras luengas romances sobre substrato vascón, l'espanyol y l'occitano gascón, l'aragonés preserva a F- romance inicial: FILIU > fillo (Esp. hijo; Ast. fíu/fiyu; Cat. fill; Occ. filh/hilh; Gall. fillo; Port. filho) A yod romance (GE-,GI-,I-) esdeviene en africata palatal xorda ch [tS]: IUVEN > choven (Esp. joven; Ast. xove; Cat. jove; Occ. jove) GELARE > chelar (Esp. helar; Ast. xelar; Cat. gelar; Occ. gelar) Igual como en occitano (parcialment) y en gallego-portugués, os grupos cultos romances -ULT-, -CT- se converten en [jt]: FACTU > feito (Esp. hecho; Ast. fechu/"feitu"; Cat. fet; Occ. fach/fait/hèit; Gall.-Port. feito) MULTU > muito (Esp. mucho; Ast. muncho/"mueitu"; Cat. molt; Occ. mo[l]t; Gall. moi; Port. muito) NOCTE > nueit (Esp. noche; Ast. nueche/"nueite"; Cat. nit; Occ. nuèch/nuèit; Gall-Port. noite) Existe reducción en bellas variedaz, como la belsetana, chistabina y benasquesa (feto, muto/molto, nuet/nit), y hibridacions con a forma castellana (fecho). Os grupos romances -X-, -PS-, SCj- se converten en en fricativa palatal xorda ix [S]: COXU > coixo (Esp. cojo; Ast. coxu / leo. coixu; Cat. coix; COXA > Occ. cuèissa/cueisha) Como en cuasi toz os romances occidentals, y a diferencia d'o espanyol, os grupos romances -Lj-, -C'L-, -T'L- se converten en en lateral palatal ll [L]: MULIERE > mullé(r) (Esp. mujer; Ast. muyer; Cat. muller; Occ. molhèr; Gall. muller; Port. mulher) ACUT'LA > agulla (Esp. aguja; Ast. aguya; Cat. agulla; Occ. agulha; Gall. agulla; Port. agulha) En ocasions, mas que mas en l'aragonés antigo, as solucions yeran -T- u -CH-: mandiata, vetiecho (frent a la mayoritaria vetiello), etc. Igual como en espanyol, en catalán (parcialment), en occitano (parcialment), en asturiano y en gallego, V resulta en /b/: