Ayer ye un conceyu asturianu. Llenda al norte con Mieres, al sur cola provincia de Lleón, al este con Llaviana, Casu y Sobrescobiu y al oeste con Ḷḷena.
Xeografía thumb|left|450 px|Ríu AyerCruciáu pel ríu del mesmu nome, forma parte xunto colos conceyos de Ḷḷena y Mieres de la cuenca minera del Caudal. La so principal actividá económica foi la minería del carbón, especialmente na parte baxa del valle, compaxinada cola agricultura y la ganadería. El cursu baxu del ríu Ayer, a la vera de la so confluencia col Caudal, forma un valle fondu ente piendes fasteres cubiertes de viesques. Dominen el paisaxe les torres de los pozos de carbón y les edificaciones de los pueblos mineros.
Ríu arriba llégase a Cabanaquinta, capital del conceyu dende 1869, en pasandola'l paisaxe tresformase adulces nun valle d'altu monte que fina nel puertu de San Isidro (1.520 m), llende d'Asturias con Lleón. La guapura d'esti paisaxe y l'atraición de la estación llionesa d'esquí nel puertu tienen supuestu una espectacular medra del sector turísticu nos años caberos, rescamplando la llocalidá de Felechosa, a 13 km d'altor.
Ente les guapures naturales alcuentrense les Foces del Pinu y les del Ayer, escavaes por estos ríos na piedra caliar del monte. Amás, el conceyu ufre una bayura rutes que siguen los caminos de los pastores tradicionales dende los pueblos del fondu de los valles hasta les fermoses brañes imposibles d'acolumbrar dende abaxo.
Tamién pue accedese a cumes emblemátiques como'l Torres (2.100 m), el Toneo, Peña Redonda, el Retriñón, Peña Mea...
El conceyu ta formáu por trés faces bien estremaes ente sí: Altu, Mediu y Baxu Ayer, con unos altores medios sobre'l nivel de la mar de 1.000, 500, y 300 metros respeutivamente. Esti conceyu toma'l so nome del ríu que lu traviesa de sureste a noroeste, teniendo al empar otros dos ríos de cierta importancia. El ríu Ayer fai tamién otra marcación estremada, na parte baxa del ríu Ayer, au dánse cita los mayores nucleos de población dende va pocu más d'un sieglu: Caborana, Morea y Oyanco, que desendolcaron cola minería del carbón, y la parte alta del ríu Ayer au'l conceyu caltién l'aspeutu rural tradicional, teniendo nesta faza paisaxes perguapos y bayura d'atractivos turísticos. Nel conceyu hai dos llugares catalogaos como Monumentos Naturales: Les Foces del Pinu y el Texu de Santibanes de la Fuente.
La so orografía ye muy abrupta con quebraos y tupíos montes, dellos con pendientes que van ente los 40 y los 50 graos. El 60% del so territoriu ye d'interés paisaxísticu ya que son terrenos sumamente accidentaos. Les sos lladeres tienen abondoses viesques, diferenciando distintes especies d'árboles según les faces nes que nos encontremos, asina na faza tenemos la faya, y nes faces medies y baxes la castañal.
Climatoloxía El so clima ye templáu arriendes de la proteición qu'ufren los montes escontra los vientos de la meseta. Poro, el suelu ye bono pa l'agricultura nes zones baxes a la vera de los calces de los ríos, teniendo, al empar, unos bonos pastos, lo que-yos fai tener una bona cabaña de vacunu, n'especial la roxa de los montes que ye perrica en mantega. Tamién son de rescamplar les sus bones cabañes caballares y llanares.
Comunicaciones La carretera principal ye l'AS-112 enllazada cola AS-253, esta crucia'l conceyu dende Caborana al Puertu San Isidro.
Historia La primer presencia humana pue atribuyise a los tiempos neolíticos y al entamu de la edá de los metales, atribuyéndose a esta dómina cabera dos cadarmes neolítiques a la vera de Bo. La comunidá allugada equí dexó útil preseos de la so actividá, en concretu, afayáronse dos puñales, ún d'espiga y otru alabardáu.
La dómina del bronce, apaez representada por un brazalete del mesmu metal alcontráu cerca de Cabanaquinta. Tamién rescampla el mayón de la Corralá, anque tien una incierta atribución cronolóxica y ye un monolitu d'arenisca espetáu nel suelu verticalmente, la so forma remembranos representaciones fáliques, contién dellos motivos grabaos: cruces, cazoletes y una figura humana.
