thumb|250px|La formación de los Estaos Pontificios. thumb|250px|La donación de Pipino el Curtiu pol Tratáu de Quierzy, al papa Esteban II, nel añu 756.
Los Estaos Pontificios fueron los territorios na península itálica so l'autoridá temporal del papa, dende l'añu 751 hasta 1870. Ellos atopábense ente los principales estaos d'Italia dende más o menos el sieglu VIII hasta que la península italiana foi unificada en 1861 pol Reinu de Cerdeña. Na so máxima estensión, cubrieron les rexones italianes modernes de Lazio, Marche, Umbría y Emilia-Romaña. Estes participaciones considérense una manifestación del poder temporal del papa, a diferencia del so primáu eclesiásticu. Dempués del añu 1861, los Estaos Pontificios, amenorgáu a Lazio, siguieron esistiendo hasta 1870. Ente 1870 y 1929, el papa nun tenía territoriu físicu n'absolutu, y el Vaticanu taba so soberanía italiana. El líder fascista italianu Benito Mussolini finalmente resolvió la crisis ente la Italia moderna y el Papáu, cuando en 1929 foi fundada como Estáu independiente la Ciudá del Vaticanu, a la que s'axudicaron 44 hectárees de la ciudá de Roma na zona de los edificios históricos papales.
Historia
Creación de los Estaos Pontificios Cuando nel añu 751 el rei lombardu Astolfo apoderar de Rávena, rematando asina'l exarcado de Rávena, el papa, como'l dogo de Venecia y duque de Nápoles, asumió'l plenu poder de gobiernu (dicio) nel ducáu de Roma (que pasaría a ser denomináu como patrimoniu de san Pedro) reconociendo al emperador bizantín como'l so soberanu. Pero como'l ducáu de Roma fuera parte del exarcado, foi reclamáu por Astolfo. A pocu de llegar al solio, Esteban II axustó con Astolfo una tregua de cuarenta años, pero Astolfo romper a los cuatro meses, y en xunu de 752 reclamó xurisdicción ya impuestos, entamando la marcha a Roma. Ante esto, el papa pidió auxiliu al emperador Constantín V, pero esti llindar a mandar una misiva a Astolfo por que restituyera los territorios imperiales de los que s'apoderara, polo qu'optó finalmente apelar al rei de los francos, Pipino el Curtiu, entamando viaxe a Francia. El rei de los francos unvió dos emisarios al papa pa escoltalo. El 6 de xineru del añu 754, Esteban II foi acoyíu obsequiosamente por Pipino en Ponthión. Esteban volvió clamiar al rei por qu'esaniciara l'amenaza de los lombardos. El resultáu d'esti alcuentru foi'l compromisu de Pipino pa otorgar los territorios conquistaos polos lombardos al papa.
El 28 de xunetu del añu 754, el papa, anque enfermu, unxó solemnemente a Pipino en San Denis cerca de París, sellándose asina la llexitimidá de la dinastía, y confiriendo al rei y a los suyos el títulu de "Patricios de los Romanos", que yera'l títulu qu'usaben los exarcas bizantinos. Pipino entamó camín d'Italia y ganó dos veces al rei Astolfo, n'agostu de 754 y en xunu de 756. Nel tratáu de paz impuestu a Astolfo, este tuvo que vencer a perpetuidad ventidós ciudad a la Ilesia de Roma na Pentápolis, la Emilia, Comacchio, y Narni, que s'añader al ducáu de Roma. Los emisarios del emperador Constantín V ufiertaron un sobornu al rei francu, que respondió qu'eses ciudaes pertenecíen a "San Pedro" y a la Ilesia de Roma. L'abá Fulrado de Saint Denis tomó posesión de les ciudaes y asitió les llaves nel altar de San Pedro, xunto al documentu conocíu como Donación de Pipino nel Archivu papal. Sicasí, el papa siguió considerando al emperador como soberanu formal del territoriu.
Sicasí, el peligru lombardu nun quedara definitivamente esconxuráu poles aiciones militares de Pipino el Curtiu. El rei Desiderio invadió los Estaos Pontificios. Adriano I, papa dende'l 774, invocó de nuevu nesti trance a los francos por que-y espacharen el so proteición. Carlomagno allegó agora na so ayuda. El resultáu foi la restitución de los bienes de la Ilesia y la promesa, non cumplida, d'anexón d'otros territorios. Sía que non, la mayor parte de la Italia central pasó a tar so l'alministración de los papes.
