thumb|400px|Mapa qu'amuesa los Estaos federales del mundu. Una federación (del llatín foederatio, "unión") ye una agrupación institucionalizada d'entidaes sociales relativamente autónomes. La federación suel acomuñar a la conformanza d'Estaos conformaos de la mesma pola xunta de delles entidaes territoriales y polítiques. Tamién suel denominase Estáu federal o república federal y, xeneralmente, tien un sistema políticu republicanu y escepcionalmente monárquicu. El términu se contrapone al d'Estáu unitariu o centralizáu.
La organización política o estructura constitucional que caracteriza a una federación conozse como federalismu.
Nel planu macropolítico les federaciones tán compuestes por divisiones territoriales que se autogobiernan, a les cualos llégase a dar con frecuencia'l nome de estaos, cantones, rexones, provincies o otres, que gocien d'un mayor o menor grau d'autonomía pero que, seya que non, tienen facultaes de gobiernu o llexislación sobre determinaes materies, distintes de les que correspuenden a l'alministración federal (gobiernu de la federación). L'estatus d'autogobiernu de les rexones que la componen ta establecíu pol so constitución y, davezu, nun puede alteriase unilateralmente por decisión del gobiernu de la federación.
El modelu federal puede algamar inclusive al derechu d'autodeterminación de los territorios federaos, que foi precisamente lo qu'asocedió mientres l'esmembramientu de la Unión de Repúbliques Socialistes Soviétiques.
Les federaciones pueden ser multiétniques o estendese por amplios territorios, anque non necesariamente hai de dase dalguna d'estes situaciones. Con frecuencia les federaciones constitúyense sobre un alcuerdu orixinal ente Estaos soberanos. Los estaos que formen la federación nun suelen tener derechu a dixebrase unilateralmente de la mesma. Ente les federaciones más conocíes atópense Alemaña, Arxentina, Australia, Brasil, Canadá, Estaos Xuníos, India, Méxicu, Rusia, Suiza y Venezuela.
thumb|300px|Mapa de los Estaos Xuníos d'América amosando los 50 estaos que lu componen, incluyendo'l Distritu de Columbia. thumb|300px|Mapa de los Estaos Xuníos Mexicanos (Méxicu) amosando los 31 estaos que lu componen y la Ciudá de Méxicu.
Les partes que componen una federación conócense xeneralmente col nome de "estaos", polo que pa estremalos de los "Estaos nacionales" suelen ser denominaos "estaos federaos". Dichos estaos pueden considerase dotaos de cierta soberanía, una y bones ciertes competencies quéden-yos acutaes con esclusión del gobiernu federal. Sicasí, una federación ye daqué más qu'una mera alianza d'estaos independientes. Los estaos que formen una federación nun suelen tener competencia n'asuntos de política esterior y por tanto escarecen de la considerancia d'independientes sol derechu internacional.
Dellos países utilicen nomes distintos (y distintivos) pa denominar a les sos partes federaes: en Suiza conócense como "cantones" y en Canadá y Arxentina denominar "provincies".
Les federaciones de normal exhiben una estructura alministrativa na que dos niveles de gobiernu exercen les sos facultaes sobre una sola xurisdicción, quedando delles atribuciones reservaes al gobiernu federal, otres a los gobiernos llocales, y un tercer grupu d'elles que pueden ser concurrentes. Pueden dase esceiciones nes cualos delles partes de la federación queden baxu control direutu del gobiernu federal, como asocede nel casu de los 'territorios' autónomos de Canadá y Australia, col Distritu de Columbia de los Estaos Xuníos, col Distritu Federal en Méxicu, o los estinguíos Territorios Nacionales -toos provincializados-, según al antiguu sistema vixente na Capital Federal, güei Ciudá Autónoma de Buenos Aires (Arxentina). Nesti últimu casu, el gobiernu federal ta dotáu de facultaes constitucionales especiales en materia d'instalación y remoción de delles estructures del gobiernu llocal, lo que torga que la entidá seya un verdaderu estáu federáu.
