Saturnu (símbolu: ) ye'l sestu planeta del Sistema Solar, el segundu en tamañu y masa dempués de Xúpiter y l'únicu con un sistema d'aniellos visible dende'l nuesu planeta. El so nome remanez del dios romanu Saturnu. Forma parte de los denominaos planetes esteriores o gaseosos. L'aspeutu más carauterísticu de Saturnu son los sos brillosos aniellos. Enantes de la invención del telescopiu, Saturnu yera'l más alloñáu de los planetes conocíos y, a güeyu, nun paecía lluminosu nin interesante. El primeru en reparar los aniellos foi Galileo en 1610, pero'l baxu enclín de los aniellos y la baxa resolución del so telescopiu fixéron-y pensar nun principiu que se trataba de grandes llunes. Christiaan Huygens con meyores medios d'observación pudo en 1659 reparar con claridá los aniellos. James Clerk Maxwell en 1859 demostró matemáticamente que los aniellos nun podíen ser un únicu oxetu sólidu sinón que teníen de ser l'agrupación de millones de partícules de menor tamañu. Les partícules que componen los aniellos de Saturnu xiren a una velocidá de 48.000 km/h, 15 vegaes más rápido qu'una bala.
Orixe del nome del planeta Saturnu
Por cuenta de la so posición orbital más alloñada que Xúpiter, los antiguos romanos dáben-y el nome del padre de Xúpiter al planeta Saturnu. Na mitoloxía romana, Saturnu yera l'equivalente del antiguu titán griegu Crono, fíu d'Uranu y Xea, que gobernaba'l mundu de los dioses y los homes taramiando a los sos fíos en cuanto nacíen por que nun lo destronaren. Zeus, unu d'ellos, consiguió tornar esti destín y finalmente derrocó al so padre pa convertise nel dios supremu.
Los griegos y romanos, herederos de los sumerios nes sos conocencies del cielu, establecieren en siete'l númberu d'astros que se movíen nel firmamentu: el Sol, la Lluna, y los planetes Mercuriu, Venus, Marte, Xúpiter y Saturnu, les estrelles errantes» que, a distintes velocidaes, orbitaben en redol a la Tierra, centru del Universu. De los cinco planetes, Saturnu ye'l de movimientu más lentu, emplega unos trenta años (29,457 años) en completar la so órbita, casi'l triple que Xúpiter (11,862 años) y al respeutive de Mercuriu, Venus y Marte la diferencia ye enforma mayor. Saturnu destacaba pola so lentitú y si Xúpiter yera Zeus, Saturnu tenía que ser Crono, el padre vieyu, que pasu a pasu analaya ente les estrelles.
Carauterístiques xenerales Saturnu ye un planeta visiblemente esnacháu nos polos con un ecuador que sobresal formando un esferoide ovaláu. Los diámetros ecuatorial y polar son de 120.536 y 108.728 km, respeutivamente. Esti efeutu ta producíu pola rápida rotación del planeta, la so naturaleza fluyida y la so relativamente baxa gravedá. Los otros planetes xigantes son tamién ovalaos pero non en tan gran midida. Saturnu tien una densidá específica de 690 kg/m³, siendo l'únicu planeta del Sistema Solar con una densidá inferior a la de l'agua (1000 kg/m³). El planeta ta formáu por un 95 % d'hidróxenu y un 5 % d'heliu. El volume del planeta ye abondu como pa contener 740 vegaes la Tierra, pero la so masa ye solo 95 vegaes la terrestre, por causa de la yá mentada densidá media.
El periodu de rotación de Saturnu ye inciertu yá que nun tener superficie y la so atmósfera xira con un periodu distintu en cada llatitú. Dende la dómina de los Voyager considerábase que'l periodu de rotación de Saturnu, basándose na periodicidá de señales de radio emitíes por él, yera de 10 h 39 min 22,4 s (810,8°/día). Les misiones espaciales Ulysses y Cassini amosaron qu'esti periodu d'emisión en radio varia nel tiempu, siendo anguaño de 10 h 45 m 45 s (± 36 s). La causa d'esti cambéu nel periodu de rotación de radiu podría tar rellacionáu cola actividá criovolcánica en forma de guéisers del satélite Encéladu, que llibera material n'órbita de Saturnu capaz de interaicionar col campu magnéticu esternu del planeta, usáu pa midir la rotación del nucleu internu au se xenera. Polo xeneral considérase que'l periodu de rotación internu del planeta puede ser conocíu tan solo de forma averada.
