El Primer Imperiu búlgaru () foi un estáu medieval búlgaru fundáu nel añu 681 d. C. nos territorios cercanos al delta del Danubiu. Se desintegró nel añu 1018 dempués de la so anexón al Imperiu Romanu d'Oriente. Nel so puntu máximu d'espansión, estender dende Budapest al mar Negru, y dende el ríu Dniéper na Ucraína contemporánea, hasta'l mar Adriáticu. Foi asocedíu pol Segundu Imperiu búlgaru, fundáu nel añu 1185. El nome oficial del estáu dende empiezos de la so fundación yera'l de Bulgaria.П. Хр. Петров, Към въпроса за образуването на първата българска държава, Славянска филология, V, София, 1963, páx. 89-112
L'imperiu xugó un papel importante na política europea, siendo unu de los poderes militares más fuertes del so tiempu. Ente los años 717 y 718 la coalición de los búlgaros y los bizantinos ganó a los árabes nel sitiu de Constantinopla evitando la espansión del Imperiu árabe nel este d'Europa. Darréu espandieron el so territoriu sobre'l kaganatu ávaru, la llanura panónica y los montes Tatras. Darréu los búlgaros confrontaron la meyora de los pechenegos y cumanos, y llograron una victoria decisiva sobre los maxares, obligándo-yos a establecese de forma permanente en Panonia.
Mientres el final del sieglu IX y principios del X, el zar Simeón I llogró una serie de victories sobre los bizantinos, y espandió l'Imperiu búlgaru hasta'l so máximu apoxéu. Dempués de l'aniquilación del exércitu bizantín na batalla de Anquialo en 917, los búlgaros punxeron sitiu a Constantinopla en 923 y 924. Los bizantinos eventualmente recuperáronse y en 1014 baxu Basilio II, infligieron una derrota aplastante a los búlgaros na Batalla de Kleidion. En 1018, les últimes places fuertes de Bulgaria rindiérense al Imperiu bizantín, y el Primer Imperiu búlgaru dexó d'esistir. Foi asocedíu pol Segundu Imperiu búlgaru en 1185.
Dempués de l'adopción del cristianismu en 864 Bulgaria convirtióse, mientres un ciertu tiempu, nel centru cultural eslavu d'Europa. La so posición cultural de primer orde consolidóse entá más cola invención del alfabetu cirílicu na so capital Preslav, y la lliteratura producida nel idioma búlgaru antiguu llueu empezó a arrobinase pel norte. L'antiguu búlgaru convertir na llingua franca de la Europa oriental, onde aportó a conocida como antiguu eslavu eclesiásticu. En 927 el Patriarcáu de Bulgaria totalmente independiente, foi reconocíu oficialmente. Darréu, como una reaición contra les influencies bizantines na ilesia, la influyente secta de los Bogomilos nació en Bulgaria na metá del sieglu X.
Nomenclatura El Primer Imperiu búlgaru aportó a conocíu a cencielles como Bulgaria dende la so reconocencia per parte del Imperiu bizantín en 681. Ente 681 y 864 el país tamién yera conocíu como'l Janato Búlgaru (el gobernante máximu denominábase khaan dacuando trescritu como "jan" y otres vegaes namái afechu como "kan", d'ende que dacuando según la fonte denominar esti estáu "Janato" o "Kanato"). Dellos historiadores usen los términos de Bulgaria del Danubiu o Kanato Búlgaru del Danubiu col fin d'estremalo de la Bulgaria del Volga que surdió d'otru grupu búlgaru. Mientres los sos primeros años d'esistencia al país tamién se-y llamaba Estáu Búlgaru o Jaganato Búlgaru. Ente 864 y 917 o 927 el país conocíase como Principáu de Bulgaria o Bulgaria Knyazhestvo. Na historiografía búlgara refierse xeneralmente como'l Primer Estáu Búlgaru o Primer Zarismu Búlgaru (Imperiu). En fontes del idioma español el país ye conocíu de cutiu como l'Imperiu búlgaru.
Creáu como una unión ente búlgaros y eslavos, pa proteición mutua contra l'Imperiu bizantín al sur y los ávaros al noroeste. El Primer Imperiu búlgaru yera gobernáu acordies cola tradición búlgara por un kan. Los eslavos caltuvieron una significativa autonomía, y finalmente la so llingua y tradiciones formaron la cultura búlgara y la xente de Bulgaria convertir nun país eslavu.
