Zúrich (n'alemán Zürich o , en francés Zurich , n'italianu Zurigo , en romanche Turitg ) ye la principal ciudá de la Confederación Suiza, con una población de 404 783 habitantes en 2014 y un área metropolitana de 1 392 396 d'habitantes. Ye la capital del cantón de Zúrich y atópase allugada nel distritu de Zúrich, na llanura central de Suiza y próxima a los Alpes. Ye'l motor financieru (en Zúrich atópase la banca internacional) y centru cultural del país, siendo amás una ciudá gallardoniada col títulu de ciudá con mayor calidá de vida nel mundu por dos causes consecutives (2006-2008).City Mayors: Best cities in the world (Mercer)
Los primeros asentamientos na ciudá remontar hasta l'añu 15 e. C., cola fundación de l'aduana romana Turicum, y nel sieglu X adquirió'l estatus de ciudá. Arrodiando al pequeñu cascu antiguu dispónense los Kreise (distritos) de Zúrich, ordenaos según el sentíu de les manes del reló. La ciudá moderna sirve de contraste cola histórica, gracies a los numberosos y vanguardistas bancos, tiendes de luxu y modernos chigres y cafés. Unu de los símbolos de la ciudá ye'l llagu de Zúrich.
+ Organizaciones internacionales con sede en Zúrich <center>Unión Internacional de Química Pura y Aplicada<center> <center>Federación Internacional de Fútbol Asociación<center> <center>Federación Internacional de Ḥoquei sobre Xelu<center>
Historia L'orixe del nome ye la pallabra celta Turus, como lo suxer una inscripción nuna tumba que data de la ocupación romana nel sieglu II. El nome romanu del pueblu foi Turicum, y nel dialeutu llocal del alemán de Suiza llámase Züri.
Oríxenes Mientres la era del Imperiu romanu, Turicum foi fundada poles tropes romanes como un puestu estratéxicu d'aduanes y sirvió de fuerte xunto al Limmat. Los primeros asentamientos asitiar nel actual "Lindenhof" y créese que mientres la etapa romana, Turicum llegó a cuntar con 300 habitantes. Según la lleenda, en Zúrich fueron prindaos y executaos sobre'l 300 d. C. los santos patrones de la ciudá Félix y Régula, al igual que'l so sirviente Exuperantus, toos ellos procedentes de la lexón de Tebas. Poco primero de la retirada del Imperiu nel 401 d. C., l'Emperador Valentiniano I mandó construyir un castiellu con diez torres nel "Lindenhof" pa protexer les aduanes de los pueblos xermánicos qu'amenaciaben dende'l norte. 220px|thumb|left|Zúrich en 1548. Nel sieglu VIII construyóse'l Palatináu Carolinxu, un castiellu qu'emplegó piedres del anterior y derruido castiellu romanu. Escontra'l 853, Luis el Xermánicu, nietu de Carlomagno, fundó'l "Fraumünster" o conventu de muyeres y 20 años dempués llevantóse la primer ilesia de dichu conventu. Sicasí, atopáronse restos d'una posible ilesia del sieglu VI nos terrenes de la ilesia St Peter. Nel 929 recoyer por escritu la primer mención de Zúrich como ciudá. En 1045, el Rei Enrique III el Negru concede al conventu (más concretamente a la princesa abadesa) los derechos de mercáu, aduana y moneda de la ciudá de Zúrich, quedando la ciudá sol monopoliu eclesiásticu. La ciudá convertir en ciudá imperial nel añu 1218, cuando muerren los duques de Zähringen y queden sol amparu del Emperador Federico II. Pocos años dempués, la burguesía provoca una rebelión que remata cola destrucción del Palatináu y la construcción del primer conceyu nesi mesmu allugamientu. Escontra 1229 lleguen a Zúrich los dominicanos, quien constrúin la ilesia de los Predicadores.
Poder de l'Antigua Confederación Suiza En 1230 la ciudá fortificar con una muralla llevantada pola burguesía y qu'ocupa un área d'unos 0,38 km². La fortaleza componer de dos muralles paraleles de 7 m d'altor y unos 1250 m de llargor. A lo llargo del sieglu XIII asocédense les fundaciones de los conventos franciscanos y agustinos y a finales de sieglu fina'l rei Rodolfo II d'Habsburgu. Ye entós cuando se crea l'Antigua Confederación Suiza; en 1291, un añu dempués, el Duque Alberto I d'Habsburgu trata de sitiar la ciudá ensin ésitu. El famosu manuscritu ilustráu conocíu como'l Codex Manesse, agora en Heidelberg (descritu como «el manuscritu alemán más maraviosamente allumáu en sieglos»), foi encargáu pola familia Manesse de Zúrich, copiáu ya ilustráu na ciudá nel periodu entendíu ente 1304 y 1340. Documentu d'un trabayu y prestíu bien altos, precisó dellos años pola so detallada escritura y pintures en miniatura. Ye un testigu d'esceición de la creciente riqueza y arguyu de los ciudadanos de Zúrich de la dómina. 220px|left|thumb|Panorámica de la ciudá y el Limmat nel sieglu XV.