Comparáu col planeta Tierra, el tamañu de Saturnu ye nueve vegaes mayor, y la so órbita ta nueve veces más llonxe del Sol.
Estructura interna L'interior del planeta ye asemeyáu al de Xúpiter, con un nucleu sólidu nel interior. Sobre él estiende una estensa capa d'hidróxenu líquidu, por cuenta de los efectos de les elevaes presiones y temperatures. Los 30.000 km esteriores del planeta tán formaos por una estensa atmósfera d'hidróxenu y heliu. L'interior del planeta probablemente contenga un nucleu formáu por materiales xelaos acumulaos na formación temprana del planeta y que s'atopen n'estáu líquidu nes condiciones de presión y temperatura cercanu al nucleu. Esti alcuéntrase a temperatures en redol a 12.000 K —aproximadamente'l doble de la temperatura de la superficie del Sol—.
Per otru llau, y al igual que Xúpiter y Neptunu, Saturnu irradia más calor al esterior del que recibe del Sol. Una parte d'esta enerxía ta producida por una lenta contraición del planeta que llibera la enerxía potencial gravitacional producida na compresión. Esti mecanismu denómase mecanismu de Kelvin-Helmholtz. El calor estra xeneráu produzse nuna separación de fases ente l'hidróxenu y l'heliu relativamente homoxéneos que se tán estremando dende la formación del planeta, lliberando enerxía gravitatoria en forma de calor. 800px|center|Diagrama de Saturnu
Atmósfera
L'atmósfera de Saturnu tien un patrón de bandes escures y zones clares asemeyáu al de Xúpiter anque la distinción ente dambes ye muncho menos clara nel casu de Saturnu. L'atmósfera del planeta tien fuertes vientos na direición de los paralelos alternantes en llatitú y altamente simétricos en dambos hemisferios a pesar del efeutu estacional del enclín axal del planeta. El vientu ta apoderáu por una intensa y ancha corriente ecuatorial al nivel del altor de les nubes y algamó velocidaes d'hasta 450 m/s que detectaron les sondes Voyager. A diferencia de Xúpiter, nun son aparentes grandes vórtices estables, anque sí los hai más pequeños.
Ye probable que les nubes cimeres tean formaes por cristales d'amoniacu. Sobre elles paez estendese una borrina uniforme sobre tol planeta, producida por fenómenos fotoquímicos na atmósfera cimera —alredor de 10 mbar—. A niveles más fondos —cerca de 10 bares de presión—, l'agua de l'atmósfera podría entestase nuna capa de nubes d'agua qu'entá nun pudo ser reparada.
thumb|260px|La descomanada tormenta apaecida n'avientu de 2010 (semeya NASA) Al igual qu'en Xúpiter, dacuando fórmense nubes na atmósfera de Saturnu, y dalgunes d'elles pudieron reparase dende la Tierra. En 1933 reparóse una mancha blanca asitiáu na zona ecuatorial pol astrónomu aficionáu W.T. Hai. Yera lo abondo grande como pa poder acolumbrase con un refractor de 7 cm, pero nun tardó n'estenase y esmorecese. En 1962 empezó a desenvolvese una nueva mancha, pero nun llegó nunca a destacar. En 1990 pudo reparase una xigantesca nube blanca nel ecuador de Saturnu que foi asimilada a un procesu de formación de grandes nubes. Reparáronse manches asemeyaes en plaques fotográfiques tomaes mientres l'últimu sieglu y mediu a intervalos d'aproximadamente 30 años. En 1994 pudo reparase una segunda gran nube d'aproximadamente la metá de tamañu que la producida en 1990.
La sonda Cassini pudo captar delles nubes grandes en Saturnu. Una de les mayores nubes, con rayos 10.000 vegaes más potentes que los de cualquier nube de la Tierra, apaeció'l día 27 de payares de 2007, durando 7 meses y mediu —lo que foi por un tiempu'l récor de duración d'una nube nel Sistema Solar—. Esta nube apaeció nel hemisferiu Sur de Saturnu, nuna zona conocida como «caleyón de les tormentes» pola elevada frecuencia cola qu'apaecen ellí estos fenómenos. Esti récor, sicasí, foi batíu por otra nube apaecida na mesma zona, que foi detectada en xineru de 2009 y que a mediaos de setiembre entá siguía activa, durando hasta ochobre d'esi añu.
