right|thumb|250px|Uello humano. O uelloCon as variants ollo y ull (pronunciato /'gweʎo/; d'o latín <OCŪLU) ye un organo sensible a la percepción d'a luz, que en os humanos s'identifica con o sentito d'a vista. Os uellos mas simples no fan que detectar si arredol d'élls ye claro u escuro. Os uellos mas complexos son acostumbratos a ofreixer una percepción visual. Muitos organismos complexos, como los mamiferos, os paixaros, os reptils u os peixes, tienen dos uellos que pueden enfocar-se bien enta un mesmo plano, resultando-ne una sola "imachen" tridimensional (visión binocular) como en o caso d'os humans, bien enta planos diferens, creyando asinas dos "imáchens" deseparatas (visión monocular), como en o caso d'os coniellos y os camalions.
En a mayoría de vertebratos y en bels moluscos, a función d'o uello ye de prochectar imáchens sobre una retina sensible a la luz, en a cual se detecta la luz y os sinyals son trasmesos ta o cerebro per meyo do niervo optico. Istos uellos, per un regular, son alto u baixo esfericos, contienen una substancia trasparent chelatinosa dita humor vitria, con una lent d'enfoque dita cristalino y a ormino un musclo, l'iris, que regula la intensidat de luz que penetra en o uello. Os uellos d'os cefalopodos, os peixes, os anfibios y as sirpients acostumbran a tener cristalinos fixos y o enfoque se consigue de manieras pareixitas a las d'a lent d'una camara.
A evolución d'os uellos Ye una cuestión difícil, dende o punto de vista d'a teoría d'a evolución, determinar cómo puede haber-se desarrollato una estructura tan complicata como a d'o uello. Anque a suya precisión y complexidat son grans, os modelos d'evolución ocular per ordinador que realizoron Dan-Erik Nilsson y Susanne Pelger contrimostroron que un organo sensitivo optico primitivo podeba evolucionar ta un complexo uello humanoide en un periodo de tiempo razonable, menor a un millón d'anyos, solo que per meyo de chiquetas mutacions y a selección natural.
Os uellos s'adaptan a las necesidaz de cada animal. Per eixemplo, as rapinyaderas tienen una agudeza visual muito mas gran que a d'os humanos y bellunas, como as diurnas, pueden veyer a luz ultravioleta. A ormino s'ha parlato d'as diferents formas de uello en, per eixemplo, os vertebratos y os moluscos como sinyal d'una evolución paralela, socherindo que o desarrollo d'os uellos per evolución no ye tan improbable como pareix. Manimenos, a evolución d'o uello se considera monofiletica, o que significa que toz os uellos actuals, per variatos que sigan, tienen os suyos oríchens en un proto-uello que aparentment s'habría desarrollato fa bels 540 millons d'anyos.
Anatomía d'o uello right|thumb|250px|Iris humano (engrandamiento). En os mamiferos, a estructura d'o uello ye especialment disenyata ta o quefer d'enfocar a luz sobre a retina. Toz os components per os que pasa la luz adintro d'o uello antis de plegar en a retina son trasparents, en minimizando lo escureiximiento d'a luz. A cornia y o cristalino aduyan a que os rayos de luz converchan en a retina. Ista luz causa uns cambios quimicos en as celulas fotosensibles d'a retina, prevocando asina que uns empulsos niervosos endrecen enta o cerebro.
A luz dentra en o uello dende un meyo externo como l'aire u l'augua y pasa a traviés d'a cornia dica la primera d'as dos humors, l'humor acuosa. Gran parti d'a refracción d'a luz ocurre en a cornia, que tiene una curvatura fixa. A primer humor ye una masa clara que conecta la cornia con o cristalino, aduya a mantener a forma convexa d'a cornia (necesaria ta la converchencia d'a luz en a lent) y subministra nutriens a lo epitelio d'a cornia. L'iris, entre o cristalino y a primer humor, ye un cerclo coloriato de fibras musculars. A luz ha de pasar en primeras per o centro de l'iris, a pupila u nineta d'o uello. Os musclos circular y radial s'encargan activament d'achustar a grandaria d'a pupila ta mantener un nivel mas u menos contino de luz que penetra en o uello. Si bi n'entrase de mas, a retina podría resultar danyata; y si bi n'entrase de menos, no se i captaría garra imachen. O cristalino, dezaga de l'iris, ye un disco elastico convexo que enfoca la luz, a traviés d'a segunda humor, sobre a retina.
A l'altro canto d'o cristalino se troba la segunda humor, a humor vitria, que i deixa entrar a luz sin refracción, aduya a mantener a forma d'o uello y suspende o delicato cristalino.
