Les guerres romanu-sasánidas o guerres bizantín-sasánidas fueron una serie de conflictos militares qu'enfrentaron al Imperiu romanu (y depués a la so continuación nel este, l'Imperiu romanu d'Oriente) col Imperiu sasánida ente los sieglos III y VII. Les dos potencies más importantes de l'Antigüedá tardía nel Mediterraneu y el Próximu Oriente combatieron casi de cutio mientres esti periodu, anque hubo tamién llargos periodos de coesistencia pacífica (sobre manera mientres el sieglu V).
Los conflictos empecipiar nel sieglu III, cola fundación del Imperiu sasánida, y concluyeron cola victoriosa campaña del emperador Heraclio, en 628-630. Les operaciones militares fueron especialmente intenses en tiempos de Sapor I (240/242–272), Sapor II (309–379), Cosroes I (531–579) y Cosroes II (590–628). Les agresiones provinieron tantu del llau romanu como del persa. Dempués de la postrera y mayor de les guerres ente Roma y Persia (603–628), dambes potencies, escoses, fueron víctimes de la espansión del islam, que destruyó por completu al Imperiu sasánida y apoderóse de les provincies orientales del Imperiu romanu. Esti acontecimientu marca'l final definitivu de la Edá Antigua.
Antecedentes: Roma y Persia antes del sieglu III thumb|150px|Bustu de Marco Aurelio. La muerte del emperador Marco Aurelio, en 180, foi un momentu críticu pal Imperiu romanu. El reináu del "emperador filósofu" había estáu marcáu por permanentes guerres defensives nes zones fronterices del Imperiu: nel Danubiu, coles guerres marcomanas, Roma escosara les sos últimes reserves; nel Este, habíase vistu obligada a combatir en delles ocasiones contra los partos. A pesar d'estes guerres, Marco Aurelio nun llograra estabilizar les fronteres del Imperiu. El so fíu Cómodu, poco afortunáu como emperador, foi asesináu en 192. Tres una curtia guerra civil, Septimio Severu, orixinariu d'África, fundó la dinastía de los Severos, que gobernaría l'Imperiu hasta l'añu 235. Los contemporáneos, como l'historiador Dión Casio, nativu de la parte oriental del Imperiu, alvirtieron que cola muerte de Marco Aurelio concluyía la "Edá d'Oru" y empecipiábase una dómina de "fierro y ferruñu". Esti puntu de vista ye compartíu polos historiadores actuales.
El gobiernu de los Severos basóse esencialmente nel so control de les lexones. Los pagos ("donativium") a los soldaos aumentaron de forma constante, lo cual amontó tamién la so cobicia. Per otru llau, produciéronse frecuentes intrigues palaciegues, por casu contra Caracalla, que yera bien queríu pol pueblu y poles tropes, pero qu'actuó ensin escupulicios ya inclusive fixo matar al so propiu hermanu, Geta; o contra Heliogábalo, que la so política relixosa agafara a munchos romanos. L'últimu emperador de la dinastía Severa, Alexandru Severu, foi asesináu por soldaos enraxonaos, que resabiaben de la so capacidá militar. Los siguientes emperadores caltener mientres poco tiempu nel tronu, y l'Imperiu entró nuna fonda crisis, que los historiadores modernos denominen Crisis del sieglu III. Solo dellos emperadores, como Aureliano y, sobre manera, Diocleciano, llograríen nos años que siguieron dar una estabilidá duradera al Imperiu.
Una parte importante de los problemes romanos mientres la crisis del sieglu III tuvieron la so causa n'Oriente. Ellí, en 224, el rei partu Artabanes IV fuera vencíu y muertu por un príncipe subleváu llamáu Ardashir. Ardashir provenía d'una dinastía de señores locales que gobernaba la rexón de Pérsida y que baxaba d'un personaxe semilegendario llamáu Sasán, de quien nun se sabe práuticamente nada. Na moderna historiografía, la dinastía fundada por Ardashir denominar sasánida. Los sasánidas gobernaríen Persia mientres unos 400 años, y el so imperiu sería los postreru gran estáu preislámico del antiguu Oriente.