Una enorme nube, tan grande qu'arrodió'l planeta, apaeció n'avientu de 2010 nel hemisferiu Norte de Saturnu desenvolviendo un vórtice central de color escuru de 5000 quilómetros d'anchu asemeyáu a la Gran Mancha Colorada de Xúpiter, siendo tan potente —muncho más que cualquier nube terrestre— que dragó nubes de cristales d'amoniacu de les fondures de l'atmósfera del planeta. Mientres los aproximao 200 díes que duró, siendo estudiada con ayuda de la sonda Cassini y de telescopios terrestres, creció y espandióse hasta algamar un área 8 vegaes mayor que'l de la Tierra, y pudieron captase les ondes de radio producíes pol aparatu eléctricu asociáu a ella.
Les rexones polares presenten corrientes en chorru a 78ºN y 78ºS. Les sondes Voyager detectaron nos años 1980 un patrón hexagonal na rexón polar norte que foi reparáu tamién pol telescopiu espacial Hubble mientres los años 1990. Les imáxenes más recientes llograes pola sonda Cassini amosaron el vórtice polar con gran detalle. Saturnu ye l'únicu planeta conocíu que tien un vórtice polar d'estes carauterístiques magar los vórtices polares son comunes nes atmósferes de la Tierra o Venus.
Nel casu del hexágonu de Saturnu, los llaos tienen unos 13.800 quilómetros de llargor —daqué más del diámetru de la Tierra— y la estructura rota con un periodu idénticu al de la rotación planetaria, siendo una onda estacionaria que nun camuda'l so llargor nin estructura, como faen el restu de nubes de l'atmósfera. Estes formes poligonales ente trés y seis llaos pudieron replicase per aciu modelos de fluyíos en rotación a escala de llaboratoriu.
Al contrariu que'l polu norte, les imáxenes del polu sur amuesen la presencia d'una corriente de remexu, pero non vórtices nin ondes hexagonales persistentes. Sicasí, NASA informó en payares de 2006 que la sonda Cassini reparara un furacán nel polu sur, con un güeyu bien definíu. Güeyos de tormenta bien definíos namái s'acolumbraran na Tierra —inclusive nun se llogró reparalo na Gran Mancha Colorada de Xúpiter pola sonda Galileo—. Esi vórtice, d'aproximadamente 8000 quilómetros de diámetru, pudo fotografiase y estudiase con gran detalle pola sonda Cassini, midiéndose nél vientos de más de 500 quilómetros per hora.
N'abril de 2010, la NASA fixo públicos unos videos ya imáxenes nos que pue apreciase l'aparatu eléctricu acomuñáu a les nubes que se producen na atmósfera de Saturnu, la primer vegada que se consigue esto.
Órbita
Saturnu xira alredor del Sol a una distancia media de 1.418 millones de quilómetros nuna órbita d'escentricidá de 0,056, qu'asitia l'afeliu a 1.500 millones de km, y el periheliu a 1.240 millones de km. Saturnu atopábase nel periheliu en 1974. El periodu de tresllación alredor del Sol ye de 29 años y 167 díes, ente que'l so periodu sinódicu ye de 378 díes, de cuenta que, cada añu, la oposición produzse con casi dos selmanes de retrasu respeutu al añu anterior. El periodu de rotación sobre la so exa ye curtiu, de 10 hores y 14 minutos, con delles variaciones ente l'ecuador y los polos.
Los elementos orbitales de Saturnu son modificaos nuna escala de 900 años por una resonancia orbital de tipu 5:2 col planeta Xúpiter, bautizáu polos astrónomos franceses del sieglu XVIII como la grande inégalité (Xúpiter completa 5 vueltes por cada 2 de Saturnu). Los planetes nun s'atopen nuna resonancia perfecta, pero tán lo suficientemente averaos a ella como por que les perturbaciones a les sos respeutives órbites seyan apreciables.
Satélites
right|thumb|300px|El sistema de Saturnu. La lluna más prominente enfrente de Saturnu ye Rea. A mandrecha y debaxo de Saturnu alcuéntrase Tetis. A la drecha de los aniellos de Saturnu, y amosando'l prominente cráter Herschel afáyase Mimas. A esquierda de Saturnu ta Encéladu. Na estaya superior-esquierda, alcontramos Dione, y caberamente na estaya superior-derecha ta allugáu Titán, la lluna más grande de Saturnu. Saturnu tien un gran númberu de satélites, el mayor de los cualos, Titán ye l'únicu satélite del Sistema Solar con una atmósfera importante.