Tres napas de teixito rodeyan l'humor vitria. Amás externa ye a esclerotica, que da ixa color blanca a la mayor parti d'o uello. Ye feita de teixito conchuntivo de fibrina y s'encarga de protecher os components internos d'o uello y de mantener a suya forma. En a parti interna d'a esclerotica se troba la coroides, que contién os vasos sanguinios que subministran l'oxicheno necesario a las celulas d'a retina y eliminan o rebús d'a respiración celular. Ye a que da una color escura a la parti interna d'o uello, privando asinas cualsiquier reflexo perchudicioso en l'interior d'o uello. A napa mas interna ye a retina, que contién as fotorreceptoras celulas gayatas y celulas conicas, y neuronas.
Ta maximizar a visión y l'absorción de luz, a retina ye una napa relativament lisa, anque curvata. Con tot, bi ha dos puntos en que ye diferent: a «fovea» y o punto ciego. A fovea ye a responsable d'a visión en color d'os humans y de l'alta agudeza visual necesaria, per eixemplo, a la hora de leyer. O punto ciego ye aon que o niervo optico penetra en a retina ta conectar con as celulas niervosas d'o suyo interior. En no existindo celulas fotosensibles en iste punto, le dicen punto "ciego". En bels animals, a retina contién una napa reflectora que acreixenta la cantidat de luz que percibe cada celula fotosensible, permitindo a l'animal de veyer millor en condicions de baixa luminosidat. right|thumb|250px|Un uello d'Esparvero codirroyo (Buteo jamaicensis). En resumen, as prencipals partis d'o uello son: Canal de Schlemm. Conchuntiva. Cornea. Coroides. Cristalino. Disco optico. Esclerotica. Fovea. Iris. Macula. Musclo ciliar. Nierbo optico. Punto ciego. Pupila u Nineta. Retina. Tapetum lucidum (no se troba en os humanos). Humor acuosa. Humor vitria.
Cambios oculars per a edat Con o paso d'os anyos, o uello adopta bels cambios que nomás que pueden acumular-se en o proceso d'envellimiento. Muitos d'istos procesos anatomicos y fisiolochicos siguen un decliu gradual. Con a edat, a calidat d'a visión s'apiora per razons que no siempre son relacionatas con malotías oculars. Anque son muitos os cambios que se producen, os mas significativos son a reducción d'a grandaria d'a nineta y a perdua de capacidat ta enfocar, a presbiopía. L'aria d'a nineta decide a cantidat de luz que puede plegar en a retina. Tamién decreix a capacidat de dilatación d'a pupila. O feito d'haber una nineta mas chica fa que os uellos viellos reciban mas luz en a retina, como si portasen espiellos de sol de densidat meya a clara luz d'o día y espiellos bien escuros a las fuscas. Per ixo, as personas grans han a menister de mas luz ta realizar quefers que requieran una buena iluminación.
Con a edat, se desarrolla una mena de cerclo blanco en a periferia d'a cornia, dito arcus senilis. L'aviellamiento fa que os teixitos d'os parpagos se tornen mas tovos y decaigan. Istos y bellaltros cambios contrebuyen a la etiolochía de desordens en l'aria d'os parpagos. O chel vitrio sofre una licuefacción (o desprendimiento vitrio posterior), fendo que creixca o numero d'opacidaz vesibles, as ditas "moscas voladeras".
Problemas relacionatos con os uellos Acromotropsia. Ambliopía (uello galván). Aniridia. Anisometropía. Astigmatismo. Cataractas. Conchuntivitis. Daltonismo. Decheneración macular. Desprendimiento de retina. Exotropía. Estravismo. Glaucoma. Hipermetropía (curtez de vista). Miopía. Nictalopía (cieguera nocturna). Oftalmoplechía. Presbiopía. Retinopatía. Ubeitis. Cieguera. Cieguera de nieu.
Ditos y mazadas «uellos que no veyen, corazón que no siente» Chusé Antón Santamaría Loriente: Chiqueta comparanza de paremias oczitanas, franzesas e aragonesas, Fuellas 228-229, Consello d'a Fabla Aragonesa, 2015, ISSN 1132-8453, pp. 17-19. «en iste mundo no ploran tos os uellos en un día» Chusé Antón Santamaría Loriente: ¿Plantamos fuerte? (y II), Fuellas 221-222, Consello d'a Fabla Aragonesa, 2014, ISSN 1132-8452, pp. 33-34.
Bibliografía Ali, Mohamed Ather; Klyne, M. A.. Vision in Vertebrates. Nueva York: Plenum Press, 1985. . Yong, Ed. Inside the Eye: Nature's Most Exquisite Creation. National Geographic, 2016.
Notas
Referencias
Vinclos externos
Vídeo TV3 Quèquicom La visió. Anatomia i funcionalitat de l'ull humà.
*