thumb|Estudiu de la cabeza d'un vieyu, oleu sobre tabla (1610-1615) de Peter Paul Rubens (1577-1640). thumb|Estatua que representa a una pareya de vieyos pela redolada de la Catedral de Burgos. miniaturadeimagen|Vieyu (Ulpiano Checa). Tercer edá ye un términu antropo-social que fai referencia a les últimes décades de la vida, na qu'unu averar a la edá máxima que'l ser humanu puede vivir. Nesta etapa del ciclu vital, preséntase un cayente de toes aquelles estructures que se desenvolvieren nes etapes anteriores, colo que se dan cambeos a nivel físicu, cognitivu, emocional y social. A pesar qu'esta fase tien un puntu final claru (la muerte), la edá d'entamu nun s'atopa establecida específicamente, yá que non tolos individuos avieyen de la mesma forma. Sicasí, debíu que la edá biolóxica ye un indicador del estáu real del cuerpu, considérase que se trata d'un grupu de la población que tien 65 años d'edá o más.
Introducción En Xapón, la vieyera ye un símbolu de estatus; ye común qu'a los viaxeros que se rexistren nos hoteles pregúntase-yos la edá p'asegurase de que van recibir la deferencia apropiada. En contraste, n'Estaos Xuníos l'avieyamientu polo xeneral considérase indeseable. Los estereotipos sobre l'avieyamientu, internalizados na mocedá y reforzaos por décades d'actitúes sociales, pueden convertise n'estereotipos personales, qu'a nivel inconsciente y de cutiu actúen como profecíes que se autorrealizan.
Esti grupu d'edá tuvo creciendo na pirámide de población o distribución por edaes na estructura de población, debíu principalmente a la baxa na tasa de mortalidá pola meyora de la calidá y esperanza de vida de munchos países.
Les condiciones de vida pa les persones de la tercer edá son especialmente difíciles, pos pierden rápido oportunidaes de trabayu, actividá social y capacidá de socialización, y en munchos casos siéntense retardaos y escluyíos. En países desenvueltos, na so mayoría gocien de meyor nivel de vida, son subsidiados pol Estáu y tienen accesu a pensiones, garantíes de salú y otros beneficios.
Inclusive hai países desenvueltos que dean trabayu ensin discriminar pola edá y onde prima la esperiencia y capacidá. Les enfermedaes acomuñaes a la vieyera (Alzheimer, artrosis, diabetes, catarates, osteoporosis etc.) son más recurrentes nos países en víes de desenvolvimientu que nos desenvueltos.
El Día Internacional de les Persones d'Edá celébrase'l 1 d'ochobre.
Clasificación de les persones mayores Persona mayor (sana o enferma) autónoma: inclúi a les persones mayores de 65 años, sanes y afeutes d'enfermedaes (agudes o cróniques) non potencialmente incapacitantes. Persona mayor fráxil o d'altu riesgu de dependencia: esti conceutu indica situación de riesgu de dependencia (pero ensin carecela entá), siendo potencialmente reversible, o pudiendo caltener l'autonomía por aciu una intervención específica. Paciente xeriátricu: Si cumple trés o más de les siguientes condiciones: Mayor de 75 años Pluripatología Incapacidá funcional (altu riesgu de dependencia) Deterioru mental Problemática social en rellación col so estáu de salú
Fraxilidá Ye l'amenorgamientu multisistémica de la reserva fisiolóxica frente al estrés. Condicionada pol avieyamientu y los factores esternos.