Al respeutive de la romanización, hai dalgunos datos que rescamplen: una vía romana que xebra los conceyos de Ḷḷena y Ayer conocida como vía Carisa, que diba de Ḷḷena a Lugo. A la fin, datos poco concretos faen referencia a estremaos vestixos como; un cascu de cobre con varios relieves o bayura monedes de plata anteriores a Tiberiu. Toos ellos constitúin los caberos restos arqueolóxicos, conocíos anteriores al Medievu.
L'Alta Edá Media supón cuntar coles primeres noticies escrites sobre llugares ayeranos. Una primer referencia topamosla nun documentu de la catedral uvieína, supuestamente del añu 857 que fai referencia a un afluente del ríu Ayer. Nel periodu de vixencia del reinu astur alcontramos documentos que nos falen de la medra espacial del valle. Les fontes arqueolóxiques daten el poblamientu d'estos llugares nos sieglos IX y X, como asina lo amuesen les inscripciones de la ilesia de San Vicente de Serrapio, que data del añu 894, y la ilesia de San Xulián de Ḷḷamas que cunta con un epígrafe qu'asitia la so primitiva construcción nel añu 940. De magar el sieglu XI, la organización espacial de la comarca apaez munchu más definida, como lo amuesa un documentu nel qu'un tal Senior y la so muyer Olimpia, ceden una serie de propiedaes pa la fundación d'un hospital.
Ye nel periodu baxomedieval onde hai modificaciones na cadarma del poblamientu del valle, concretamente demientres el reináu d'Alfonsu X, nel que la puebla d'Ayer pertenez al repartu de nueves villes creaes por esti rei. De magar esi momentu la corporación ayerana entama a funcionar de forma regular y se rexistren los primeros cargos conceyiles.
De toes formes ye enforma conocida la escasez d'estudios nos llamaos sieglos modernos, y pocos son los datos que nos permiten individualizar la so evolución. De magar el sieglu XVIII los datos de Facienda y del Archivu Históricu Nacional, revelannos un poderosísimu sector ganaderu, la cabaña en toles sus modalidaes taba ente les mayores d'Asturies. Otra de les actividaes qu'esporpollaron nesta dómina foi la comercial, especialmente atractiva pol so asitiamientu d'enclave nel itinerariu ente Asturies y la Meseta.
Pero lo que realmente s'afita como la verdadera canal de comunicación ayerana col esterior, foi'l Puertu de San Isidro nel sieglu XIX, cola construcción d'una carretera qu'unía'l valle principal cola cuenca del Caudal. A raíz d'esta novedosa y parca infraestructura viaria, emprecipiaron a esplotase los primeros xacimientos carboníferos d'Ayer. D'equí en delantre foi un espardimientu constante, aumentada nes décades caberes del sieglu cola apaición del ferrocarril, qu'articuló los valles del Caudal y Ḷḷena. thumb|right|300 px|Pozu Santiagu n'Ayer La hulla ayerana recibirá un importante puxu énte les facilidaes pa coneutar el valle d'Ayer cola principal vía asturiana, la so historia foi d'una constante medra. Metíu na guerra civil española, el conceyu ayerán quedo enclaváu como'l restu del sector centro-oriental na zona republicana, asitiamientu nel que permaneció hasta cuasi la caída dafechu del frente norte peninsular.
Paradóxicamente la posguerra, cola so autarquía económica, favoreció'l resurdir de l'actividá minero, apaeciendo nueves modalidaes d'estraición, por mor del espolletivu escosamientu de les mines de monte, circunstancia qu'obligó a la esplotación de los pozos, concentrándose la población inda más nel fondu los valles y xorreciendo les construcciones de barriaes de proteición oficial.
Tou estu truxo un cambéu significativu nos pueblos, pos munchos d'ellos foron abandonaos nes fazes de los montes, como foi'l casu de Bo, lo que llega provocar un desaxuste na organización alministrativa esistente, creándose nueves parroquies como foi'l casu de Caborana.
La nueva política económica aperturista gravará la crisis económica del carbón que dará llugar a la creación d'Hunosa en 1967, arriendes de la intervención estatal. Dende entós, l'actividá económica ayerana entra n'evidente escayencia, namás amenorgada poles bones perspeutives que les tierres altes ufren, pal sector turísticu.