L'imperiu carolinxu La conquista de Carlomagno, fíu de Pipino, del reinu lombardu asitió al rei de los francos nun planu de superioridá y llindó les aspiraciones territoriales del papa, y finalmente, el papa Lleón III (795-816) rompió col Imperiu bizantín y coronó como emperador a Carlomagno, lo cual supunxo que'l papa arrenunció a l'autoridá del emperador bizantín —que yá había veníu faciendo nos documentos públicos dende 775— sinón que subordinara al nuevu emperador a l'autoridá de la Ilesia de Roma, pero nel gobiernu de los Estaos Pontificios, a Carlomagno la coronación imperial supúnxo-y el reconocencia de la so soberanía política sobre Roma: l'emperador yera'l soberanu de patrimoniu romanu, mientres el papa yera'l que gobernaba'l territoriu como llugarteniente del emperador. La rellación ente l'emperador y el papa quedó afitada en 816 col pactum ludivicianum, nel que se definieron los territorios, xurisdicción y autoridá del papa, reconociéronse eleiciones papales llibres, y la intervención del emperador a pidimientu del papa. La Constitutio Romana de 824 supunxo l'afirmación de la soberanía carolinxa nos territorios papales, pola que'l coemperador Lotario I (817-855) ponía so control imperial los actos políticos y alministrativos del papa cola presencia permanente de dos missi dominici, según obliga-y a un xuramentu de fidelidá escontra l'emperador antes de la so consagración, El so fíu l'emperador Lluis II (844-875), enferronar a estes prerrogativas al intervenir nes eleiciones papales, al exercer control sobre la política interna de Roma, y tamién nel antiguu Exarcado de Rávena, y al instalar nel territoriu a vasallos imperiales. A pesar d'esti control imperial sobre'l papa, la unción y coronación imperial de Lluis II n'abril de 850, asitió una constante a lo llargo del medievu, que tales ritos solo podía faelos el papa, y en Roma, inclusive si fuera unxíu rei primero. En 855, cola abdicación y muerte del emperador Lotario I, Lluis II, que yá yera rei d'Italia, nun llogró territorios al norte de los Alpes, y al quedar como soberanu italianu identificóse'l títulu imperial col reinu italianu.
Les razzias sarracenes sobre la mariña italiana, impulsaron a los papes a buscar proteición nel emperador Lluis II, y amás, los pontífices tamién precisaben de la proteición frente a l'aristocracia romana, de cuenta que'l cometíu reserváu dende entós pal emperador yera la proteición de la Ilesia romana. La so muerte en 875 va quitar al papáu de sofitu, lo que los va llevar a buscar candidatos a ser coronaos como emperador ente aquellos que pudieren defendelo de los musulmanes y de los señores locales. Aun así, el papáu tuvo que pidir ayuda a los bizantinos, polo que caltuvo una postura más flexible con Bizanciu en materia relixoso.
El periodu imperial Desapaecíu'l Imperiu carolinxu, el rei d'Italia, Berengario II, amenació los Estaos de la Ilesia. Xuan XII riquió l'amparu d'Otón el Grande, quien toró al hostigador y entró trunfante en Roma. Ellí, na Basílica de San Pedro, el papa restableció la dignidá imperial, coronando a Otón como emperador del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu'l 2 de febreru de 962, ente qu'Otón, pela so parte, impunxo al papa'l Diploma Ottonianum, que confirmaba'l Pactum Ludovicianum (817) y la Constitutio romana (824).
La Italia meridional nunca formó parte de los Estaos Pontificios, pero sí tuvo suxeta a vasallaxe d'éstos mientres el periodu de dominación normanda. En 1059, por aciu el concordatu de Melfi, dimanado del conceyu celebráu nesta ciudá, el papa Nicolás II otorgaba a Ricardo de Aversa la invistidura del principáu de Capua, y a Roberto Guiscardo la del ducáu de Puglia y de Calabria, según, pa un futuru, del señoríu de Sicilia. Como contrapartida a la unción episcopal con que se vieron dignificaos, comprometíense éstos a emprestar vasallaxe al sumu pontífiz en tou momentu. Roberto Guiscardo amosóse imparable nos sos conquistes y en pocos años ocupó toa Sicilia y tomando a los musulmanes Palermo y Messina, y a los bizantinos direutamente Bari y Brindisi, y so la so soberanía teórica Amalfi y Salerno. Cuando en 1080 Gregorio VII precisó l'auxiliu militar del normandu dio-y el so apostólicu beneplácito a les conquistes en cuenta de una formal declaración de vasallaxe escontra la Santa Sede sobre tolos territorios ganaos.