Antecedentes
Mientres l'últimu periodu del Imperiu romanu, la zona de la Bulgaria contemporánea foi entamada en delles provincies: Escitia Menor, Moesia (Alta y Baxa), Tracia, Macedonia, Dacia (sur del Danubiu), Dardania, Ródope y Hemimont. Tenía una población mista de getas y tracios. Mientres les invasiones hunes d'Europa central y oriental, grupos túrquicos llamaos protobúlgaros asitiar na rexón. Delles folaes de migraciones eslaves asocedieron a lo llargo del sieglu VI y a principios del VII, hasta la completa eslavización llingüística de la rexón.
Protobúlgaros
Conozse pocu de los oríxenes de los protobúlgaros que llegaron a la península balcánica nel sieglu VII (o —acordies con delles fontes— inclusive antes) porque mientres el tiempu los búlgaros orixinales entemecer cola población llocal de lo que ye la Bulgaria contemporánea.
La teoría establecida ye que los protobúlgaros tán rellacionaos colos hunos y aniciáronse n'Asia central, pero la so etnia nun ta totalmente clara. Claves d'ello pueden ser atopaes nel avanzáu calendariu y el sistema de gobiernu de los primeros búlgaros.
Sicasí, la llamada «teoría huna» ye sofitada inda con vehemencia por dellos historiadores que basen la so tesis en documentos esistentes y fontes. Na Nominalia de los kanes de Bulgaria, una copia tardía d'un documentu antiguu, ta escritu que'l primer rexidor de los protobúlgaros foi Avitohol y el segundu Irnik. Irnik o Ernakh ye'l nome del fíu más nuevu d'Atila, por tantu dellos historiadores creen que Avitohol nun yera otru que Atila l'hunu.
Asumir que los protobúlgaros yeren gobernaos por kanes hereditarios. L'únicu títulu similar atopáu hasta'l momentu'l de kanasubigi y foi usáu namái por cuatro de los rexidores protobúlgaros, llamaos Krum, Omurtag, Malamir y Presian, que yeren respeutivamente güelu, fíu, nietu y sobrín de Malamir, y tres ellos el títulu sume. Otros títulos similares pero non reales fueron respondíos por ente la clase noble protobúlgara y éstos son kavján (vicejan), tarjan, y boritarjan. Empezando dende ende (si había un vicejan -kavján-, había un kan tamién) los eruditos asumen el títulu de kan pal primer líder protobúlgaru. Inscripciones tardíes falen de los arcontes (un títulu griegu) y knyaz (un títulu eslavu).
Había delles (probablemente más de 100) families aristocrátiques que los sos miembros, llamaos boila (bóyares) portaben títulos militares y formaben una clase gobernante. La relixón de los protobúlgaros ye desconocida, pero supónse que yera monoteísta, venerando al dios túrquico del cielu Tangra. Hai namái una mención sobre Tangra nuna inscripción del sieglu VIII cerca del Caballeru de Madara. El restu de les fontes falen a cencielles sobre Bog, que ye pallabra eslava y aria que correspuende a ‘dios'. De manera más confusa, dellos rexidores protobúlgaros, renomaos pola so persecución de los cristianos, son representaos con símbolos cristianos. Esiste una teoría de que los protobúlgaros yeren arrianu. Amás, los primeros llugares sagraos protobúlgaros amosaben el plan de dos cuadraos concéntricos, típicos de templos zoroástricos.Brentjes B. On the Prototype of the Proto-Bulgarian Temples at Pliska, Preslav and Madara
Establecimientu del estáu búlgaru thumb|left|upright=1.6|Bulgaria, a empiezos del sieglu VII. Hai dos feches distintos pal añu d'establecimientu de l'actual Bulgaria, según dos interpretaciones distintes de la hestoria.
