Historia del pueblu xudíu

right|300px|miniaturadeimagen|Lleón de Xudá. El lleón ye'l símbolu de Xudá, de que'l so reinu provién el xentiliciu "xudíu"—'procedente del reinu de Xudá'.Ze'ev Raban, El Lleón de Xudá, 1925. Símbolu representáu nel portal del Hospital Bikur Jolim, Xerusalén, Israel.

La historia de los xudíos entiende la historia xudía o conxuntu de fechos históricos relevantes pal pueblu o nación que baxa de los patriarques hebreos, especialmente de Jacob, quien na Biblia ye renomáu "Israel".Simón Dubnow, Manual de la historia xudía, Buenos Aires: Sigal, 1977, páxs. 7-15. La historia xudía ye la historia del pueblu xudíu, y non puramente la historia del xudaísmu en cuantes que relixón.Ëric Smilevitch, Histoire du judaïsme, París: Presses Universitaires de France, 2012. Historia xudía ye entós sinónimu de Toldot Am Israel (hebréu: תולדות עם ישראל—Historia del pueblu de Jacob/Israel), entendíu ello nel so sentíu más ampliu, esto ye, tomando tantu a hebreos, israelites y xudíos, como a xudeo-israelinos,Recuérdese que non tou ciudadanu israelín necesariamente ye xudíu, yá que los hai tamién cristianos, musulmanes y drusos. según tamién a la so cultura como conxuntu.

Por xudíos entiéndese non yá al grupu que repara o profesa la relixón xudía, sinón tamién a los integrantes del mentáu pueblu o nación, más allá de que sían relixosos o llaicos, agnósticos o inclusive ateos: ser xudíu nun ye solo un asuntu de relixón sinón tamién de condición, y la condición xudía ye un resultáu direuta de les vicisitúes de la so historia, raramente exentes d'interacción colos demás pueblos.Considerando a los xudíos, Hannah Arendt estableció una diferencia ente'l xudaísmu (relixón de los xudíos) y la so condición, que ye sociu-política y a la qu'ella denominó judeidad. P'afondar alrodiu de les rellaciones ente estos dos aspeutos, vease Elvira y Mihai Nadin, Jewish: Does It Make a Difference?, Nueva York: Jonathan David, 2000; Élisabeth Roudinesco, A vueltes cola cuestión xudía (2009), Barcelona: Anagrama, 2011; y Santiago Kovadloff, La estinción de la diáspora xudía, Buenos Aires: Emecé, 2013. Considerando los conceutos de relixón y nación, Roudinesco escribe (nel so testu orixinal en francés) estableciendo una diferencia ente "xudíu relixosu" [juif] y "Xudíu identitario" [Juif]:

Darréu dempués de la destrucción del Segundu Templu de Xerusalén y la perda del espaciu territorial xudíu como país independiente en 70 Y.C., tuvo llugar una gran dispersión de los xudíos pel mundu, a la que se conoz como Diáspora.Joan Comay, The Diaspora Story: The Epic of the Jewish People among the Nations (1981), Tel Aviv y Bnei-Brak: Steimatzky, repr. 1994. Mientres casi 2000 años, la gran mayoría de los xudíos moró en tierres d'otros pueblos, onde de dalguna manera o otru llogró caltener la so relixón ya identidá coleutiva (Am Israel).Comay, páxs. 102-216. Acoyíos por ser históricamente los primeres monoteístes tantu en tierres cristianes como musulmanes, los xudíos afacer a nuevos contestos, pero atopáronse xeneralmente allugaos nos márxenes de les sociedaes non xudíes.Comay, páxs. 124-259. Conocieron la tolerancia y l'intercambiu, pero tamién l'antixudaísmu.Comay trata esta tema permanentemente a lo llargo del so llibru. A pesar d'ello, de cutiu gociaron de cierta autonomía como grupu minoritariu, particularmente nel planu relixoso-llegal y la so organización interna como comunidá xudía (קהילה יהודית).Comay, páxs. 7-99. Significativamente, yá en tierres cristianes o musulmanes, la vida de los xudíos tuvo siempres estrechamente amestada a la so propia relixón ya identidá coleutiva. Col advenimiento de les revoluciones dieciochescas, especialmente la Revolución Francesa en 1789, y el subsecuente surdimientu decimonónicu de los nacionalismos europeos, la Emancipación de los xudíos y l'antisemitismu, la condición sociu-política de los xudíos —o judeidad— pasó a ser asuntu aldericáu n'Occidente y, magar entá nun esistía un país xudíu independiente, la noción de los xudíos en términos de pueblu adulces foi dando llugar a la idea d'una nación, por esi entós apátrida.Comay, páxs. 217-232.

