El ḥoquei sobre xelu ye un deporte que se xuega ente dos equipos de seis xugadores (un porteru con cinco xugadores nel xelu) con patinos sobre una pista de xelu. Los patinadores tienen de dirixir un discu de cauchu (puck n'inglés, rondelle en francés) con un cayáu llargu (stick n'inglés, bâton en francés), pa tratar d'anotar na portería del equipu contrariu. A la fin, l'equipu que más goles marcó gana.
Esta variante del ḥoquei carauterízase por ser un deporte físicu; los xugadores pueden realizar cargues col cuerpu sobre'l rival pa tratar d'arrampuña-y el control del discu, polo que suelen dir forníos con toa clase de proteiciones. Ye tamién unu de los xuegos más rápidos, por cuenta de que'l resfregón del discu y los patinos sobre'l xelu ye mínimu, y unu de los pocos deportes que dexen realizar cambeos de xugadores ensin llende y ensin necesidá d'atayar el xuegu.
Inventóse a finales del sieglu en Canadá, onde ye'l deporte nacional. Amás, tamién gocia de bastante popularidá n'Estaos Xuníos, Suecia, Finlandia, Europa Central y Rusia, ya inclusive ta consideráu como la principal variante del ḥoquei en países del hemisferiu norte con climes fríos. El so principal órganu rector a nivel internacional ye la Federación Internacional de Ḥoquei sobre Xelu.
Historia El 6 de marzu de 1875 foi la primer vegada que se xugó un partíu en pista cubierta na ciudá de Montreal, y en 1877 dellos estudiantes de la Universidá McGill deciden redactar el primer reglamentu del ḥoquei sobre xelu. Ente otres normes, establecióse que cada equipu tenía de tener na pista a nueve xugadores, y la pelota pasó a ser sustituyida por un puck cuadráu de madera, que dempués evolucionó al discu actual. Dicha institución fundó esi mesmu añu'l primer equipu de ḥoquei, el McGill University Hockey Club, siguíos de Montreal Victories. N'Europa, los primeros equipos surdieron n'Inglaterra per parte de les universidaes d'Oxford y Cambridge.
Desenvolvimientu en Canadá thumb|150px|Lord Stanley de Preston, creador de la Stanley Cup. El deporte llogró una notable popularidá en tou Canadá, onde llogró una rápida espansión, y debíu al creciente númberu de prauticantes, la ciudá de Montreal entamó'l primer tornéu de ḥoquei sobre xelu, dientro de la Feria d'Iviernu de la ciudá, en 1883. El ganador del mesmu foi l'equipu de la Universidá de McGill. El 8 d'avientu de 1886, dellos equipos que compitieron nel tornéu de va trés años entamaron la lliga de la Asociación Amateur de Ḥoquei de Canadá, qu'estableció ente otres innovaciones el conceutu de penalización (penalty) y el modelu de puck actual.
En 1888, el nuevu Gobernador Xeneral de Canadá, Lord Stanley de Preston, asistió al tornéu de la Feria d'Iviernu de Montreal como espectador, y empezó a interesase por esti deporte. En 1892, y por cuenta de que nun había nengún tornéu que determinara un campeón nacional, donó una copa de metal que s'otorgaría como troféu al meyor club amateur de Canadá cada añu. La Dominion Hockey Challenge Cup, que pasaría más tarde a ser reconocida como Stanley Cup, empezó a celebrase en 1893 y el so primer campeón foi Montreal Hockey Club. En 1910 el gallardón pasó a otorgase a los equipos profesionales, y na actualidá ye'l troféu principal que gana'l campeón de la National Hockey League.
Espansión internacional La so espansión a los Estaos Xuníos data de 1893, cuando la Universidá de Yale apostó'l primer partíu ante la Universidá Johns Hopkins. El primer campeonatu aficionáu del país foi la U.S. Amateur Hockey League en 1896, ente que'l primer club profesional foi Portage Lake (Houghton, Michigan) en 1902. Un añu dempués creóse la primera lliga profesional, la Pro Hockey League, ente equipos de Canadá y Estaos Xuníos. Esti campeonatu rebaxó'l númberu de xugadores en pista per equipu de nueve a los seis actuales. En 1909 producióse la fundación del equipu de ḥoquei más antiguu de la historia entá esistente: los Canadiens de Montréal.
