La plantes melecinales que'l so nome más conocíu empieza por H - M son:

Reséñense dalgunes de les plantes con usu melecinal más conocíes.

Yerba del cancer y.y

Acalypha arvensis y Acalypha guatemalensisOtros nomes populares den Guatemala: ccul, fana, guxanucu, sajoi.(Cáceres A.), 1996. Páx. 200 y 201.

Descripción: Acalypha arvensis (Poepp. & Endl.) Yerba peremne, erecta, hasta de 50 cm d'altu, simple o ramificada: renuevos vellosos nos nuedos. Fueyes allargaes, membrenosas, ovales, terminaes en punta, cantos festoneaos, 3 - 7 cm de llargu. Flores pequeñes, verdes, estigmes coloraos, 1 - 3 cm de llargu, n'espigues delgaes, peludas, compactes y cayíes. Nativa del sur de Méxicu a Suramérica, hasta 1.500 msnm. Acalypha guatemalensis (Pax & Hoffm.)Ver The International Plant Names Index Consultáu'l 13/11/2010. Yerba peremne, erecta, hasta de 1 m d'altu, simple o ramificada, vellosa cuando moza. Fueyes ovalaes, allargaes, membrenosas, cantos festoneaos, 4 - 7 cm de llargu, membranoses, afuracaes por inseutos o canesbes acolorataes. Flores numberoses en recímanos coloráu foscu, trupes, espigues auxiliares, y terminales, 4 - 5 cm de llargu, pedunculaes o subsésiles. Granes ovoides, nidies. Natives de Guatemala y Hondures.

En Guatemala viéndese como medicina rama con fueyes de dambes especies.(Morton FJ.), 1977. Quart J Crude Drug Res 15:165. El cocimientu de la planta úsase como tónicu y diuréticu.(House PR. Llagos-Wite S), 1989. Páx. 74.(Aguilar Girón JI.), 1966. Páx. 349. Per vía oral usar pa tratar afecciones gastrointestinales (amebiasis, cólicu, foria, disentería, estriñimientu, gastritis, inflamación)(Ronquillo FA. et al.), 1988. Cuadiernos DIGI 7-88:122.(Alcorn JB.), 1984. Páx.531.(Girón LM. et al.), 1991. J Ethnopharmacol 34:173.(Cáceres A. Samayoa B.), 1989. Páx. 18.(Hartwell JL.), 1982. Páx.193. alerxa, cáncer,(Mellen GA.), 1974. Guatemala Indíxena. 9:126. dolor de cabeza y menstrual, enfermedaes venereas,(Cáceres A. et al.), 1991. J Ethnopharmacol 33:277.(IIN), 1978. Guatemala Indíxena. 13:1-616.(Logan MH.), 1973. Arthropos. 68:537. reumatismu, pielonefritis, refrío y dolores del cáncer.(Dieseldorff EP.), 1976. Páx.40.

Per vía tópica la decocción usar en compreses, llavaos y emplastu pa tratar afecciones a la piel (granos, llagas, pie d'atleta, piodermia) y en llavaos para vaginitis, picadures de culiebres y animales ponzoñosos,(Mejía JV.), 1927. Páx. 148.(Nelson CH.), 1986. Páx. 542. pies cansaos,(Morton FJ.), 1981. Páx. 421. firíes y llagas.(Martínez MA.), 1984. J Ethnopharmacol 11:203.

Atribúyese-y propiedá antiemética, antiséptica, desinflamante, diurética, y espasmolítica.

thumb|Nepeta cataria

Yerba del gatu Nepeta catariaOtros nomes comunes: albahaca, albahaca de gatos, alhabaca, gataria, gatera, gatera alta, yerba de gatos, yerba de los gatos, yerba gatero, mexa-gatos, menta de gatu, menta de gatos, menta gatera, menta gatuna, nébeda, nébida, yerba de gatos, yerba del asmáticu, yerba de los gatos, yerba gatera, yerba ñeta. En Guatemala conózse-y tamién como: catnip, nebeda.(Cáceres A.), 1996. Páx. 202 y 204.

El fervinchu y decocción de fueyes y flores úsense oralmente pal tratamientu d'afecciones gastrointestinales (cólicu, foria, flatulencia, indixestión),(Krochmal A. Krochmal C.), 1973. Páx. 157.(Schaunberg P. Paris F.), 1972. Páx. 294.(Foster S. Duke JA.), 1990. Páx. 70. nervioses (histeria, velea, nerviosismu, neuralxa, neurastenia, velees)(Cecchini T.), 1978. Páx. 232. y respiratories (bronquitis, catarru, influenza, resfrío, tuberculosis),(Ody P.), 1993. Páx. 134.(Lewis WH. Elvin-Lewis MPF.), 1977. Páx. 307. amenorrea,(Potterton D.), 1983. Culpeper's Color Herbal. Páx. 39. anemia, debilidá, dolor de cabeza, escarlatina, fiebre, hidropesía,(Duke JA.), 1985. Handbook of Medicinal Herbs. Páx. 325. y cancer.(Hartwell JL.), 1982. Páx.268.

