thumb|250px|Imaxe de terracota de la Cultura Nok, (Muséu del Louvre) La pallabra Nixeria foi acuñada pola escritora británica Flora Shaw, pa dar nome a la colonia que'l so maríu, lord Frederick Lugard, ayudó a conquistar y entamar. Sicasí, la historia de Nixeria tien el so entamu muncho primero de la dómina colonial.
Prehistoria y primeres cultures En tiempos prehistóricos, grupos de cazadores, pescadores, pastores y llabradores de color moricu fuéronse estendiendo progresivamente pola sabana nixeriana hasta la franxa de monte tropical. Les investigaciones arqueolóxiques atoparon evidencies de la presencia humana nel suroeste de l'actual Nixeria a lo menos 9000 años antes de la Era Cristiana
Cultura Nok La primer cultura conocida que se desenvolvió en territoriu nixerianu ye la Cultura Nok, que florió ente los sieglos VI y I e.C. na zona del ríu Benue.
Yoruba thumb|Cabeza masculina de terracota de Cultura d'Ife, s. XII-XIV) thumb|Cabeza de personaxe femenín de la cultura Ifé. Darréu, ente los sieglos X y XIV, una nueva cultura nixeriana creció alredor de Ife, ciudá sagrada del pueblu yoruba. Carauterístiques d'ella son unes belles cabeces humanes en latón y terracota, que les sos almirables faiciones recuerden les del arte griego del sieglu VI e.C. ; estes cabeces utilizar pal cultu de los antepasaos, cuantimás nes ceremonies relixoses, y tamién nes de circuncisión de los mozos.
Reinu de Nri Tamién nel país ibo atopáronse oxetos de bronce y de cobre que denotan la esistencia d'una cultura avanzada ente los sieglos VIII y X; l'Estáu ibo más tempranu foi Nri, que surdió escontra'l 900 d. C.
Reinu de Benín Amestáu a la tradición yoruba, surdió escontra'l sieglu XII el Reinu de Benín, al suroeste del delta del ríu Níxer, que'l so fundador foi, según paez, Eveka, príncipe procedente de Ife. D'ellí paez ser que tamién procedía la téunica que dexó'l surdimientu d'un arte estatuario en bronce bien estimable: cabeces de reis y reines, animales, so relieves qu'afataben la fachada de los palacios reales, etc.
Estaos ḥausa La parte norte del país tuvo en contautu colos vecinos reinos de Ghana, Malí, Kanem-Bornu y Songhai y, a partir del sieglu XIV, recibió influencies islámiques. En dicha zona, l'amiestu de la población negra sudanesa con bereberes y árabes anició'l pueblu ḥausa, que creó una organización política de ciudaes estáu (Kano, Daura, Gobir, Katsina, Zaria, Biram, Rano) dedicaes al comerciu de sal, oru y esclavos colos Estaos del norte d'África, y qu'algamaron el so apoxéu ente los sieglos XV y XVII. Asina, la ciudá de Kano convertir nun importante centru comercial y tuvo rellacionada col Sudán occidental.
La situación camudó cola llegada de los pastores fulanis (o peules) que, dende escontra tiempu, empezaren a enfusar colos sos ganaos en territoriu ḥausa. En 1790, Usman dan Fodio, un fulani que vivía nel Estáu ḥausa de Gobir, rompió colos sos gobernantes y proclamó contra ellos la guerra santa, basándose en que los reis ḥausa yeren pocu menos que paganos. El movimientu encabezáu por Dan Fodio implicó la sustitución de les vieyes dinastíes ḥausa por emires fulanis, el más importante de los cualos va ser el de Sokoto.
Imperiu oyo Mientres el postreru terciu del sieglu XV, la mariña nixeriana foi esplorada polos portugueses. En 1485 llegó a Benín la espedición de Joao Alfonso d'Aveiro -que traxo les primeres armes de fueu y les primeres granes de cocu-, empecipiándose dende entós un siguíu comerciu colos europeos, centráu principalmente en tratar d'esclavos, al empar que faíen la so presencia los primeros misioneros cristianos. El tráficu d'esclavos llegó a adquirir tal magnitú que la rexón pasó a conocese como “Mariña de los Esclavos”.
Cuando s'estableció'l comerciu atlánticu coles potencies europees, delles ciudaes estáu llocales, como Benín y la yoruba Oyo, fixéronse poderoses política y económicamente, ente qu'otres, como Ife, tornaben, anque esta postrera caltuvo la so importancia como centru relixosu. Oyo, en cantu de la sabana ente Ife y el ríu Níxer, supo esplotar la so posición p'actuar como intermediariu comercial y pudo entamar un exércitu de caballería nes praderíes llibres de mosca tsé-tsé. Mientres el sieglu XVII, Oyo impunxo la so supremacía'l reinu de Nupé y sobre los sos parientes yoruba, establecíos más al sur, y gran parte del comerciu d'esclavos de Nixeria treslladar dende Benín a puertos como Badagri y Lagos.
Periodu precolonial 1500-1800 Estaos igbo Otru importante esportador d'esclavos foi la confederación liderada polos aru, una cla d'orixe mistu” igbo y ibibio, que la so patria taba na rexón próxima al ríu Cross. Dende finales del sieglu XVII, los aru construyeron una complexa rede d'aliances y trataos con munchos de los clanes ibo y el so famosu oráculu, Chukwu, pasó a ser por demás respetáu. Asina, la so influencia relixosa como sacerdotes del oráculu, xunto con una combinación de comprendoria comercial y habilidá diplomática, dexó a los aru crear un importante imperiu mercantil al este del Níxer.