La National Hockey Association, unu de los primeros intentos d'establecer un campeonatu profesional regular, fundar en 1910 y duró siete temporaes, ente que de forma paralela surdió la Pacific Coast Hockey Association, qu'incluyía equipos d'Estaos Xuníos y duró hasta 1924. Nun foi hasta'l 26 de payares de 1917 cuando se crea, a partir de la desapaición de la NHA, la primera lliga profesional estable, la National Hockey League. Esti campeonatu impúnxose sobre'l restu, y anguaño ye la principal lliga en Norteamérica d'esti deporte, siendo amás considerada como la principal lliga profesional del mundu. Nun principiu solo taba compuesta por clubes canadianos, y los equipos pioneros fueron Montreal Canadiens, Montreal Wanderers, Ottawa Senators, Quebec Bulldogs y Toronto Arenas. En 1924 llegó'l primer equipu d'Estaos Xuníos, los Boston Bruins. thumb|left|220px|Wayne Gretzky foi unu de los xugadores más importantes de la NHL. Per otra parte, n'Europa el deporte tamién se desenvolvió, y en 1908 creóse la Federación Internacional de Ḥoquei sobre Xelu en París, formada primero por Francia, Reinu Xuníu, Bélxica y Suiza. Nel marcu de los Xuegos Olímpicos de 1920, esti organismu entamó'l Campeonatu Mundial de Ḥoquei sobre Xelu, que s'axudicó la seleición de Canadá. Cuatro años dempués, la prueba pasó a realizase nos primeros Xuegos Olímpicos d'Iviernu de Chamonix 1924. Na Xunión Soviética, el primer contautu col ḥoquei xelu foi na década de 1930.
A lo llargo del sieglu XX desenvolvióse'l planu profesional del ḥoquei, qu'empezó a ganar relevancia internacional al traviés de los torneos mundiales, apoderaos per Canadá y la Xunión Soviética. Aprovechando'l tirón de la Guerra Fría, estos dos seleiciones enfrentar ente sigo en 1972, nunes series de partíos conocíes como Summit Series. Tamién tuvo repercusión la victoria d'Estaos Xuníos sobre la Xunión Soviética en los Xuegos Olímpicos d'Iviernu 1980, conocida como "Milagru sobre xelu". Mientres los primeros años de la NHL, les plantíes taben acopaes por xugadores canadianos y pocos d'Estaos Xuníos. Pero año más tarde, impulsada por otros torneos como la World Hockey Association, los equipos norteamericanos empezaron a recibir xugadores procedentes d'Europa Occidental y, a partir de la cayida del Muriu de Berlín, d'Europa del Este y la Xunión Soviética.
Otros acontecimientos que marcaron al ḥoquei sobre xelu fueron la introducción de xugadores profesionales nos Olímpicos d'Iviernu de Nagano 1998, y la fuelga xeneral que paralizó mientres una temporada completa la NHL, por cuenta d'una disputa llaboral ente xugadores y equipos que terminó col establecimientu d'una llende salarial.
Naturaleza del xuegu thumb|Peter Bondra, d'Atlanta, llogra un gol. thumb|Un xugador de los New York Rangers prinda'l puck. Nun partíu de ḥoquei sobre xelu, el patinador tien de controlar el puck (un discu negru) col stick (un cayáu), que tendrá d'intentar meter dientro de la portería rival. Cuando termina'l partíu, l'equipu que más goles anotó gana. Nes estadístiques del xugador, contabilícense como puntos (points) tantu los goles anotaos como les asistencies que realizó.