El zusmiu de fueyes usar pa baxar la menstruación. N'untaza úsase para hemorroides. Les fueyes mazcaes usar p'aselar el dolor de mueles. Fumaes p'afecciones respiratories ya inducir estaos llevemente hipnóticos.(Emboden W.), 1979. Narcotics Plants. Páx. 6. En enema pa les convulciones, dispepsia, disuria, histeria, y cólicu infantil. L'emplastu de les fueyes usar p'anidiar dureces y tratar diverses formes de cáncer.

Atribúyese-y propiedá afrodisiaca, arumosa, carminativa, diaforética, dixestiva, emenagoga, espasmolítica, estimulante, estomáquica, pectoral, refrigerante, sedante, soporífera, sudorífica y tónica.

Yerba del toru Tridax procumbensConocida tamién en Guatemala como: bakenbox, cadillo, chisaaca, curagusano, yerba de San Juan, romerillo, San Juan del monte.(Cáceres A.), 1996. Páx. 205 a 207.

La planta fresca o seca, en fervinchu o decocción ye usada per vía oral pa tratar alerxa, anemia, afecciones gastrointestinales (foria, disentería, dolor d'estómagu, estriñimientu, flatulencia, parásitos intestinales)(Logan MH.), 1973. Anthropos 68:537.(INN), 1978. Guatemala Indíxena. 13:104, 120, 585. y respiratories (bronquitis, catarros, fiebre), dolor de cabeza,(Girón LM.), 1991. J. Ethnopharmacol 34:173.(Mellen GA.), 1974. Guatemala Indíxena 9:139, 140, 143. diabetes, enfermedaes hepátiques, inflamaciones, hipertensión, y trestornos menstruales.(Ronquillo FA. et al.), 1988. Cuadiernos DIGI N° 7-88:205.

El emplastode les fueyes aplícase tópicamente pa solliviar inflamaciones.(Nelson CH.), 1986 Plantes Comunes d'Hondures. Páx. 385. El zusmiu de les fueyes usar pa detener hemorraxes y llavar cortaes, raspones y firíes.(Verma RK. Gupta MM.), 1988 Phitochem 27:459.> La decocción usar en lavadopara tratar casos de vaginitis.

Atribúyese-y propiedá antiséptica, repulgual, colagoga, depurativa, desinflamante, emenagoga, febrífuga, hepatoprotectora, hipoglicémica, incecticida, vermicida,(Morton JF.), 1991. Páx. 974 - 975.(Orellana SL.), 1997. Páx. 249. refrescante y refrigerante.(Martínez M.), 1992. Páx. 434.(Díaz JL.), 1976. Páx. 122.

thumb|left|Hierba Luisa - Aloysia triphylla o Lippia citriodora

Hierba Luisa Aloysia triphyllaConocida tamién en Guatemala como: cedron, te María Luisa, verbena goliosa.(Cáceres A.), 1996. Páx. 208 a 210. En herboristería les fueyes y tarmos del cedrón son ricos nun aceite esencial, que'l so componente principal ye'l citral, responsable del so arume, y que contién amás limoneno, linalol, cineol, terpineol, y cariofileno, un aldehído sesquiterpénico al que s'atribúi aición eupéptica y espasmolítica.

El so fervinchu realizáu con ente 5 y 20 g por llitru— utilízase como dixestivu, carminativo y antiespasmódico, pa casos de dispepsia o dolores d'estómagu. Consumir tamién como sedante llixeru. Tien una importante cantidá de melatonina, sustancia que s'usa como relaxante natural y que favorez el suañu nocherniegu.

Los elementos usaos en fervinchu recueyen dos vegaes al añu, a fines de la primavera y empiezos de la seronda. Empléguense les fueyes tienres y les sumidaes floríes.

La decocción o fervinchu de fueyes y tarmos usar por via oral pal tratamientu d'afecciones gastrointestinales (cólicu, foria, dispepsia, flatulencia, indixestión, estomagada, parásitos intestinales, vultura),(Font Quer P.), 1976. Páx. 639(Morton JF.), 1981. Páx. 732.(Duke JA.), 1985. Páx. 33.(Grieve M.), 1988. A Modern Herbal Páx. 830.(Martínez M.), 1992. Páx. 66.(Zin J. Weiss C.), 1980. Páx. 102.(White A.), 1985. Yerbes del Ecuador. Páx. 104.(Skaltsa H. Shammas G.), 1988. Plan Med. 54:465. respiratories (amigdalitis, asma, catarru, disnea, fiebre, refrío)(The Wealth of India), 1985. Páx. 194.(Pérez-Arbelaez E.), 1990. Páx. 743. y nervioses (ansiedá, histeria, velea, vértigu).(Wannmacher L. et al.), 1990. Fitoterapia 61:445.(Sintes Pros J.), 1976. Páx. 624.