El 7 de xunu de 1336, el caballeru Rudolf Brun sustitúi'l conceyu de Zúrich pola primer constitución gremial o carta juramentada del 16 de xunetu. El mesmu Brun se autoproclamó alcalde vitaliciu y so esta constitución caltuvo la organización política de Zürich hasta 1798. La nueche del 23 de febreru d'esi mesmu añu produció un asaltu a la ciudá per parte d'unos conceyales espulsaos, que con ánimu de vengación trataron d'asesinar al alcalde Brun. El 1 de mayu de 1350, Zúrich pasa a formar parte de la Confederación helvética convirtiéndose nel quintu cantón. En 1360, l'alcalde Brun muerre, presumiblemente envelenáu polos sos enemigos.
A finales del sieglu XIV y empiezos del XV produciéronse la Batalla de Sempach (1386), na que s'enfrentaron los confederaos y los Habsburgu; la Guerra antigua de Zürich (1440–1446), ente los confederaos y el pueblu de Zúrich n'armes; y la Guerra de Borgoña contra Berna (1474-1477), na que'l Duque de Borgoña Carlos el Desacobardáu foi derrotáu.
En 1477 cinco cantones: Zurich, Berna, Lucerna, Soleura y Friburgu, formaron una lliga pa protexese contra les balasmes de les comunidaes rurales. Pero Uri, Schwyz, Unterwalden y Zug, sedes d'eses insurrecciones, protestaron contra l'almisión de Lucerna na nueva lliga, porque esistiera dende 1332 un alcuerdu ente elles y esi cantón de que nun entraría nuna nueva lliga ensin el so consentimientu. Tamién protestaben contra l'almisión de Soleura y Friburgu, pa torgar una preponderancia de les ciudaes sobre los elementos rurales. Nel intervalu de 1478 a 1481 les disensiones llegaron al so apoxéu. Finalmente celebróse una xunta de la Dieta Federal n'avientu de 1481, en Stans, cuando'l so antagonismu creció. La Dieta taba a puntu d'eslleise ensin alcuerdu cuando'l 22 d'avientu'l párrocu de Stans, Heini am Grund, aprució con un mensaxe del futuru santu patrón de suizu Nicolás de Flüe, reconocíu tantu por protestantes suizos como por católicos, que restauró la paz ente les partes engarraes, evitó la guerra civil -consiguiendo'l milagru de la reconciliación- y fixo téunicamente posible la realidá de la patria común suiza.s'alimentaba-solo-de-la-eucaristia/ San Nicolás de Flüe, un gran políticu que s'alimentaba namái de la Eucaristía
Los confederaos fueron vencíos en 1515 na batalla de Marignano, al norte de Milán, lo que provoca'l fin de la espansión confederada.
Conflictos relixosos y Napoleón 200px|left|thumb|Iconoclasia en Zúrich en 1524 mientres la Reforma. 220px|left|thumb|Batalla de Zúrich, de François Bouchot. A partir del sieglu XVI asocediéronse los discutinios relixosos. En 1523, Zúrich dixebrar del Obispáu de Constanza y polo tanto del catolicismu, provocando la retirada masiva d'imáxenes de santos nes ilesies. Esto llevó a la secularización de la ciudá en 1524 y al requiso de tolos bienes y riqueces de la última princesa abadesa, Katharina von Zimmern.
Zúrich foi'l primer cantón suizu qu'adoptó la Reforma Protestante. en 1519 so la direición del teólogu Ulrico Zuinglio. Desempeñó un papel importante nes guerres de Kappel. El movimientu de los anabaptistes tamién tuvo'l so orixe en Zúrich. Mientres la caza de bruxes, periodu que va de 1487 a 1701, se incoaron procesos contra 79 persones acusaes de bruxería.
En 1685 la ciudá acoyó a los protestantes que fuxíen del rei galu Lluis XIV. En 1717 terminó'l poder de los cantones católicos cola derrota d'éstos frente a los cantones protestantes de Zúrich y Berna. En 1780 sale la primer edición del periódicu Neue Zürcher Zeitung, qu'esiste entá anguaño.
