Xixón (oficialmente Gijón/Xixón) ye un conceyu, una parroquia y una villa d'Asturies. Ye'l conceyu más pobláu de la Comunidá Autónoma d'Asturies. Tien una superficie de 181,6 km² y una población de . Tien el títulu de villa. Eminentemente industrial hasta data reciente, lo cual favoreció un gran desarollu y rapidísima medría a lo llargo'l sieglu XX, demientres los caberos años la crisis de la siderurxa y la estaya naval provocó la so reconversión nún importante noyu turísticu, universitariu y de servicios.
La ciudá allúgase na zona costera central d'Asturies, a 27 km d'Uviéu y 24 d'Avilés, formando parte d'una gran área metropolitana qu'abargana venti conceyos del centru'l país, encadarmada con una densa rede de carreteres, autopistes y ferrocarriles, con una población de 877.495 habitantes. Xixón, xunto coles otres cuatro ciudaes más populoses de la zona, Uviéu, Avilés, Mieres y Llangréu, forma amás el «ocho asturianu», nomáu asina pola forma xeométrica resultante de xuncir diches llocalidaes con una llinia imaxinaria.
Etimoloxía L'orixe del nome de Xixón ye desconocíu. Nenguna de les teoríes qu'hai alredor d'esti aspeutu ye concluyente, anque lo más probable ye que venga d'un antropónimuRamón d'Andrés Díaz: Diccionariu toponímicu del Conceyu de Xixón. Ayuntamientu de Xixón. 2008 (páxs.94-98).
Especulaciones sobre l'orixe del nome Xixón L'orixe del nome de Xixón suscitó abeyaná un intensu alderique ente los estudiosos. En data tan temprana como 1899, Miguel de Unamuno emitió yá'l so camientu según la cual la pallabra remanaría del llatín SAXUM 'cuguruezu', lo cual tendría rellación coles carauterístiques xeográfiques del allugamientu de la ciudá, con un noyu primitivu asitiáu nel gran promontoriu de Cimavilla y nel que s'asitia'l cascu históricu. Otres interpretaciones de la dómina busquen l'orixe del términu en voces celtes como GY 'augua' + OM 'acorriada' (Bullet); HITO/HITON 'ḥitu' (Uría) o EGI + GON 'sitiu estrechu y abellugáu, altu y bonu' (Becerro de Bengoa). Basándose nuna función supuestamente militar del Xixón romanu, Sánchez Vicente propón la pallabra SESSIO, qu'apruz n'espresiones como SESSIO LEGIONIS o IN SESSIONE LEGIONUM, teoría que reforzaría la presencia d'unes ares sestianes o sessianes que dellos autores asitien na Campa Torres y Sánchez interpreta como ares de la sessio o ares sessianes, ye dicir, ares xixoneses. Otres esplicaciones buscaren l'orixe del términu n'antropónimos como GEGIONUS, GEGION, SEGIUS (Manzanares); SASSONIUS (Schulze) o hipotéticos *IAIONUS, *IEIONUS (García Arias). D'otra banda, según caltién el filólogu Xosé Lluis García Arias, la identificación popular de Xixón cola Gigia citada por Ptolomeo en realidá nun tendría nada que ver cola urbe asturiana, sinón que correspondería a una población asitiada no qu'agora ye'l territoriu llionés, quiciabes próxima al ríu Cea.
Historia
Prehistoria y romanización Los primeros testimonios de presencia del ser humanu no que güei conocemos como conceyu de Xixón allúguense nel Monte Deva, au esisten una riestra de túmbalos (primitivos soterramientos) y nel Monte Areo (Carreño), onde esiste un conxuntu dolménicu neolíticu coxitáu como'l más importante del norte d'España.
En 1990, unes calicates arqueolóxiques permitieron asoleyar 30 dólmenes, repartíos en dos desemeyaes estayes: Los Llanos y Les Güelgues de San Pablo, aboltoriaos nun «ciertu orde monumental». Socesives campañes arqueolóxiques permitieren l'estudiu d'un túmbalu nel área de San Pablo y otros dos na zona d'El Llano. De tipoloxía desemeyada, dos d'ellos presenten cámares de planta rectangular y, otru, trapezoidal con un pequeñu corredor anteviniéndolu. Esti últimu ye un casu interesante, yá que nun ye avezáu afayar dólmenes de corredor nel área del Cantábricu. Esti conxuntu dolménicu dátase del añu 5000 e.C.. 250px|thumb|Eloxu'l finxu d'Eduardo Chillida 250px|thumb|Escultura d'Octavio Augusto xunto a les Termes Romanes 250px|thumb|right|Sablera de San Llorienzu y Cimavilla El primer pobláu del que se tien noticia taba na Campa Torres, con un orixe del sieglu V e.C., pobláu pol clan astur de los cilúrnigos, y allugando una importante producción y comercialización de la metalurxa del bronce. Dempués treslladáronse, yá baxo dominación, a la península de Cimavilla nel sieglu I e.C., pobláu que nomarán Gigia como un xeitu de xinglar los bayurosos yacimientos auríferos de la zona.