Nes acabadures del pontificáu d'Inocencio II, escontra 1143, coincidiendo col movimientu reivindicativu municipal que s'estendía por toles ciudaes d'Italia, el Senáu romanu facer con bona parte del poder civil de los socesores del apóstol Pedro . El socesor de Inocencio, Lucio II intentó restablecer poles armes l'orde anterior y atacó el Capitoliu al mandu de un exércitu, pero'l Senáu -y infligió una severa derrota. Arnaldo de Brescia púnxose al mandu de la revolución popular y senatorial romana. Sol so lideralgu pidióse que'l papa depunxera tou poder temporal, y qu'él mesmu y el restu del cleru apurrieren les sos posesiones territoriales. Roma estremar de la obediencia civil al papa y declaróse nueva república. Federico Barbarroja devolvió al papa Adriano IV el gobiernu de los Estaos Pontificios cuando, deseyando ser coronáu emperador en Roma de manes del pontífiz, entró en 1155 na ciudá con un potente exércitu y prindó y executó a Arnaldo de Brescia. Sicasí, foi'l mesmu Federico quien, n'ares d'una política espansionista qu'aspiraba al control de toa Italia, punxo años dempués a los socesores del apóstol Pedro en grave riesgu de perder les sos posesiones.
Inocencio III dio un impulsu decisivu al afitamientu y engrandecimiento de los Estaos Pontificios. Sometió definitivamente al estamentu municipal romanu y quitó de poderes al senáu de la urbe. Recuperó'l plenu dominiu d'aquellos territorios pertenecientes al patrimoniu de San Pedro que l'emperador apurriera a mandatarios xermánicos, espulsando a los usurpadores de la Romaña, del marquesáu de Ancona, del ducáu de Spoleto y de les ciudaes d'Asís y de Sora. Pola fuercia de les armes precedida de la escomunión eclesiástica prindar de los territorios en pleitu que constituyeren les posesiones de la condesa Matilde de Toscana y que, presumiblemente, fueren mandaos como heriedu a la Santa Sede, pero que permanecíen en posesión de vasallos del emperador. D'esta forma llogró la reconocencia per parte de les ciudaes de Toscana de la so soberanía, y con ello el norte d'Italia solmenaba'l dominiu xermánicu y cayía so la órbita de l'autoridá pontificia.
Arriendes d'ello, de resultes de la cruzada llevada a cabu contra los albigenses nel Mediudía francés, llograra de Raimundo VI de Tolosa la cesión de siete castillos na rexón de Provenza, patrimoniu que s'incorporó al de la Ilesia y que depués, en 1274, sería trocáu por aciu alcuerdu ente Gregorio X y el rei Felipe III l'Atrevíu pol condáu de Venasque, rexón qu'abarca les tierres que s'estienden ente'l Ródano, el Durance y el Monte Ventoux.
Los Estaos Pontificios volvieron pasar por un difícil trance mientres l'imperiu de Federico II (1215-1251). Dueñu del reinu de les Dos Sicilies ya incorporaes al imperiu Lombardía y Toscana tres la derrota de la lliga lombarda en 1239, Federico propúnxose anexonar igualmente'l patrimoniu de San Pedro p'atropar el dominiu de toa Italia. Coló sobre Roma, d'onde se vio obligáu a fuxir el papa Gregorio IX, pasióse griespu y ensin oposición por toa Italia, nomó gobernador del territoriu peninsular al so fíu Enzio y él mesmu alzóse en señor de los Estaos Pontificios. L'añu 1253, dos dempués de la muerte del emperador, el papa Inocencio IV pudo tornar a Roma dende'l so exiliu francés y retomar el gobiernu de la ciudá y del restu de los dominios eclesiásticos.