Cadarma político-alministrativa Política Nel conceyu d'Ayer, el partíu que más tiempu gobernó ye'l PSOE. L'alcalde actual ye Juan Carlos Iglesias García, qu'exerz el cargu dende 2019.
Gobiernos del conceyu dende la democracia Mandatu Alcalde Partíu 1979 - 1983 Antonio Manuel García Barettino UCD 1983 - 2011 Gabriel Pérez Villalta PSOE 2011 - 2019 David Moreno Bobela PSOE 2019 - anguaño Juan Carlos Iglesias García PSOE
Resultaos Eleiciones municipales Partíu 1979 1983 1987 1991 1995 1999 2003 2007 2011 2015 2019 2023PSOE 8 11 9 8 10 10 8 7 7 6 6 13 PP - 6 5 6 5 6 7 7 5 4 5 2 IX 2 2 2 1 1 1 2 3 3 3 2 1VOX 1 Cs 2 - FAC 2 2 1 - XpA 1 1 - AIPA 1 LA 1 UCD / CDS 11 - 2 1 PAS - UNA 1 CAI 2 3 Total 21 21 21 17 17 17 17 17 17 17 17 17 Fontes: Ministeriu del Interior y Federación Asturiana de Conceyos
Llista d'alcaldes d'Ayer
Parroquies
Demografía La esplotación nel sieglu XIX de los recursos hulleros esistentes nel sosuelu, trai una dinámica demográfica mui venceyada al emplegu na actividá minera, asina en 1900, la so población xube a 13.159 persones, cifra perelevada si tenemos en cuenta'l caráuter montesín de lo más del tarrén. Tou esto siguió medrando mientres s'intensificaben los llabores d'estraición de carbón, lo qu'ocurrió demientres les trés primeres décades del sieglu XX, llogrando algamar el conceyu los 24.658 habitantes en 1930. Nos diez años siguientes, la producción de carbón decai al zarrase munches pequeñes mines y con ello la población que pierde ye daqué más de 1.000 habitantes.
Finada la guerra civil, dase un nuevu puxu a l'actividá minera y arriendes al recobramientu demográficu, llegando a tener en 1960 más de 28.690 habitantes. Dende entós el ritmu impuestu de continuos pieslles y la so perda de puestos de trabayu truxo un descensu demográficu. Asina en 30 años perdióse una población de más de 11.000 habitantes. Ye rara la emigración a países americanes y más importante a países centroeuropeos nos años setenta. Aquelles persones vuelven al xubilase, lo que fai medrar el porcentaxe de vieyera.
Lo más de la población ta concentrao nel Baxu Ayer, debíu a la gran esplotación minera del carbón en zones como Morea, Caborana, Piñeres y Bo, amenorgando la población a midida que se va al sureste, siendo mui escasa la población nel Altu Ayer. La so población tuvo basada na so riqueza económica, direutamente venceyada al carbón. Nel añu 1960 trabayen na minería nesti conceyu 5.050 persones, güei difícilmente lleguen a les 2.000. El descensu de la producción y esplotación del carbón y la espansión de la industria, produz una caída del emplegu na zona, d'ehí la emigración a centroeuropa o al centru d'Asturies.
Nel sieglu XX, xurdió otru recursu económicu que ye'l turismu, atraíu poles numberoses ufiertes del conceyu d'Ayer: paisaxe, senderismu, rutes de monte, deportes d'iviernu y una gastronomía importante.
Población d'Ayer (1877-2006) Evolución 1900-2006 Añu Habitantes Añu Habitantes 400px 1877 9.646 1950 25.511 1887 11.973 1960 28.689 1897 11.809 1970 22.812 1900 13.159 1981 19.610 1910 15.960 1991 17.538 1920 19.450 2001 15.100 1930 24.658 2005 13.702 1940 23.600 2006 13.421
Economía
+Emplegaos nos diversos sectores económicos (añu 2024)Númberu de trabayadoresTantu por cientuTOTAL1.947100Agricultura, ganadería y pesca1668,53Industria22911,76Construcción1829,35Servicios1.37070,38* Datos tomaos del Anuariu Estadísticu d'Asturies 2024, SADEI
+Usos del suelu del conceyu (añu 2014)UsuSuperficie (km²)Tierres de llabrantíu0,58Praderíes112,95Terrenu forestal233,07Otres superficies39,98* Datos tomaos del Anuariu Estadísticu d'Asturies 2015, SADEI