thumb|350px|Mapa lingüísticu del lleonés en Zamora y Lleón, añu 2001 Estayes por colores thumb|250px|Mapa dialeutal del dominiu llingüísticu del asturlleonés
El lleonés o llionés ye'l glotónimu emplegáu pa facer referencia al conxuntu de fales romances vernácules del dominiu llingüísticu asturEsti dominiu llingüísticu abarca Asturies, Llión, Zamora y Miranda de l Douro. Anguaño queden tamién restos llingüísticos na toponimia y vocabulariu de Cantabria, Salamanca, Estremadura y Huelva, por mor del enantu que tevo'l Reinu de Llión nel territoriu peninsular. nes provincies de Lleón y Zamora. Na provincia de Salamanca namái quedaríen restos llingüísticos na toponimia y nel vocabulariu, ya qu'anguaño nun esistiríen falantes patrimoniales.Ana Seco Orosa. Determín de la llende llingüística ente'l gallegu y el llionés nes provincies de Llión y Zamora. Revista de filoloxía Románica, Vol. 18. Año 2001.Alberto Bautista. Linguas en contauto na bisbarra do Bierzo: castelán, astur-leonés e galego.Ianua. Revista Philologica Romanica. Institutum Studiorum Romanicorum, Romania Minor. Estes fales pertenecen al bloque occidental del dominiu llingüísticu asturlleonés, qu'abarca tamién a los dialeutos del occidente asturianu y a la llingua mirandesa de Miranda de l Douro en Portugal. El lleonés carez de norma escrita regulada oficialmente. Delles asociaciones propunxeren un estándar propiu, estremáu de los yá esistentes nel dominiu llingüísticu (como l'aplicable n'Asturies, reguláu pola Academia de la Llingua Asturiana, o l'Anstituto de la Lhéngua Mirandesa, aplicable al mirandés de Miranda de l Douro), en tanto qu'otres asociaciones y escritores proponen siguir les normes ortográfiques de l'Academia de la Llingua Asturiana.
El términu lleonés tamién se viniera emplegando históricamente por ciertos autores pa referise a la totalidá del dominiu llingüísticu, que s'espurre dende Cantabria hasta Estremadura y que se conoz principalmente como dominiu llingüísticu asturlleonés.
Sociollingüística
Lleonés/asturianu/mirandés Nun esiste nengún atroxu definíu alrodiu de si dientro del dominiu llingüísticu asturlleonés, los denomaos lleonés, asturianu o mirandés pueden considerase estrictamente como llingües diferentes dientro del conceutu d'Ausbausprache, si l'abstandschprache que les separta desixe que se xenere una esbilla d'Abstandsprache, o bien si se puede equiparar dominiu llingüísticu con idioma en forma de Dachsprache.
El casu del lleonés, por tanto, podría allugase dientro de lo que se conoz filolóxicamente como continuum dialeutal dientro de dominiu llingüísticu asturlleonés (dientro d'esti grupu, la evolución dende los tarabazos isoglóticos especialmente nel vocalismu y evolución de grupos cultos adícase una evolución dende'l mirandés, más averao al portugués haza'l lleonés, que caltién trazos compartíos col portugués y el castellanu, haza l'asturianu, onde la evolución presenta mayores asemeyances col castellanu)Sobro'l castellán popular d'Asturies. Autores: Rodrigo Grossi Fernández. Revista de la Facultá de Filoloxía, ISSN 0570-7218, Tomu 13, 1963 , páxs. 311-335 y del qu'alcontramos exemplos nes llingües xermániques nórdiques (noruegu, suecu y danés).Syntactic change: toward a theory of historical syntax Escritu por Jan Terje Faarlund, 1990
En Miranda de l Douro, yá dende la Convención Ortográfica de la Llingua Mirandesa de 1999, si bien falen de 'zones lleoneses en Portugal', identifiquen al mirandés como un idioma que pesie pertenecer al mesmu dominiu llingüísticu asturlleonés la so grafía nun s'afaya a la ortografía del asturianu.
Estes razones lleven a que los aspeutos sociollingüísticos seyan los que finalmente primen a la hora de catalogar dientro de los continuum les llingües individuales; tanto'l so grau de reconocencia política como'l so grau d'estandarización.
El DALLA refierse al lleonés como modalidá llingüística, y del mesmu xeitu despaladina'l mirandés como variedá llingüística asturlleonesa (que se fala en Miranda de l Douro).