Los igbos del interior sirvíen d'intermediarios comerciales colos pueblos de la mariña, que-yos vendíen sal y mercáben-yos esclavos pa vendelos a los europeos. Yeren una comunidá pocu estructurada, anque prauticaron dende bien antiguu'l comerciu a llarga distancia, como lo demuestra l'usu de minerales importaos pa l'artesanía del bronce.
thumb|Mázcara de marfil del Reinu de Benín, sieglu XVI (Nueva York, Metropolitan Museum of Art)
Akwa Akpa (Vieya Calabar) Nel delta del Níxer tamién se fueron constituyendo pequeños Estaos pa controlar los beneficios de tratar. Atopamos asina frente a un ensame de pequeñes ciudaes de constitución aparentemente “republicana” (Vieya Calabar, Brass) o monárquica (Bonny o Nueva Calabar), qu'utilizaben les instituciones tradicionales de les sociedaes acéfales, secretes, pa caltener una apariencia d'autoridá. El representante de la familia fundadora de la ciudá o aldega, que na tradición africana gociaba de cierta preponderancia xerárquica, presidía l'asamblea del pueblu; solía tener al so cargu la representación de la comunidá frente a los estranxeros a que los sos güeyos apaecía como un verdaderu xefe, anque la mayoría de les vegaes nun exercía n'absolutu la correspondiente autoridá. Na práctica'l poder taba en manes d'una oligarquía de la riqueza que se sofitaba nel xuegu de les citaes asociaciones de calter relixosu o militar.
Finales del sieglu XVIII Escontra finales del sieglu XVIII, dempués de más de tres siglos de comerciu européu, nes mariñes de l'actual Nixeria la influencia europea nun se dexara sentir demasiáu y la de les misiones tamién fuera escasa; namái los primeros portugueses interesárense na espansión del cristianismu.
Foi nesi tiempu qu'empezó la decadencia de Oyo y, con ella, una dómina de grandes cambeos. Según la tradición, la descomposición del Imperiu de Oyo empecipiar escontra 1793 cuando'l alafin (rei) Aole cometió'l sacrilexu de querer atacar la ciudá d'Apomu, que dependía de Ife, ciudá santa de los yorubes. Al ser refugáu, suicidar escontra 1796; siguió depués un interregno d'una ventena d'años, que foi un periodu d'inestabilidá política y económica (1797-1817).
Ello ye que la situación respondió en gran parte a los tresformamientos que taben empezando a operase tantu nel norte como nel sur. Nel norte, los musulmanes fulani-ḥausa, sol mandu de Osman dan Fodio, conquistaron el reinu de Nupé y, dende ellí, avanzaron escontra la rexón yoruba septentrional. La zona, na que l'Islam convertir na relixón d'Estáu, foi estremada n'emiratos dependientes de Sokoto. Tomar de Ilorin (1832) provocó la disgregación definitiva del Imperiu de Oyo. La barrera fulani cerraba la principal fonte d'esclavos y les lluches intestinas acabaron de sumir al país nel tracamundiu. La población viose obligada a emigrar en masa y a instalase na redoma de la rexón montiega, nel Nuevu Oyo, escontra 1837.
Nel sur, a partir de la década de 1810, dellos pueblos empezaron a solmenase'l xugu de Oyo y a combatir unos contra otros pa estender les sos fronteres y controlar les rutes comerciales. Por cuenta de estes guerres (les guerres yorubas”), gran númberu de cautivos foi amenorgáu a la esclavitú, convirtiéndose esta zona nún de los mercaos esclavistes más importantes d'África occidental. Asina, nuevos centros de poder -Ibadán, Abeokuta, Owo y Warri- pasaron a apostase'l control del tráficu negreru, nun momentu en que los británicos non solo abandonaren de dichu tráficu sinón que, amás, dedicar a escorrer a los barcos de los tratantes d'esclavos. So presión británica, la gran mayoría de les restantes potencies marítimes europees aceptaron gradualmente declarar illegal el comerciu de persones.
Periodu británicu Abolición de la esclavitú L'abolición de tratar marcó un viraje decisivu en tol sur de l'actual Nixeria. La crisis foi superada pola readaptación de los xefes de la mariña qu'entamaron un codalosu mercáu del aceite de palma, polo que la zona foi denomada “los Ríos d'Aceite” (Oil Rivers). L'aniciador foi'l rei Opubu “el Grande”, de Bonny (1792-1830), quien tomó la iniciativa de simultanear el tráficu d'aceite col d'esclavos, basando la so prosperidá nuna flota de grandes piragües armaes con pequeños cañones. Pero, el poderíu de los pueblos mercaderes de la mariña foi progresivamente frayáu pola meyora británicu.
Esploración En 1830, los hermanos Richard y John Lander —Richard fuera l'únicu sobreviviente de la espedición de Hugh Clapperton— que botaren la so embarcación nel Níxer mediu, llegaron, pa plasmu de tol mundu, a los Ríos d'Aceite, constatando con seguridá qu'estos constituyíen a cencielles el delta del Níxer, que la so desaguada ignorar hasta entós. El Reinu Xuníu, qu'inda non s'interesó oficialmente por esta rexón que paecía ensin futuru, una vegada que s'hubo descubiertu que se trataba del delta del Níxer camudo d'opinión. Los mercaderes británicos frecuentaron muncho más la zona y el cónsul británicu na islla de Fernando Po foi declaráu competente nos asuntos del delta.
Colonia de Lagos En 1861, cola escusa d'evitar los enfrentamientos ente africanos, la ciudá de Lagos ye ocupada y convertida en colonia de británica, empecipiándose con ello la penetración. Venti años dempués, el cónsul de Reinu Xuníu en Fernando Po pasó a morar en Calabar, teniendo so'l so xurisdicción toa'l territoriu costeru dende Lagos a Camerún.