thumb|255px|Reproducción d'un fragmento escrito con letras goticas d'os cartularios de Valpuesta Os cartularios de Valpuesta son manuscritos en latín vulgar hispanico d'os anyos 804–1200, trobatos en o monesterio de Valpuesta, en a provincia de Burgos. Según as zagueras investigacions, realizatas por a sociedat Eusko Ikaskuntza y l'Asociación de Amigos de Valpuesta, istos cartularios incluyen as primeras palabras en castellano primitivo, antimás os primers recuerdos escritos en una luenga romance, anteriors a los Churamentos d'Estrasburgo en francés antigo, consideratos dica l'inte os primers textos neolatinos.

A primera noticia amaneixió en o periodico castellano El Mundo en l'anyo 1999. Descubren testimonios anteriores a las Glosas Emilianenses – El Mundo A investigación fue dirichita por Emiliana Ramos Remedios, filologa d'a Universidat d'o País Basco (UPV) [https://web.archive.org/web/20080905133715/http://www.valpuesta.org/lenguaromance.htm Emiliana Ramos Remedios: La lengua romance a través de los Cartularios de Valpuesta (804-1200)] y los documentos fuoron presentatos en o Congreso Internacional sobre los Oríchens d'o Castellano (Congreso Internacional sobre los Orígenes del Castellano), dirichito por Gonzalo Santonja, director d'o Instituto Castellano y Leyonés d'a Luenga (Instituto Castellano y Leonés de la Lengua) o 13 d'octubre de 2004. Las primeras anotaciones en romance son anteriores al siglo X, según los Cartularios de Valpuesta

Fragmento d'os textos O siguient texto d'o anyo 844, escrito en estilo gotico, ye fácil que siga un tractau de propiedat.

Traducción d'o texto a lo castellano actual:

Altro texto que ye d'o sieglo XII, anyo 1107:

En castellano actual:

Caracterización Os Cartularios de Valpuesta ditos «Gotico» y «Galicán» (este zaguer copiato en 1236), son documentos latinos referents a lo Monesterio de Santa María de Valpuesta que abracan textos calendatos dende l'anyo 804 dica o 1200, anyo dende cuan amaneixerán textos escritos en romanz castellano de tot, a l'igual que esdevién con atras luengas iberorromanicas, que amostrarán os suyos primers testimonios d'un romanz desarrollau de tot a principios d'o sieglo XIII.

Estos documentos latinos deixan veyer caracters propios d'o que serán as luengas romances que permiten amanar-se a lo proto-romanz charrato n'esta zona dende o sieglo IX a lo XII.

Como sinyala Emiliana Ramos Remedios:Emiliana Ramos Remedios, Los Cartularios de Santa María de Valpuesta. Análisis Lingüístico, 2000.

Caracters romances d'o texto latín d'os Cartularios:

Diftongación de Ĕ y Ŏ curtas latinas: pielle (PELLE), fueros (FOROS) Perdua de vocals átonas interiors: Elcedo (<ELICETUM), fresno (<FRAXINUM) Sonorización d'as consonants oclusivas xordas intervoclicas latinas: Cabezas (<CAPITIA), montadgo (<MONTATICUM) Desembolic de consonants palatals y silbants a partir de grupos consonanticos latinos con yod: poço (<PUTEO), Spelio/Spegio (<SPECULUM), vinga/vineis (<VINEA) Desaparición d'o sistema latino de declinación, debant de l'uso de l'acusativo pa cualsiquier función sintactica y desembolic d'as preposicions para marcar-la. Formación d'o plural romance en -s: sos sobrinos Evolución de l'articlo a partir d'o demostrativo latino ILLE: Illa Torka Formas verbals fiço, dono ('donó'), es, pertenez, ba, son Ordenación romanz d'as estructuras oracionals: subchecto + verbo + complementos d'o verbo, debant d'a posición normal final d'o verbo en latín.

Adintro d'estos elementos comuns a bella luengas iberorromanica, bi'n ha beluns que caracterizarán expresament o castellano d'o sieglo XIII, y reflectan, por tanto, un proto-romance castellano:

Ausencia de diftongación debant de Yod Inexistencia de variants pa os diftongos -ie- y -ue- (sobre tod en ie) Reducción d'o diftongo ie debant palatal (novillo en cuenta de noviello) Reducción d'os diftongos decreixients (carrera en cuenta de carreira), coincidindo o castellano con o catalán y l'aragonés. Perdua de F- inicial (Heliz en cuenta de Felix) Evolución a prepalatal d'o grupo -LY- (grafías <gi>, <g>, <i>; paregios 'pares, parejos' <*PARICULUM, en cuenta d'a palatal lateral parellos) Evolución a africata d'o grupo -SCY- en c (grafía <z>, <ç>, açadon en cuenta d'axadon) Palatalización de -KT- en ch (grafías <g>, <gi>, <x>, Fontetegia —Fontecha— en cuenta de teita <TECTA)

D'alcuerdo con estos caracters Emiliana Ramos conclui que «os documentos de Valpuesta son os primers en dar fe d'elementos lingüisticos d'o primitivo dialecto castellano tal y quiento».

Referencias

Vinclos externos Los Cartularios de Valpuesta – pachina oficial que presenta los estudios Descubren testimonios anteriores a las Glosas Emilianenses – El Mundo As primeras anotacions en romance son anteriors a lo sieglo X, seguntes los Cartularios de Valpuesta

Categoría:Luengas romances