Reconocencia política Solo'l mirandés gocia de reconocencia oficial nel conceyu de Miranda de l Douro en virtú de la Llei nᵘ 7/99, de 29 de xineru de 1999 de la República Portuguesa (Reconocencia oficial de derechos llingüísticos de la comunidá mirandesa), mientres que nes Comunidaes Autónomes españoles de Castiella y Lleón y Asturies namái améntase a la llingua pa indicar que será oxetu de proteición, usu y promoción, ensin qu'heba nenguna reconocencia d'oficialidá.
N'ochobre del añu 2005 les asociaciones culturales Facendera pola Llingua Lleonesa, Furmientu y Xunta pola Defensa de la Llingua Asturiana emiten un comunicáu conxuntu nel que piden, atendiendo al alderique de la reforma estatutaria n'Asturies y en Castiella y Lleón, responsabilidá a los representantes políticos p'algamar el máximu grau posible de proteición, estatus xurídicu y normalización del idioma. Nesi sen estes asociaciones atalanten que ye interesante l'emplegu d'un términu común pa referise al idioma que, en llinia cola realidá sociopolítica de Lleón y Zamora, nun creye confusión énte les instituciones españoles y europees, y dexe nidio que se ta falando de la mesma llingua que la que s'amenta nel Estatutu d'Autonomía d'Asturies.
El lleonés cítase y la so proteición reconozseLa Xunión del Pueblu Llionés plantegó demientres el procesu de reforma del Estatutu d'Autonomía de Castiella y Lleón que'l lleonés fore declaráu llingua cooficial en Lleón, Zamora y Salamanca al traviés d'una enmienda que nun foi aprobada.Enmiendes del Grupu Mistu al testu del propuestu d'Estatutu . nel Estatutu d'Autonomía de Castiella y Lleón nel artículu 5ᵘ del Títulu Preliminar:
En payares de 2008, l'asociación cultural zamorana Furmientu presentó énte'l Procurador del Común de Castiella y Lleón una quexa énte la Conseyería d'Educación y la Conseyería de Cultura y Turismu, solicitándo-y qu'instara a les avandiches conseyeríes a desarrollar y llevar a cabu los aspeutos recoyíos nel artículu estatutariu nᵘ 5.2.Art. 5.2 El lleonés será oxetu de proteición específica pela parte de les instituciones pol so particular valir dientro del patrimoniu llingüísticu de la Comunidá. La so proteición, usu y promoción sedrán oxetu de regulación. Como consecuencia d'esa quexa en mayu de 2009 el Procurador del Común criticó al gobiernu autonómicu por nun fomentar el lleonés, pesie figurar nel propiu estatutu, y dio la razón a Furmientu unviando a l'alministración autonómica una resolución formal instando a "...impulsar la correspondiente iniciativa llexislativa al traviés del pertinente proyeutu".
Organismos internacionales El Llibru Bermeyu de la UNESCO sobro Idiomes en Perligru noma per separtao a lleonés y asturianu, indicando que'l mirandés ye una variedá de lleonés.UNESCO Red Book on Endangered Languages: Europe (n'inglés).
Asociaciones llingüístiques internacionales El SIL da un códigu ISO 639 ("ast") al asturlleonés, tamién denomáu asturianu, lleonés o bable. Nel so encartiche del asturianu, l'asociación Ethnologue identifica al lleonés como un dialeutu de dicha llingua.ASTURIAN: a language of Spain , en www.ethnologue.com. Consultáu el 6/06/2009. Per otru llau, el mirandés tiene códigu propiu, "mwl".
Perceición de los falantes Dellos estudios sociollingüísticos afirmen qu'un 82,6% de los asturianos cuiden que nun esiste asturianu más alló de les llendes de la comunidá autónoma asturianaII Estudiu Sociollingüísticu d'Asturies. Francisco José Llera Ramo y Pablo San Martín Antuña, 2002. ALLA. ISBN 84-8168-360-4. y un 72% de los lleoneses de la provincia de Lleón afirmen que lleonés y asturianu nun son la mesma llingua (namái un 8,1% dicíen que sí).II Estudiu Sociollingüísticu de Lleón (González Riaño y García Arias, 2008) Ello ye debío principalmente a qu'un 30% de la población lleonesa nun tien interiorizada la idea de que se trate d'un idioma nin que seya estremáu del castellanu.Entrevista a Xosé Antón González Riaño nel periódicu La Nueva España (16-02-2008). Per otra parte una cuarta parte de los lleoneses diz calletrar la fala tradicional y el 67,2% de los lleoneses amuésase favoratible a collaborar con Asturies en política llingüística. Cuasi'l 50% amuésase a favor de que la fala tradicional (seya yá denomada lleonés, arturlleonés, fala o bable) alquiera dafechu una reconocencia xurídica nel Estatutu d'Autonomía, énte un 42% que nun taría nada o poco d'alcuerdu.