Ardashir y los sos socesores reforzaron les tradiciones partas en tolos sentíos, buscando llexitimar la nueva dinastía. Pa ello, el nuevu monarca precisaba ésitos visibles. Esta necesidá sería llueu afayada polos romanos: en cuanto Ardashir hubo consolidáu'l so poder nel interior, empecipió una guerra contra Roma. La caballería pesada persa, los catafractos, demostraron ser dignos adversarios de los romanos. Llueu Roma atopóse implicada nuna costosa guerra defensiva. Entá cuando coles mesmes delles tribus amenaciaben de cutio les fronteres del Rin y del Danubiu, nun yeren comparables col bien entamáu estáu sasánida, que se manifestó como un enemigu muncho más terrible de lo que los partos haber sío enxamás.
Persia, con un gran desenvolvimientu cultural y militar, convertir na némesis de Roma y siguió siéndolo mientres los sieglos siguientes. Roma atopó nel Imperiu sasánida una potencia similar a la suya, y los grandes reis de Ctesifonte vieron a Roma de forma asemeyada. Esto solo significó, una y bones les dos potencies taben sólidamente establecíes, que caúna d'elles buscó sobre manera debilitar a la otra tanto como fuera posible, oxetivu nel cual los intereses económicos desempeñaron un importante papel. Foi'l principiu d'una agarradiella continua que duró sieglos: solo col final de l'Antigüedá tardía y la cayida del Imperiu sasánida concluyó la secular rivalidá ente los dos imperios.
De siguío, amás de describir les operaciones militares, ufiértase tamién una visión xeneral de les situaciones polítiques nos conflictos respeutivos y de les sos resultaos. A esti respectu, va ser necesariu faer delles curties referencies a les respeutives circunstancies polítiques de Persia y Roma.
Ardashir I: L'empiezu de los enfrentamientos militares thumb|100px|Alexandru Severu. Dempués de que Ardashir I, escontra 230, amenorgara a los sos enemigos internos, empecipió maniobres p'ampliar los sos dominios, lo que lu llevó a entrar en conflictu con Roma. El so primer ataque foi contra l'Armenia romana. La posesión d'esti territoriu fuera siempres, por causa de la so situación xeográfica y los sos recursos, motivu de disputa ente los romanos y los partos. Tamién los sasánidas tendríen, nos años futuros, un gran interés per Armenia, sobre manera hasta l'añu 428, periodu mientres el cual foi rexíu por una caña secundaria de la dinastía real parta de los arsácidas, quien víen a los sasánidas como usurpadores. Munchos arsácidas taben abellugaos n'Armenia y recibíen ayuda romana. Per otra parte, Ardashir deseyaba llexitimar el so mandatu reconstruyendo'l Imperiu aqueménida por cuenta de Roma y pallo tenía de faese con Armenia, poner fin a l'amenaza romana sobre Mesopotamia (qu'aprovechaben el caos producíu pol cambéu dinásticu pa estender la so influencia escontra l'este) ya invadir Siria y Asia Menor.Edwell, Peter (2007). Between Rome and Persia: The Middle Euphrates, Mesopotamia and Palmyra Under Roman Control. Routledge, páxs. 160. ISBN 9781134095735.
La ofensiva de Ardashir contra Armenia nun tuvo, sicasí, l'ésitu esperáu, nin tampoco l'ataque contra'l reinu de Hatra, en Mesopotamia, aliáu de Roma. L'emperador romanu Alexandru Severu preparar pa la guerra y entamó en 232 una contraofensiva contra la capital persa, Seleucia-Ctesifonte, qu'apenes llogró resultaos: una de les trés columnes del exércitu romanu foi aniquilada polos perses, y les otres dos tornaron ensin algamar apenes ésitos. Tampoco les lluches siguientes, que se desenvolvieron sobre manera en Mesopotamia, tuvieron resultaos decisives, polo qu'Alexandru Severu anuló les operaciones pa poder enfrentase a los xermanos nel Rhin. Tres la muerte del emperador, en 235, Ardashir entamó una nueva ofensiva. Esta vegada'l Gran Rei tuvo más ésitu: posiblemente en 236 les ciudaes d'importancia estratéxica de Carras y Nísibis cayeron en manes de los perses, y en 240 tamién la duramente apostada Hatra.