Estáu acomuñáu al avieyamientu (y a determinaos factores esternos), que se caracteriza por un amenorgamientu multisistémica de la capacidá de reserva fisiolóxica funcional ante'l estrés (esto ye, por una incapacidá pa caltener la homeostasis). Esti estáu traducir en: Perda de resistencia (la sarcopenia o perda de masa muscular ye un componente clave na apaición de la fraxilidá) Aumentu de la vulnerabilidá * Aumento del riesgu d'incapacidá
Carauterístiques del vieyu fráxil Mayor de 80 años Pluripatología (con enclín a la cronicidad) Perda de la capacidá funcional Deterioru cognitivu (incluyendo mal d'Alzheimer) Problemes afeutivos (depresión) Ingresos hospitalarios repitíos Polifarmacia (> 3 fármacos) Presencia de síndromes xeriátricos Vive solo * Ta institucionalizáu
Aspeutos sociales y sociolóxicos thumb|Instalaciones pa usu de persones de la tercer edá nel Parque Xuan Carlos I en Madrid, España. L'acabante ellaborar socioloxía de la tercer edá tien otres dimensiones: considerar a estes persones un grupu cultural nuna estratificación de la población por grupos d'edá (igualdá de tratu, igualdá de derechos). Sicasí, esta situación namái puede aplicase nun segmentu interesante pero amenorgao de consumidores y de vecería política, polo que de nuevu ye reduccionista, pos asume homoxeneidá. Amás, la esclusión del mercáu llaboral remunerado nun quitar la so inclusión n'actividaes típiques del voluntariáu, comisiones municipales, residencies, centros sociales, biblioteques y otres instituciones con enfoque comuñal, asociacionista y participativu como persones y como ciudadanos.
Shanas (1968, 1977) contribuyó col conceutu de la construcción social de la tercer edá contra conceutos discriminantes que, como símbolos y sentimientos, pueden modificar; Butler (1975, 1980) removió escontra alantre la nueva edá, con un enfoque d'interaccionismo simbólicu.
Disciplines que la enceten La Xeriatría estudia la prevención, sanamientu y rehabilitación d'enfermedaes na tercer edá; y la Xerontoloxía estudia los aspeutos psicolóxicos, educativos, sociales, económicos y demográficos rellacionaos colos adultos mayores. Anguaño esisten especialidaes como la xerontoloxía psiquiátrica (o psiquiatría xerontolóxica), qu'inclúin variables como la calidá de vida y otros fundamentos científicos. Tamién esiste la educación xerontolóxica, que tien como finalidá empobinar los preceptos pedagóxicos a la ciencia de la xerontoloxía p'arrequiercela y reforzala. Desenvolvióse tamién como una teunoloxía social de sofitu y industrialización y de meyores científiques.
Platón y Cicerón La tema de la vieyera esmoleció a Platón (nel sieglu V e. C.) en 'La República', y Cicerón (nel sieglu I e. C.) escribió sobre ella en 'De Senectude'. Dambos son escritos na ontoloxía de les categoríes d'edaes, que se configuró alredor de 'maneres de ser', rellacionaos col decurso mesmu de la vida personal. Hai párrafos que, no esencial, son idénticos en dambos autores. Les 'reposties al diálogu de la vieyera' n'Internet ye un aponderamientu al pensamientu de Cicerón.
Depresión na tercer edá La tercer edá ye una etapa de la vida na que'l ser humanu ellabora una reflexón de lo que llogró na so trayeutoria de vida, lo mesmo que de les oportunidaes que se dexaron pasar o a cencielles retardáronse. Cabo señalar qu'esta etapa faen presentes los trestornos biolóxicu y psicolóxicu. Esto ye, empiézase a tener problemes cola vista, l'audición, la fala, l'equilibriu y la perda de memoria.
Tamién suel perdese a seres queríos y amigos, y la incapacidá pa participar n'actividaes qu'antes solía realizar de cutiu. Esto puede resultar nuna desestabilidad emocional que da llugar a emociones negatives como la murnia, l'ansiedá, la soledá y la baxa autoestima, que de la mesma conducen al aislamientu social y la apatía.
La consecuencia más grave sería la depresión crónica o la depresión que ye recurrente y persistente. Ésta puede tener efeutos físicos qu'amonten l'índiz de mortalidá de los homes y muyeres. En Xapón, la vieyera ye un símbolu de estatus; ye común qu'a los viaxeros que se rexistren nos hoteles pregúntese-yos la edá p'asegurase de que van recibir la deferencia apropiada. En contraste, n'Estaos Xuníos l'avieyamientu polo xeneral considérase indeseable. Los estereotipos sobre l'avieyamientu, internalizados na mocedá y reforzaos por décades d'actitúes sociales, pueden convertise n'estereotipos personales, qu'a nivel inconsciente y de cutiu actúen como profecíes que se autorealizan.