+Númberu de falantes del lleonés según estremaos estudios Estudiu sociollingüísticu Nᵘ de falantes II Estudiu sociollingüísticu de Lleón (Identidá, conciencia d'usu y actitúes llingüístiques de la población lleonesa) de Xosé Antón González Riaño y Xosé Lluis García Arias. 50.000 Boletín de Facendera pola Llengua y la Cultura de las Comarcas Llionesas 25.000 Linguas en contauto na bisbarra do Bierzo: castelán, astur-leonés e galego, de Alberto Bautista. 2.500 a 4.000**Datos referíos namái a El Bierzo, Ribas de Sil, Furniella y La Cabreira.
Xeneral La llingua caltiénse inda nel norte, sur y oeste de Lleón y nel oeste de Zamora. Nes arribes del Dueru y la Sierra de Gata (Salamanca) solo se caltién na toponimia y nel vocabulariu. Hai que notar que'l mirandés ye una llingua dialeutal propia pero que s'engloba munches vegaes nel lleonés, si bien anguaño ye la única modalidá oficial de tol dominiu.
El lleonés preséntase como ún de los resultaos a los que llevó la evolución peculiar del llatín faláu na nuesa fastera. La so personalidá llinguística defínese por xuntar un refileru trazos peculiares que lu individualicen frente a les llingües vecines, el gallego-portugués y el castellanu. Asina que como la presencia de resultaos idénticos colos del mirandés y l'asturianu dexa bien nidiu que ye parte d'un conxuntu llinguísticu definíu.
Cuasi tolos falantes de lleonés son diglósicos. Pue calculase que'l númberu de falantes ye de 55.000 persones: 42.000 na provincia de Lleón (Sayambre, Ḷḷaciana, El Bierzu, Cabreira, Maragatería, Argüeyos, La Valdería, Ribera l'Órbigu, Páramo Lleonés, Oumaña, Ḷḷuna, Altu Sil o La Cepeda; 8.000 en Senabria y Aliste, y 3.000 en Sayagu y en Les Arribes, 500 na Sierra de Gata.
Familia Forma parte del grupu iberorrománicu dientro del subgrupu nomáu asturlleonés. Esti ta compuestu por trés variedaes que se nomen llingues por delles razones historiques y culturales magar nun pue falase llingüísticamente de llingües estremaes: Asturianu Lleonés Mirandés
Fonoloxía (La trescripción faise d'alcuerdu coles normes del Alfabetu Fonéticu Internacional).
Vocales El sistema vocálicu del lleonés estrema cinco fonemes, diferenciaos en trés graos d'abertura (mínima, media y máxima) y trés allugamientos (central, anterior y posterior).
anteriores (palatales) centrales posteriores (velares)vocales pechaes (apertura pequeña)i-uvocales medies (apertura media) e-ovocales abiertes (apertura máxima) -a-
Consonantes llabiales dentales alveolarespalatalesvelaresoclusives xordespt-t͡ʃkoclusives sonoresbd-ʝgfricativesfθsʃ-nasalesm-nɲ-llaterales--lʎ-vibrantes--ɾ / r--
Dialeutos 190px|left|
Ente les variedaes rexonales del lleonés pueden señalase treés grandes dialeutos, l'oriental, el central y l'occidental. El postreru ye'l más espardíu (esceición: Sayambre,Valdión y Valdeburon-Tierras de la Reina) y Zamora. El primeru ye faláu en Sayambre, Valdeón y la Sierra de Gata (Salamanca). El dialeutu de Les Arribes y de Sayagu (reviranu-seyagués) ta a mediu camín ente occidental y oriental.
El lleonés oriental tien un sodialeutu carauterizáu pol usu de la /h/, "hache aspirada". La /h/, "hache aspirada", sustitúi a la f- anicial en toles pallabres aú'l restu caltién f- (derivada, en cuasi tolos casos, del llatín) : fame / ḥambre ; fiyu / ḥiyu ; fabas / ḥabas ; fortiga / ḥortiga.
El dialeutu occidental carauterízase pola diptongación decreciente ei, ou (vega / veiga ; ferreru / ferreiru ; cosa / cousa ; oveya / ouveya).