Calabria (en calabrés: Calàbbria; en grecocalabrés: Calavría; en griegu: Καλαβρíα; n'albanés: Kalabria; ye l'antigua Brucia romana), ye una de les venti rexones que conformen la República italiana. La so capital ye Catanzaro, y la sede del conseyu rexonal y la so ciudá más poblada, Reggio Calabria.
Ta allugada en Italia meridional, llindando al norte con Basilicata, al este col golfu de Taranto, al sur col mar Xónicu, al suroeste col Estrechu de Messina que la dixebra de la islla de Sicilia, y al oeste col mar Tirrenu. Constitúi la punta de la península italiana.
Etimoloxía Deriva de la frase griega Kalon-brion (Faigo – surdir el– bien), los antiguos colonos griegos utilizaron tal topónimu pola fertilidá d'estos territorios, sicasí, na dómina del Imperiu romanu'l términu Calabria utilizábase principalmente p'aludir a la Península Salentina.
Xeografía física Dende'l puntu de vista xeográficu presenta una individualidá bien precisa, debida a la so posición periférica y cuasi d'aislamientu respeuto al restu d'Italia, a la so forma carauterística y a la so estructura morfolóxica. La rexón ye una llarga y estrecha península que s'estiende de norte a sur a lo llargo de 248 km, con un anchor máximo de 110 km. Alredor del 41,8 % de la superficie de Calabria ye montascosa lo cual equival a 6303 km², el 49,2 % del territoriu ye llomba, ente que la llanures ocupen solo'l 9 % del territoriu. Esta rexón ta dixebrada de la islla de Sicilia pol estrechu de Messina. El puntu más estrechu ente'l cabu Peloro en Sicilia y Punta Pezzo en Calabria solo ye de 3,2 km.
Relieve Ye una rexón montascosa (Apeninos calabreses) y accidentada que s'estiende escontra Sicilia, ente'l mar Tirrenu y el Xónicu. Los Apeninos ramificar en dos gordones principales, unu ye'l de la Cadena Costera que como'l so nome indicar toca les costes del mar Tirrenu hasta'l golfu de Santa Eufemia teniendo'l so máximu altor nel Monte Cocuzzo (1541 msnm). La Cadena Costera o Paolana enllargar hasta'l cursu sol ríu Savuto, ente la franxa costera tirrena y el fondu valle del Cratis. Sicasí'l ramal principal de los Apeninos calabreses percuerre la rexón biforcáu en dellos segmentos: al norte señalando les llendes cola rexón de Basilicata tópase'l monte Pollín de 2267 metros d'altitú na sierra Dolcedorme, y que los sos contrafuertes lleguen al suroeste, hasta'l pasu del Scalone (740 m) onde terminen los Apeninos lucanos y empiecen el calabreses. El macizu del Pollín ye abrupto y forma una barrera natural que dixebra Calabria del restu d'Italia. Partes de la superficie son intensamente montiegues, ente qu'otres son vastos pandos barríos pol vientu con escasa vexetación. Estos montes son el llar d'una rara variedá de pinu de los Balcanes, y ta incluyíu nel Parque nacional del Pollín.
El valle del Cratis ta separáu del estrechu de Messina por La Sila, estensa rexón de pandu montascosu, d'alredor de 1200 msnm, que s'estiende per cerca de dos mil quilómetros cuadraos a lo llargo de la parte central de Calabria. El so máximu altor atopar nel Monte Botte Donato (1928 m). Dientro de La Sila pueden estremase: Sila Grande, Sila Greca y Sila Piccola (nesta postrera alza'l monte Femminamorta con 1740 m). Estes llanures delimitan a la contorna y valles del Marchesato.
Dempués atópense les Sierres calabreses (Serre Calabresi) y finalmente'l macizu del Aspromonte, que forma la punta más meridional de la península italiana arrodiada pel mar por trés llaos. Esta estructura montascosa única algama la so altitú máxima en Montalto Uffugo, con 1955 metros, y ta llena d'anches terraces realizaes pol home que baxen escontra'l mar.