thumb|left|Ruines en Hatra. Los motivos de Ardashir p'atacar al Imperiu romanu siguen siendo aldericaos polos historiadores. Les fontes occidentales atribúin al Gran Rei la intención de restaurar l'antiguu Imperiu aqueménida,Herodiano 6,2 y Dión Casio 80,4,1. pero tien de tenese en cuenta que les fontes occidentales son por norma contraries a los perses. Sobre esto los testimonios que conocemos del propiu Ardashir nun refundien nenguna lluz, una y bones él solo se autodenominó "Rei de Reis de Yeren (Irán)", lo que nun ye n'absolutu una espresión esaxerada del conceutu que tenía de sigo mesmu. Ardashir podría dir a la guerra p'afirmar la so posición, probar la so aptitú como nuevu rei y llexitimar la so usurpación de facto del tronu. No fondero, la cuestión depende en gran midida de la interpretación que se faiga de les fontes esistentes.Erich Kettenhofen, "Die Einforderung des Achämenidenerbes durch Amburešdir: eine interpretatio romana", en: Orientalia Lovaniensia Periodica 15 (1984), páxs. 177–190. Ver tamién Philip Huyse, La revendication de territoires achéménides par les Sassanides: une réalité historique?, en: Philip Huyse (ed.), Iran: Questions et connaissances I: Études sur l'Iran ancien, París, 2002, páxs. 294–308.
La cayida de Hatra fizo que Roma anovara la so decisión d'atacar a los perses. Ardashir morrió en 241.La cronoloxía de munchos de los reis sasánidas ye problemática por causa de les dificultaes pa datar les referencies de les fontes. Les siguientes feches de reináu basar na obra clásica de Josef Wiesehöfer, Das antike Persien. El so fíu y herederu, Sapor, siguiría la guerra, na que infligiría a Roma una de les sos más ignominiosas derrotes.
Sapor I – Victoria sobre los trés emperadores
Sapor I ye consideráu xeneralmente como unu de los reis sasánidas más destacaos, y n'Irán l'alcordanza de les sos fazañes permanez inda. Nel interior del país destacó pol so tolerante política relixosa y les sos reformes na alministración del estáu, que la so centralización aumentó mientres el so gobiernu.
Dende'l puntu de vista militar, los sos ésitos nun fueron n'absolutu menores. Dirixó un total de tres campañes contra Roma, que la so cronoloxía precisa desconozse porque les fontes, abondo problemátiques, causaron dificultaes a los modernos historiadores. Amás, dacuando les fontes occidentales (grecorromanes), que nun son precisamente bien caudaloses, contradicen los rellatos de los mesmos sasánidas. Una fonte d'interés ye la conocida inscripción trillingüe (en persa mediu, partu y griegu) de Naqsh-e Rustam, denomada res gestae divi Saporis, una crónica de Sapor sobre la so victoria.Un llibru básicu pal estudiu de los añales de Sapor ye Philip Huyse, Die dreisprachige Inschrift Šabuhrs I. an der Ka'ba-i Zardušt (ŠKZ), 2 volúmenes, Londres, 1999. Sobre'l desenvolvimientu de les operaciones militares, tien de señalase sobremanera: Kettenhofen, Die römisch-persischen Kriege. Entá cuando tien de ponese ciertu cuidu a la d'evaluar estes fontes, na investigación actual el so conteníu considérase xeneralmente fiable. De manera distinta considérase, sicasí, a les fontes occidentales, como la bien pocu digna d'enfotu Historia Augusta, qu'apenes ufierta información fidedigna sobre'l desenvolvimientu de les campañes.Una visión de conxuntu del estáu de les fontes pal sieglu III, dómina de la "Crisis del sieglu III", ufiertar, ente otros, Bruno Bleckmann: Die Reichskrise des III. Jahrhunderts in der spätantiken und byzantinischen Geschichtsschreibung. Untersuchungen zu dean nachdionischen Quellen der Chronik des Johannes Zonaras, Múnich, 1992, y David S. Potter, Prophecy and History in the Crisis of the Roman Empire. A Historical Commentary on the Thirteenth Sibylline Oracle, Oxford, 1990.