La depresión puede llevar a vezos alimenticios qu'acaben resultando n'obesidá, provocando tamién perda considerable del mambís y l'amenorgamientu de niveles d'enerxía, causáu dacuando un trestornu conocíu como anorexa xeriátrica. Coles mesmes, pueden esperimentar índices más altos de velea y tiempos de reacción más enllargaos que lo normal, lo qu'aumenta los riesgos acomuñaos con cocinar y conducir.
Ye por esto que se debe poner un especial interés na vida de los adultos mayores o de la tercer edá, yá que si ellos son acompañaos nesta etapa de cambeos, y siéntense sofitaos, puede amenorgase el riesgu de carecer depresión.
Tamién si ellos exerciten la so memoria y realicen actividaes, yá sían físiques o recreatives, a un ritmu moderáu, pueden sentise útiles y asina motivar al grau d'aumentar la so autoestima.
Nesta etapa de la vida na que'l ser humanu desea avieyar d'una forma digno y saludable preséntense munchos cambeos psicolóxicos, sociales, físicos, estos cambeos representen perdíes significatives pal adultu mayor por casu el tener que ser curiáu por dalgún familiar como lo son los fíos, el mieu a perder toles sos habilidaes físiques ya independencia, puede provocar nél una baxa autoestima y esto derivar nuna depresión bien severa, ¿Qué faer? reforzar l'autoestima ye, dicir la imaxe propia del adultu mayor sobre la base de los sos llogros, metes alcanzaes, esfuercios, logro sabiduría de vida a partir de la esperiencia (ampliar l'autu imaxe positivamente). Esti refuerzu puede dase al traviés del deprendimientu alrodiu de la valoración de sigo mesmu.
Soledá na Tercer Edá La rellación ente la soledá y edá foi resaltada en numberosos estudios. Cuando falen de la soledá les persones mayores aluden, per un sitiu, al fechu oxetivu de topase davezu soles na vivienda; pero, por otru, al sentimientu internu de falta de compañía que quiciabes-yos invade de xemes en cuando o bien de forma permanente. Por ello podríamos destacar delles etapes de la vieyera según el llar: la primera ye cuando los padres conviven colos sos fíos tando estos na edá adulta, la segunda cola apaición del nial vacíu y la emancipación de los fíos, la tercera al finar unu de los cónyuges, y la cuarta cola reagrupación del fíu col padre/madre.
L'usu de los recursos pa combatir el sentimientu de soledá difier según el xéneru, tendiendo los homes a les actividaes más rellacionaes fora del ámbitu domésticu, ente que les muyeres abelúguense más na busca de la familia y la del interior del llar. Tener pareya puede ser factor fundamental pa nun sentise solo, independientemente de la edá.
Otru recursu podría ser la presencia de les mascotes. Podría pensase que tener un animal de compañía ayudaría a evitar el sentir tar solu. Les persones que nun tienen animales de compañía puntúen más altu en Soledá Social qu'aquellos que sí tienen.
Pa rematar, sía como quier el fechu desencadenante de la soledá, ésta nun ye'l principal problema de la vieyera, pero ye'l problema principal que pueden esperimentar delles persones mayores creándose inseguridá y sintiéndose indefenses, provocando inclusive depresiones.
Pa tener más claru cómo viven les persones mayores la soledá, vamos falar del llugar qu'ocupen na xerarquía social.
La rellación ente'l xéneru y la edá resulta bien distinta pa homes y muyeres, debíu ente otres coses a la valoración que se tien d'ellos na xerarquía social. Hubo un cambéu nello con al respeutive de la hestoria, yá que antes yeren menos numberosos y más valoraos, al contrariu qu'agora, más numberosos y menos valoraos, debíu tamién a les nueves teunoloxíes y a la escasez de trabayos.
Quierse una equidad, una igualdá ente estes persones concretamente na vieyera, pero esto quier dicir igualdá d'oportunidaes pa dambos teniendo en cuenta les diferencies personales de cada unu. Como oxetivu a mentar ye consiguir qu'estes persones tengan esa autonomía que tendríen de tener como derechu o obligación, y nin solo a nivel individual sinón tamién en xunto social.