Flora Valles estrechos y pasos dixebren estes sierres y macizos ente sigo. L'aspeutu xeneral del terrén ye accidentáu, salvo delles llanures pantanoses y una fértil franxa costera. Polo xeneral, la mayor parte de la llanura de Calabria foi agrícola mientres sieglos, y amuesa tierra de maquis autóctona y plantes introducíes como'l opunties. Les fasteres más baxes son riques en viñeos y güertos de cítricos. Unu de los cítricos ye'l Citrus medica cv. 'Diamante'. Xubiendo, les olivares y les castañales apaecen ente que nes rexones más altes de cutiu hai trupos montes de carbayu, pinu, haya y abetos.
thumb|Parque nacional del Pollín.
Ríos y llagos Los ríos de Calabria nun presenten polo xeneral un desenvolvimientu significativu por causa de la forma estrecho y allargao, de la península calabresa y pola disposición de los relieves montascosos. Les esceiciones son el Cratis y el Neto, los ríos más llargos, que desagüen dambos nel mar Xónicu. Tamién aflúin al Xónicu, pero con un cursu de llargor más curtiu, el Trionto, el Tacina y el Corace; estos últimos ríos, como per otru llau el Neto, nacen en La Sila. Del pandu de la Sila tienen el so orixe'l Amato, el Mucone y el Savuto, que xunto col Lao que baxa del macizu del Pollín, son los mayores ríos de l'aguada tirrena. Los otros cursu d'agua son entá más curties y tienen les carauterístiques típiques de réxime enchente, percuerren estrechos ribayos pel monte pa desaguar na llanura aluvional en llechos secos la mayor parte del añu, pero que pueden rellenase de secute con ocasión d'envernaes o agües violentes.
Esisten numberosos llagos artificiales, sobre manera nel pandu de la Sila. Los principales son el Ampollino, el Arvo, el Cecita y el Angitola.
Clima El clima ta influyíu pol relieve de llombes y montes na rexón: fríu na zona del Monte Pollín, templáu con una variedá de temperatura bien llindada na zona d'Aspromonte, ente que nos macizos de La Sila y Sierres calabreses asegúrase un mayor mugor sobre la mariña del Tirrenu y un clima más grebu na mariña xónica.
Historia
thumb|right|Magna Grecia alredor del añu 280 e.C.
Calabria foi poblada primero por tribus itáliques de fala osca. Dos d'estes tribus incluyíen los enotrios (qu'aprosimao se traduz como los "cultivadores de vide") y los italios. El contautu griegu con estos postreros produjeros como resultáu que tola península, lo que ye la moderna Italia, tomara'l nome de la tribu.
Los griegos asitiáronse intensamente a lo llargo de la mariña nuna fecha temprana y dellos de los sos asentamientos, incluyendo la primer ciudá italiana llamada Rhegion (Reggio Calabria), y les siguientes Síbaris, Kroton (Crotone) y Locri, atopar ente les ciudaes más destacaes de la Magna Graecia mientres los sieglos VI y V e.C. Los griegos fueron conquistaos nel sieglu III e.C. por tribus osques errantes que procedíen del norte, incluyendo una caña de los samnitas llamaos lucanos y una caña de los lucanos llamaos brucios. Los brucios establecieron les principales ciudaes de Calabria, incluyendo lo que ye la capital moderna, Cosenza (entós llamada Consentia).
Conquistada polos romanos nel sieglu III e.C., la rexón nunca recuperó la so anterior prosperidá. Los habitantes fueron emburriaos al interior el empobrecimiento provocáu mientres l'Imperiu romanu a la población nativa fixo qu'ésta fuera considerada polos romanos "mala" y "ignorante" pasando entós la pallabra "brutti" (singular: bruttus) a tener estos significaos nel llatín. Les condiciones socioeconómiques de empobrecimiento persistieron en parte por cuenta del espardimientu de la malaria nos banzaos y tamién —mientres l'empiezu del Medievu— a los ataques pirates.
Calabria quedó afarada mientres la Guerra Gótica antes de quedar sol gobiernu d'un dux local pal Imperiu bizantín. Nos sieglos IX y X, Calabria, que fuera'l ricu almacén de granu de Roma primero que se conquistara Exiptu, foi la tierra fronteriza ente'l gobiernu bizantín y los emires de Sicilia árabes, sometíu a ataques y escaramuzas, despobláu y desmoralizado, con importantes monesterios cristianos griegos qu'apurríen abellugu a la cultura. Munchos de los calabreses de fala griega treslladar al Peloponeso.