Napoleón entró ensin oposición en Suiza col so Direutoriu en 1798 y ellaboró una nueva Constitución de la República Helvética, que sustituyó a l'anterior de los Gremios. L'exércitu austriacu, sol mandu del Archiduque Carlos, ganó al exércitu napoleónicu na primer batalla de Zúrich y lliberar. La segunda sería la de la conquista definitiva en 1799. Les históriques muralles medievales fueron baltaes en 1811, y cuatro años más tarde declaróse la perpetua neutralidá de Suiza. La población de Zúrich aumentó en 1893, pasando de 28 000 a 121 000 habitantes, al integrase una serie de conceyos periféricos de la urbe.
A empiezos del sieglu XX, Suiza foi testigu d'una fuelga xeneral ante l'amenaza bolxevique, y en Zúrich llegaron a producise víctimes mortales por causa de la intervención militar. En 1934 xuniéronse, por votación popular, otros ocho comunidaes colindantes con Zúrich, pasando entós de 200 000 a 300 000 habitantes.
Xeografía 220px|thumb|Vista aérea de la ciudá. El términu municipal de la ciudá de Zurich tien una superficie de 91,88 km². La ciudá ta asitiada onde'l ríu Limmat conflúi en direición noroeste col llagu de Zúrich, a unos 30 km de los Alpes. Zúrich ta arrodiada por frondosas llombes qu'inclúin el Gubrist, Hönggerberg (541 m), Käferberg (571 m), Zürichberg (676 m), Adlisberg (701 m) y Oettlisberg al este; y el Uetliberg (parte del cordal Albis) al oeste. El ríu Sihl desagua nel Limmat a la fin de Platzspitz, que bordia'l Muséu Nacional Suizu (Landesmuseum).
El centru xeográficu y históricu de la ciudá ye'l Lindenhof, una pequeña llomba natural xunto al ríu Limmat. Con 392 m sobre'l nivel del mar, el Limmat ye'l puntu más baxu del términu municipal, ente que el Uetliberg, con 869 m sobre'l nivel del mar, ye'l puntu de mayor elevación. El so cume puede llograse con facilidá, y dende la plataforma de la torre mirador ufierta una espectacular panorámica de la ciudá y el llagu, según una vista de los Alpes.Monte Uetliberg www.myswitzerland.com
La ciudá parte coles comuñes d'Adliswil, Dübendorf, Fällanden, Kilchberg, Maur, Oberengstringen, Opfikon, Regensdorf, Rümlang, Schlieren, Stallikon, Uitikon, Urdorf, Wallisellen y Zollikon.
Distritos Les llendes de la ciudá anteriores a 1893 yeren práuticamente los mesmos que na ciudá antigua o histórica. Dos grandes espansiones de les llendes urbanes asoceder en 1893 y 1934, cuando Zúrich fundir con conceyos periféricos que crecieren constantemente dende'l sieglu XIX. Anguaño, la ciudá ta estremada en doce distritos (los Kreise), ordenadamente numberaos, cada unu de los cualos contién ente unu y cuatro barrios. Los distritos son los siguientes: 300px|thumb|Los distritos numberaos de Zúrich. Distritu 1: conocíu como Altstadt, nél inclúyese la ciudá antigua o cascu históricu de Zúrich y a entrambos llaos queda'l ríu Limmat. Distritu 2: xunto al llagu de Zúrich, contién los barrios de Enge, Wollishofen y Leimbach. Distritu 3: conocíu como Wiedikon, atopar ente'l ríu Sihl y el Uetliberg. Los barrios de Alt-Wiedikon, Sihlfeld y Friesenberg tán nesti distritu. Distritu 4: el Aussersihl ta ente'l Sihl y el circuitu ferroviariu de la Estación de Trenes de Zúrich. Distritu 5: esta zona industrial ye conocida en Zúrich como Industriequartier y tópase ente'l Limmat y el circuitu ferroviariu de la Estación de Trenes de Zúrich. Nél entá se caltién la zona industrial orixinal de la ciudá. Distritu 6: atopar a la llende de Zürichberg, una llomba qu'apodera la parte este de la ciudá. Equí tán los barrios de Oberstrass y Unterstrass. Distritu 7: na frontera de Adlisberg y de Zürichberg, ta asitiáu na parte este de la ciudá y contién los barrios de Hottingen y Hirslanden. Distritu 8: conocíu como Riesbach, ta na parte este del llagu de Zúrich. Distritu 9: ente'l Limmat nel norte y el Uetliberg al sur. Contién los barrios de Altstetten y Albisrieden.