thumb|300px|Paxellos de los xudíos de Francia y Magreb, dende'l medievu hasta'l sieglu XIX.Llámina realizada por Isidore Singer y Cyrus Adler, pa la Jewish Encyclopedia, Nueva York, 1901-6.

La historia del pueblu xudíu entiende asina una serie de socesos qu'atañen a un pueblu na so gran mayoría esvalixáu y polo xeneral minoritariu en rellación a los demás grupos humanos que d'una manera o otru coesisten con él. Tal situación verifícase a lo menos dende'l sieglu I de nuesa yera d'equí p'arriba.

Ente que la historia del pueblu hebréu toma cuatro mil años, la historia del pueblu xudíu tópase direutamente amestada al mesmu y data de trés mil años, entendiendo de la mesma a mamplén de diverses poblaciones nos cinco continentes.Max Wurmbrand y Cecil Roth, El pueblu xudíu: 4000 años d'historia (The Jewish People: 4000 Years of Survival, 1966), Xerusalén y Tel Aviv: Massada Press, 1970; Mario Satz, El xudaísmu: 4000 años de cultura, Barcelona: Montesinos, 1982; y Karen Armstrong, La historia de Dios: 4000 años de busca nel xudaísmu, el cristianismu y l'islam (The History of God: 4000-Year Quest of Judaism, Christianity and Islam, 1993), Buenos Aires: Paidós, 2001. Nel sieglu XXI, fuera de les poblaciones d'Estáu d'Israel, tratar polo xeneral de poblaciones minoritaries, culturalmente diverses y xeográficamente distribuyíes en metrópolis y árees urbanes.

Al igual qu'otres relixones, el xudaísmu conoció distintes corrientes o cismes. Pero la particularidá del pueblu xudíu, y lo que-y estrema d'otros, ye la so distribución nel mundu, acompañada de la so unidá alredor de creencies y valores que tresmitíos pola relixón y la cultura xudía. Los valores tradicionales remanecen del testu sagráu pal xudaísmu, la Torá.D'ella esprender numberoses prescripciones y observancies étiques, rituales y llitúrxiques; ente elles pueden mentase, por casu, la observancia del Shabat, la celebración de Pésaj, el cumplimientu de la Cashrut, lo indicao pa cuando Yom Kippur, y asina socesivamente.

Nel Llibro de Xénesis, la Biblia remonta los principios de la historia del pueblu hebréu a trés patriarques: Abraham, Isaac y Jacob. Ellí, Jacob ye tamién conocíu como Israel (ישראל). Nos texto sagraos del xudaísmu, Israel ye un términu que presenta dos significaos. Unu d'ellos ye'l de Am Israel (el pueblu d'Israel); l'otru concierne a la "Tierra Prometida" (הארץ המובטחת),Xénesis 15:18-21; Xénesis 28:13, Éxodu 23:31, y Deuteronomiu 1:8. territoriu que (una vegada que les dolce Tribus d'Israel atópense ellí establecíes) pasa a ser denomináu Eretz Israel (ארץ ישראל).I Samuel 13:1 Pal pueblu xudíu, la espresión hebrea Eretz Israel refierse non solo a un utópicu sector territorial nel Llevante Mediterraneu sinón —y en particular— a la "Tierra d'Israel", entendiéndose por ello específicamente a la nación o país de los descendientes de Jacob: n'hebréu, el nome oficial del Estáu d'Israel nun ye otru que "Medinat Israel" (מְדִינַת יִשְׂרָאֵל), esto ye, el "País d'Israel".Nes sos lleis fundacionales, Israel se autodefine como un "Estáu Democráticu y Xudíu"; ye l'únicu país nel mundu onde los xudíos constitúin la mayoría ("Israel", Freedom in the World, Freedom House, 2008; aportáu 20 de marzu de 2012).

thumb|300px|Delegación del Reinu d'Israel rindiendo tributo ante'l rei asiriu Salmanazar. Segundu rexistru del Obeliscu Negru, escultura asiria, 841 a.Y.C.