Nel añu 1060 los normandos, sol lideralgu del hermanu de Roberto Guiscardo llamáu Roger, estableció una presencia nesta tierra fronteriza y entamó un gobiernu que siguió les llinies bizantines que llevaben a cabu los magnates griegos locales de Calabria. En 1098, el Papa Urbanu II nomó a Roger lo qu'equivalía a un legáu apostólicu, más tarde formó lo que se convirtió nel Reinu de Sicilia. Les divisiones alministratives creaes a finales de la Edá Media caltuviéronse xusto hasta la unificación: Calabria Citeriore (o la Calabria Llatina) na metá septentrional y Calabria Ulteriore (o Calabria Griega) na metá meridional.
thumb|left|El castiellu aragonés de Reggio Calabria. Empezando col posterior gobiernu angevino, que gobernó Calabria como parte del Reinu de Nápoles, Calabria foi gobernada dende Nápoles xusto hasta la unificación d'Italia.
Los griegos volvieron entrar na rexón nos sieglos XVI y XVII. Esto asocedió como reacción a la conquista del Peloponeso polos turcos osmanlíes. Especialmente dempués de la cayida de Coroni (1534) gran númberu de griegos y albaneses buscaron abellugu nes zones de Calabria, Salento y Sicilia. Los griegos de Coroni - los llamaos coronios - pertenecíen a la nobleza llevaron consigo una importante riqueza mobiliaria. Otorgar especiales privilexos y exenciones fiscales. Otra parte de los griegos que se treslladaron a Italia veníen de la rexón de Mani del Peloponeso. Los maniotas yeren conocíos poles sos arguyoses tradiciones militares y poles sos sangrientes vendetas (otra porción d'estos griegos treslladar a Córcega; cf. les vendetas corsas). Estes migraciones fortalecieron el despobláu sur d'Italia con un elementu culturalmente importante y militarmente capaz.
Dellos fueron los gobernantes que s'asocedieron nel reinu: les dinastíes Habsburgu tantu d'España como d'Austria; la dinastía francu-española de los Borbones que creó'l Reinu de les Dos Sicilies, l'hermanu de Napoleón Xosé Bonaparte y depués el mariscal francés Joaquín Murat, quien foi executáu na pequeña ciudá de Pizzo. Calabria esperimentó una serie de revueltes llabradores como parte de les Revoluciones europees de 1848. Esto preparó l'escenariu pa la eventual unificación col restu d'Italia en 1861, cuando'l Reinu de Nápoles foi lleváu a la unión con Giuseppe Garibaldi. El Aspromonte foi l'escenariu d'una famosa batalla de la unificación d'Italia, na que Garibaldi foi mancáu. thumb|"Garibaldi mancáu nel Aspromonte", amenorgáu y retocáu, litografía acuarelada sobre cartón, alredor de los años 1860.
Les families del crime entamáu 'Ndrangheta de Calabria empezaron a apaecer nel añu 1850.
Hasta mediaos del sieglu XX, la Italia meridional taba ente les rexones más probes d'Europa. El empobrecimiento de Calabria foi una carauterística principal de la diáspora italiana de principios del sieglu XX. Munchos calabreses treslladar a los centros industrializaos del norte d'Italia, el restu d'Europa, Australia y el continente americanu (especialmente Arxentina, Brasil, Uruguái, Venezuela, Canadá y los Estaos Xuníos). Dende los 70's producióse una creciente arribación y una economía bien ameyorada que se basa n'agricultura moderna, el turismu y una creciente base comercial. Inclusive anque l'ingresu per cápita entá ta per debaxo de la d'Italia central y septentrional, ameyoró hasta'l puntu de qu'algama la media de la Xunión Europea.Eurostat 2006
Xeografía humana Producióse una fuerte emigración escontra'l norte del país, cuntando anguaño con 2.009.458 (30 de xunu de 2010) y una densidá de población de 133,26 hab./km².
La capital ye Catanzaro, que tien 93.265 habitantes (2010), pero la ciudá más populosa ye Reggio Calabria, con 186.077 hab. Otres ciudaes con más de 50.000 habitantes son: Lamezia Terme (71.107), Cosenza (69.827) y Crotone (61.529).
Calabria ta estremada en cuatro provincies y una Ciudá metropolitana:
thumb|right|Provincies de Calabria. ProvinciaPoblación Provincia de Catanzaro 368.318 Provincia de Cosenza 734.260 Provincia de Crotone 174.076 Ciudá metropolitana de Reggio Calabria 565.813 Provincia de Vibo Valentia 166.760
Economía