Les fueyes remoyar y machucar aplíquense como cataplasma o compreses pa solliviar el dolor de mueles.(Cecchini T.), 1978. Páx. 233.

Atribúyese-y propiedá arumosa, carminativa, dixestiva, espasmolítica, estimulante, estomáquica,(Schauunberg P. Paris F.), 1972. Páx. 266. expectorante, febrífuga, pectoral, sedante, sudorífica y emenagoga.

thumb|Hierbabuena - Mentha spicata

Hierbabuena Mentha spicataConocida tamién en Guatemala como: alavina, arvino, menta duce, pan sut, yerba bona.(Cáceres A.), 1996. Páx. 211 y 212. N'otros llaos conózse-y tamién por: batán, yerba bono, yerba bono común, yerba romano, fueyes de Santa María, hortolana, mastranzo, mastranzo menor, menta, menta griega, menta hortense, menta romana, menta verde, salvia romana, sándalu, sándalu de xardín, yerbabuena, yerba bona, yerba bona común, yerba bona de los güertos, yerba bona española, yerba de güertu, yerba del tiñosu, yerba goliosa, yerba santa.

Tien propiedaes antiespasmódicas, antisépticu, analxésicu, antiinflamatoriu, calmante(Zin J. Weiss C.), 1980. Páx. 172. ye carminativo, diaforética, dixestiva, diurética, emenagoga, espasmolítica, estimulante, estomáquica, expectorante,(CEMAT-FARMAYA), 1990. Fiches 1:71. febrífuga, hipotensora, sudorífica y vermífuga.(Morton JF.), 1981. Páx. 772.(Mejía JV.), 1927. Páx. 148.(Díaz JL.), 1976. Páx. 78.

La forma más común d'usar la hierbabuena ye faciendo fervinchu coles sos fueyes. D'esta forma ayudar a tratar los problemes d'indixestión, gases intestinales y les inflamaciones del fégadu, actúa sobre la vesícula yá que activa la producción de la fiel, amás sollivia los mareos y dolores.

Contién mentol como principal componente activu, pudiendo actuar direutamente sobre los nervios que tresmiten la sensación doliosa, amortiguando asina tal sensación. Tamién contién mentona, felandreno y limoneno.

Estudios recién amosaron que'l fervinchu de hierbabuena puede ser usáu como un llixeru tratamientu de hirsutismo nes muyeres. Les sos propiedaes antiandrogénicas amenorguen el nivel de testosterona nel sangre.http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/6376599.stm Tea 'controls female facial hair growth'

Nel so usu tópica, l'aceite de hierbabuena tien aición relaxante y actúa como antiirritante y analxésicu con capacidá d'amenorgar el dolor y d'ameyorar el fluxu del sangre al área afeutada.

Al entemecer el fervinchu con aceite d'oliva llógrase un escelente untaza que puede ser usáu en compreses pa curar les quemadures y como calmante de calambres musculares, o como llubricante.

thumb|left|Fenoyu, Foeniculum vulgare

Fenoyu Foeniculum vulgare(Cáceres A.), 1996. Páx. 213 a 215. El fervinchu usar pa solliviar flatulencia, indixestión, cólicos, dolor d'estómagu, molesties nel gargüelu y melles, baxa l'ácidu úricu; aumenta'l fluxu de lleche en amamantadoras de los sos ñácaros

Tamién se-y puede dar un usu esternu pa solliviar les irritaciones de los güeyos cansaos y la conxuntivitis. Estrumir la planta tienra y aplícase con una gasa un pocu de zusmiu sobre los güeyos. Otru métodu ye'l de cocer una cuyarada de granes en 300 ml d'agua. Ferver mientres cinco minutos, penerar,dexar esfrecer y usar pa llavar los güeyos dos o tres veces al día.

thumb|Yerba de San Juan o Hipérico

Hipérico Hypericum perforatumTamién conocíu como yerba de San Juan. D'él llógrase la hiperforina y la hipericina, usáu tradicionalmente pa solliviar los síntomes d'estaos depresivos leves a moderaos, ente otros fines. Tien múltiples aplicaciones. Por casu, la so aplicación tópica sirve p'acelerar la cicatrización de les firíes. Sicasí, les propiedaes d'esta yerba que más atraxeron a los investigadores venceyar col so usu tradicional pal tratamientu de la depresión leve a moderada. Esta indicación foi validada nes últimes décades poles axencies de salú de dellos países como Alemaña, onde-y la incluyó na farmacopea oficial y ye llargamente prescrita polos médicos con esi propósitu terapéuticu.