No qu'a rexistru históricu extra-bíblicu refierse, la Estela de Merenptah, datada escontra'l 1208 antes de nuesa era, mentar per primer vegada a los israelites;Vease Flinders Petrie. una fonte asiria, per otra parte, referir a la victoria de Salmanasar III sobre de la Casa de Omri (monarquía nortiza o Reinu d'Israel, periodu de la División o de los dos reinos israelites),James B. Pritchard, Ancient Near Eastern Texts Relating to the Old Testament, 3ª ed., Princeton: Princeton University Press, 1969, p. 283. Los reis asirios, escribe Pritchard, frecuentemente ser refirieron a los socesores de Omri como pertenecientes a la "Casa de Omri"—Bit Hu-um-ri-a. en documentu pedrés conocíu como'l Obeliscu Negru y que data del añu 841 a.Y.C.L'Obeliscu Negru ye calteníu nel Muséu Británicu, Londres.

Ente los investigadores que lu fechen nel añu 841 antes de nuesa era figuren H.W.F. Saggs ("Le Monde juif avant l'Exil", 1979; en: Le Monde du judaïsme, ed. Elie Kadourie, París: Thames & Hudson, 2003) y Allan Millard (Discoveries from Bible Times, Oxford: Lion, 1997 p. 121). En 1850, Henry Rawlinson supunxo que'l personaxe israelita postráu ante del rei asiriu yera'l personaxe bíblicu conocíu como Jehú, décimu rei del Reinu d'Israel (On the Inscriptions of Assyria and Babylonia, 1850; T. C. Mitchell, The Bible in the British Museum: Interpreting the Evidence, Paulist Press, 2004, p. 14; y Saggs, p. 20). Ello, sostúvose que tenía fundamentu en 2 Reis 9. En 1851, Edward Hincks rellacionó'l personaxe en cuestión d'una manera distinta y notó nel so diariu que'l testu cuneiforme del Obeliscu Negru refierse non a Jehú, sinón a Oseas, quien, según espresa la Biblia, foi fechu siervu de Salmanasar, rei a quien añu a añu pagába-y tributu, hasta que dexó de faelo y foi eventualmente prindáu por conspirar contra'l monarca asiriu, 2 Reis 17:3. Oseas, per otra parte, foi rei del antiguu y nortizu Reinu d'Israel (730-722 antes de nuesa era) y, según la Biblia, rindió tributu a un rei asiriu llamáu "Salmanasar", solo que se trataba d'otru monarca homónimu—Salmanasar V (que foi rei ente 727 y 722 antes de nuesa era). Según el rellatu bíblicu, foi Salamanasar V quien prindó a Oseas y acegarar, llevándolo a Asiria por habese negáu a pagar tributos y conspirar contra él pidiendo ayuda a los exipcios. De la información disponible tiende a remanecer una considerable disparidad ente lo que narren les inscripciones cuneiformes del Obeliscu Negru y lo qu'espresa'l rellatu bíblicu. La figura postrada ante Salmanasar pue ser un emisariu del rei israelita Jehú o Oseas, o acasu unu d'ellos. El testu cuneiforme de la inscripción asiria puramente espresa: "El tributu de Oseas, fíu de [la Casa de] Omri" (Alan Millard, Discoveries from Bible Times, Oxford: Lion, 1997, p. 121), cosa que nun implica que la figura postrada seya necesariamente un rei (yá que el nome Oseas lloñe ta de ser únicu o estraordinariu ente los xudíos de l'Antigüedá). A pesar d'ello, y seya quien fora'l personaxe qu'apaez representáu nel Obeliscu Negru, lo cierto ye que se trata de la más antigua imaxe visual d'un israelita que se conoz na historia (Assyrian, 2007; aportáu 7 de xunu de 2014).