La dominación romana entama cola conquista de la ciudá per parte de Sesto Apuleyo, siendo entregaos honores pol Senáu de Roma a Sesto Apuleyo. Esti n'agradecimientu erixó un monumentu (cerca de la Campa Torres) endiciando la so vitoria y dedicáu a Xúpiter, y cómo non, tamién a Augusto, siendo esta ciudá conocida de magar entós por Gigia.
Baxo dominiu romanu la ciudá siguió xorreciendo, y al igual qu'anantia percanciara atrayer a los comerciantes cartaxineses, esta vegada fizo lo propio colos romanos, atrayéndolos cola bayura de los sos minerales, la madera y la calidá de les piedres de les sos canteres. Inclusive pola manufactura d'una de les bébores de más sonadía del Imperiu (una mestura de vinu, pexe y sal) aprovechando'l puertu pesqueru y el sal de les prietes salines (en Salinas precisamente, cerca d'Avilés), cuntando la ciudá con termes.
Edá Media y Moderna Foi capital de los dominios musulmanes trescantábricos baxo mandu de Munuza con un destacamentu d'algares en Xixón y en dalgún otru puntu clave (por mor al baxo númberu d'algares que percanciaren cruciar l'estrechu) dexando el restu del territoriu con más autonomía. La dominación duró del añu 713 (apros.) fasta'l 718-722 (entamu de la revuelta, hasta la vitoria de Cuadonga) cola guerra qu'espulsaría a los musulmanes y a Munuza pol caudiellu Pelayu.
Una dómina mui escura trescuerre dende la cayida del Imperiu Romanu hasta la Edá Media. Les siguientes noticies foron en 1270 con Alfonsu X, que-y concede la categoría de Pola, apruciendo dicha documentación na ilesia de San Vicente d'Uviéu.
El sieglu XIV va rescamplar por una llucha dinástica cola muerte d'Alfonsu XI, algamando nesta dómina la cúspide del poder de la nobleza. Ye la guerra ente Pedru I El Cruel descendiente llexítimu y el bastardu Enrique de Trastámara. Los años siguientes sedrán otra vegada centru de lluches ente'l conde Alfonso y Enrique III, siendo la villa de Xixón cercada, incendiada y arrasada, desapaeciendo como noyu urbán.
Será nos sieglos XV y XVI cuando entama a espoxigase de vuelta, pero esto va xunise al so puertu, ye cuando costrúyese una dársena que trairá un gran desenrollu nel tráficu de pesca y nel comerciu de sosistencia.
Nos sieglos XVII y XVIII, ye cuando Xixón entama a tener un gran espoxigue que fairá que'l so principal noyu enánchese fuera del so cascu antiguu. Foi por mor a un Real Decretu que s'habilita'l puertu de Xixón pal comerciu coles colonies americanes.
El sieglu XVIII trairá una galguia al desenrollu de Xixón, por mor de les guerres, invasiones franceses y al xaréu económico de la dómina, esto traxo un retrocesu que nun camudaría hasta les caberes décades de sieglu, au escomencipia a haber una meyora nes sos infraestructures como foren la carretera Uviéu-Xixón. El so puertu ye'l meyor de toda Asturies y esto fadrá que pequeñes fábriques entamen a instalase na villa, desenrollándose yá una incipiente actividá industrial.
Edá contemporánea El sieglu XIX traerá un gran desenrollu, xuníu a dellos factores como l'españamientu del carbón, la carretera Xixón-Llión y más sero'l ferrocarril Sama-Xixón. Too esto fizo que'l puertu de Xixón tuviere qu'espoxigar d'un xeitu más rápidu, pos la intensidá del tráficu perpasaba la capacidá del puertu. Principió la construcción d'un puertu nuevu en 1893 que sería'l primer puertu carboneru de la Península. Esto fai de Xixón una villa industrial, con una burguesía y un desenrollu urbanu, abriéndose nueves cais y places. Esto traxo un gran equipamientu d'infraestructures y equipamientos conceyeros como la trayida d'agües, recoyida de basories, allumáu a gas (llueu llétricu), etc. Tou esti espoxigue industrial dexó na ciudá una gran cantidá de mano d'obra y un xorrecimientu urbanísticu celerín. Creándose barriaes obreres alredor como foren El Natahoyo, La Calzada, Tremañes, l'Humedal.