Habilidaes básiques Les habilidaes básiques que se precisen desempeñar nun partíu de ḥoquei sobre xelu son:
Patinaxe: Ta considerada como la principal, una y bones los xugadores mover pola pista a grandes velocidaes y realicen munchos cambeos de ritmu, polo que precisen apoderala por completu pa remanar el puck de la forma más apropiada. Manexu del stick: Los xugadores, non yá pueden usar el stick pa mover el puck, tamién pueden usar los pies, anque lo habitual ye faelo emburriándolo con dambos llaos de partir saliente del cayáu, y de la forma más rápida posible pa xenerar tracamundiu nel rival. La esceición ye qu'un gol namái puede ser anotáu col stick. Pase: Unviar el puck ente xugadores del mesmu equipu usando'l stick. Puede faese al traviés de pases rasos o aéreos. Tiru: Llanzar el puck col stick a gran velocidá, col enfotu d'anotar un gol. Puede faese ensin llevantar el stick pa faer un disparu con mayor precisión (wrist shot), o llevantando'l cayáu pa llanzar con más propulsión y fuercia (slap shot). Checking: Capacidá d'un xugador p'arrampuñar el puck al contrariu. Puede faese col stick (stick checking), lo cual sería pa tomar el control del discu, esviar el puck o bloquiar el so disparu. Tamién pueden faese con una carga efectuada col cuerpu (body checking), que ye la forma más célebre nesti deporte. Déxase'l contautu físicu, pero solu usando la parte cimera del cuerpu y ensin emplegar direutamente los brazos.
Posición táctica de los xugadores thumb|280px|Un porteru (goalie) trata d'efectuar una parada. Porteru (goalie): Ye'l xugador que s'encarga de defender la portería. Pa bloquiar el puck el porteru tien de tener reflexos, flexibilidá, rapidez y l'abonda fuercia y axilidá como pa poder mover cualesquier parte del cuerpu cola proteición corporal, abondo más estricta que la del xugador de campu. El goalie ye l'únicu capaz de tocar el puck coles manes mientres cualesquier parte del xuegu pero, al contrariu d'un xugador,el porteru nun puede patinar más allá de la media pista, de lo contrario el so equipu recibe un castigu. Defensores (defensemen): Son dos, y el so cometíu ye defender al equipu de los atacantes rivales, pa lo cual suelen asitiase nuna mesma llinia, unu a la derecha y otru a la izquierda, na zona de defensa del so equipu. Puede haber defensores que xuban al ataque, pero'l so principal cometíu ye evitar que los rivales averar a la so zona y pongan en peligru la so propia portería. Centru (center): Ocupa'l centru de la pista, y ye unu de los que más se mueven nel rink. Ye un atacante o delanteru y suel resultar el principal goliador del equipu, anque tamién collabora en xugaes defensives cuando'l rival ataca. Estremos (wingers): Son dos xugadores d'ataque, asitiaos nos llaterales de la pista. Suelen ser rápidos, lluchen pol control del puck, y encárguense d'ellaborar xugaes d'ataque pa otros xugadores, cuando éstos tán llibres de marcaje. Na pista hai unu pola esquierda y otru pola derecha.
El númberu de xugadores que puede tener cada equipu nel campu ye de 25 patinadores y 4 porteros, anque na NHL amenorgar a 18+2: dolce xugadores d'ataque y seis de defensa. Cada equipu cunta con llinies d'ataque (dos estremos y un centru) y de defensa (dos defenses), que suel utilizar en dellos tramos del partíu. Al nun haber llimitaciones nes sustituciones, l'entrenador puede camudar a los xugadores en cualquier momentu del partíu que deseye. Primero que ente'l xugador de refrescu, el sustituyíu ten d'haber entráu al banquín. Nun puede haber más de seis xugadores por equipu dientro de la cancha, so pena de penalización.
Cada equipu cunta con un capitán, que lleva nel xerséi la lletra C. Esti xugador encárgase de dirixir al equipu dende dientro de la pista, y amás d'un capitán principal esisten dellos secundarios que desempeñen esta función cuando'l primeru nun ta. El capitán alternativu lleva nel xerséi la lletra A, y exerz cuando'l primer capitán nun ta nel xelu.
Equipamientu de los xugadores Por cuenta de que'l ḥoquei ye un deporte de contautu y los xugadores muévense a gran velocidá, les mancadures pueden apaecer con frecuencia. Por ello, los xugadores suelen vistir, amás d'una indumentaria básica -camiseta del equipu, pantalón y patinos-, una serie d'accesorios proteutores homologados.