Según la primer teoría, una tribu protobúlgara liderada pol kan Asparukh de Bulgaria, mover al oeste ocupando'l sur de l'actual Besarabia. Tres una victoriosa guerra contra los bizantinos nel añu 680, el kanato de Asparuh conquistó Moesia y Dobrudja,Theophanes, ibid., р. 358Theophanes, ibid., p. 359 y foi reconocíu como estáu independiente pol tratáu robláu colos bizantinos nel añu 681. Esi añu ye'l que se considera como añu de fundación de l'actual Bulgaria.
Otra teoría considera que la Primitiva Gran Bulgaria, anque sufrió grandes perdes territoriales pola aición de los jázaros, consiguió gana-yos a principios de la década de los 670, polo que la fundación podría asitiase en 632 en llugar d'en 681.
Afianzamientu nos Balcanes
Tres la decisiva victoria n'Ongala en 680, los exércitos protobúlgaros y eslavos avanzaron escontra'l sur al traviés de los Balcanes, ganando nuevamente a los bizantinos, que se vieron obligaos a roblar un humillante tratáu de paz reconociendo la esistencia d'un nuevu estáu nes fronteres del Imperiu, y obligándose a pagar un tributu añal a Bulgaria. Coles mesmes, la guerra contra los jázaros siguía nel este y en 700, Asparuh finó en combate contra ellos. Los búlgaros perdieron los territorios al este del ríu Dniéster, pero consiguieron retener les tierres al oeste. Búlgaros y eslavos roblaron un tratáu alcordando que la xefatura del Estáu recayería sobre'l kan de los Búlgaros, que tendría la obligación de defender l'estáu contra Bizanciu, ente que los líderes eslavos consiguíen un estatus autónomu, teniendo que protexer les fronteres del norte a lo llargo de los Cárpatos contra los ávaros.
El socesor de Asparuh, Tervel ayudó al depuestu Emperador Bizantín Xustinianu II a recuperar el so tronu en 705.Pauli Hestoria Langobardorum VI.31, MGH SS rer Lang I, p. 175 A cambéu, recibió l'área Zagore nel norte de Tracia, que constituyó la primer espansión territorial del país al sur de los montes balcánicos. Sicasí, trés años dempués, Xustinianu intentó recuperar pola fuercia estes tierres, pero foi ganáu na batalla de Anquialo (708).
En 716, Tervel robló un importante alcuerdu con Bizanciu. Mientres el Sitiu de Constantinopla de 717-718 unvió 50.000 homes n'ayuda de los sitiaos. Na batalla decisiva, los búlgaros masacraron a 30.000 árabesTheophanes, ibid., p. 397 y Tervel foi aclamáu salvador d'Europa polos sos contemporáneos.
Inestabilidá interna y llucha pola sobrevivencia
Nel añu 753 morrió'l kan Sevar que yera'l postreru descendiente del cla Dulo. Tres la so muerte, el kanato cayó nuna llarga crisis política mientres la que'l país tuvo en cantu de la destrucción. Mientres un periodu de 15 años hubo 7 kanes distintos, que fueron asesinaos. Esistíen dos faiciones principales: dellos nobles queríen una guerra contra los bizantinos, ente qu'otros buscaben una salida pacífica al conflictu. Esa inestabilidá foi usada pol emperador bizantín Constantín V (745-775) que llanzó nueve considerables campañes col propósitu de la eliminación de Bulgaria. Nel añu 763, ganó al kan búlgaru Telets n'AnquialoNicéphorus, ibid., p. 69Theóphanes, ibid., páx. 433 pero los bizantinos nun fueron capaces d'avanzar más al norte. Nel añu 775, el kan Telerig, n'engañando a Constantín V pa revela-y aquellos a los sos lleales na corte búlgara, executó a tolos espíes bizantinos na capital Pliska.Theophanes, ibid., рág. 447-448 Sol mandu del so socesor Kardam, la guerra tornar en favorable pa los búlgaros, tres la so victoria na batalla de MarcelaeTheophanes, ibid., p. 467 en 792. Los bizantinos fueron derrotaos y pagaron tributu a los kanes. Tres esta victoria, la crisis foi superada y Bulgaria entró nel nuevu sieglu como un estáu estable y consolidao.
Espansión territorial Ver tamién: Krum de Bulgaria y batalla de Pliska 200px|thumb|El kan Krum celebra la victoria de la batalla de Pliska. 200px|thumb|El kan Omurtag ordena la matanza de Cristianos.