Yá nel sieglu XX, col españíu de la Guerra Civil, el 18 de xunetu de 1936, la ciudá y los sos habitantes caltuviéronse fieles al gobiernu llexítimu republicanu, encadarmándose'l Comité de Guerra de Xixón de preponderancia anarquista, demientres que non l'exércitu, nel que la rebelión nun foi a ser dominada fasta'l mes d'agostu. Dempués la villa foi la capital del Conseyu Inteprovincial d'Asturies y Llión —que finaría declarándose soberanu, tornándose nel Conseyu Soberanu d'Asturies y Llión— hasta la ocupación de la ciudá'l 20 d'ochobre de 1937 poles algares del xeneral Franco.
La siderurxa ye la principal industria de magar caberos del sieglu XIX y sobre manera cola creación d'Uninsa en 1971 a partir de la fusión de les fábriques de Morea y Mieres y la so posterior xunión con Ensidesa, convertida llueu xunto a Altos Fornos de Vizcaya n'Aceralia, pa integrase a finales del sieglu XX nel grupu européu Arcelor xunto a la luxemburguesa Arbed y la francesa Usinor.
Les caberes décades del sieglu XX traen con so la crisis industrial qu'afeutó enforma a la siderúrxica y la estaya naval, trayendo la lliberalización del suelu que mos dexó un nuevu aprovechamientu, como nueves sableres, parques, un enanchamientu de les sos zones urbanístiques y la creación del so campus universitariu.
Historia heráldica
right|thumb|250px|Lletreru de la Plaza Mayor col antiguu escudu de la ciudá enrriba a l'esquierda
L'escudu de Xixón, de cuyu usu tiénse constancia dende l'añu 1649, representa al Rei Pelayu, primer d'Asturies al que la llienda arreya con Munuza, gobernador musulmán de Xixón con quien entró en llucha ofendíu pol matrimoniu nun consentíu d'ésti cola hermana d'aquelli, enarboliando la Cruz de la Vitoria sobre campu de plata. La bandera de Xixón ye la asignada a la Provincia Marítima de Xixón en 1845, cola inclusión del escudu de Xixón nel centru.
Xixoneses rescamplaos Delles persones famoses llariegues de Xixón son:
Xosefa Xovellanos (1745 - 1807) Melquíades Álvarez (Xixón, 1864 - Madrid, 1936), políticu republicán d'principios del sieglu XX. Belarmino Tomás (Xixón,1892-Méxicu,1950) foi un sindicalista y políticu socialista asturianu. Santiago Carrillo (Xixón, 1915-Madrid, 2012), cabezaleru históricu del Partíu Comunista d'España. Ñació en Xixón, nel barriu d'El Llanu, y pasó na ciudá la so enfancia y adolescencia, hasta que treslladóse a vivir a Madrid. Andrés Solar (1955-1984). Juan Castaño Quirós, Juanele (Xixón, 1971), futbolista del Real Sporting, CD Tenerife, Real Zaragoza y de la Seleición Española. Anguaño caltiénse n'autivu, xugando n'equipos de divisiones rexonales de Xixón. Natalia Estrada (Xixón, 1972), actriz y presentadora afincada n'Italia. Vivió en Xixón hasta los dieciséis años. Abelardo Fernández Antuña (Xixón, 1970), futbolista del Real Sporting, FC Barcelona, Deportivo Alavés y de la Seleición Española. Anguaño entrena a les categoríes enfantiles del Sporting. Arturo Fernández (Xixón, 1930 - Madrid, 2019), actor. Torcuato Fernández-Miranda (Xixón, 1915 - Londres, 1980), políticu que tevo un papel crucial demientres la Transición. Gaspar Melchor de Xovellanos (Xixón, 1744 - Veiga, 1811), escritor, xurista y políticu ilustráu. Ñació y cursó los sos primeros estudios en Xixón, y caltuvo demientres tola so vida gran arreyamientu cola ciudá. Alberto Álvarez Peña (Xixón, 1966) ye un escritor, etnógrafu, dibuxante ya ilustrador d'obres n'asturianu. Javier Manjarín (Xixón, 1969), futbolista del Real Sporting, Deportivo de La Coruña, Racing de Santander, Atlético Celaya, Santos Laguna y de la Seleición Española. Luis Enrique Martínez García (Xixón, 1970), futbolista del Real Sporting, Real Madrid, FC Barcelona y de la Seleición Española.