Magar lo enantes señalao, nun ye necesariamente carauterísticu d'una federación el qu'esista una gran rexón central (una "metrópolis") sol control direutu del gobiernu federal. Abondando nel exemplu de Méxicu, la zona metropolitana de la Ciudá de Méxicu abarca tal estensión que nella alleguen un gobiernu federal, dos gobiernos llocales, cincuenta y dos municipales y dieciséis alministraciones delegacionales, y foi'l casu qu'a lo llargo de la última década'l gobiernu federal menguó la so inxerencia, de la que los dos gobiernos llocales amontar.
Formes de surdimientu de les federaciones Una federación puede surdir de delles maneres, dependiendo del orixe de los sos partes constituyentes.
Puede surdir, y ésti ye'l casu más frecuente, como resultáu d'un alcuerdu inicial ente Estaos independientes que se xunen pa resolver problemes comunes o dotase d'una defensa mutua. Este foi'l casu d'Arxentina, Australia, Alemaña, Canadá, los Estaos Xuníos y Venezuela.
Puede surdir d'un procesu contrariu, esto ye, d'un país orixinalmente centralista nel qu'una reforma constitucional o un movimientu armáu llogren ciertu grau d'autonomía pa distintes rexones. Este ye'l casu de Brasil y Méxicu.
Puede ser tamién el resultáu d'una confederación d'Estaos independientes que deciden estrechar entá más los sos llazos. Este ye'l casu de Suiza, que ye una federación a pesar de caltener la denominación de "confederación" nel so nome oficial (Confederación Helvética).
Y a lo último, puede surdir como una federación de federaciones, anque esti esquema funciona más como un organismu internacional que como un Estáu nacional. Este ye'l casu de la Comunidá d'Estaos Independientes que surdió al desintegrarse la Xunión Soviética.
Estaos unitarios left|300px|thumb|China constitúi un exemplu de federación ensin llexislación formal.
Un Estáu unitariu ye aquel que tien un únicu nivel de gobiernu nacional centralizáu. Sicasí, los Estaos unitarios tamién pueden cuntar con una o más rexones que se autogobiernen. La diferencia ente una federación y esta clase d'Estáu unitariu ye que l'autonomía de les rexones con autogobiernu tan solo ye tolerada pol gobiernu central, que puede revertila unilateralmente.
Ente que una federación suel surdir por alcuerdu d'Estaos formalmente independientes, nun Estáu unitariu les rexones d'autogobiernu suélense crear por aciu procesos de desconcentración, onde un Estáu primero centralista concede autonomía a rexones qu'enantes fueren totalmente subordinaes. Asina, les federaciones suelen constituyise de forma voluntaria "de baxo enriba", ente que la descentralización tresfier l'autogobiernu a les rexones "de riba abaxo".
La filosofía d'un Estáu unitariu suel sostener que, al marxe de la condición de cualesquier de los sos partes integrantes, tol so territoriu constitúi una única entidá de soberanía o Estáu-nación y que, en virtú d'esti fechu, el gobiernu central exerz dicha soberanía por derechu. Per otra parte, nuna federación, de cutiu considérase que la soberanía en términos práuticos mora nos sos estaos integrantes o ye compartida ente éstos y la federación.
Otres formes d'Estáu La distinción ente federación y Estáu unitariu de cutiu puede resultar ambigua. Un Estáu unitariu puede tener una apariencia cercana a la d'una federación na so estructura y, anque un gobiernu central tuviera la facultá teórica de revocar l'autonomía d'una rexón d'autogobiernu, llevar esa prerrogativa a la práutica podría ser d'una estremada dificultá política.
Les rexones d'autogobiernu de dellos Estaos unitarios pueden esfrutar d'una mayor autonomía que los estaos de delles federaciones. Por estes razones, dacuando sostiense por dalgunos que ciertos Estaos unitarios modernos son federaciones de facto, yá que nun son formalmente federales, ente qu'otros los conceptualizan como Estaos rexonales.
Estáu de les autonomíes
300px|thumb|Comunidaes autónomes d'España.
Dellos xuristes suxeren el casu d'España como un país que, ensin adoptar el federalismu esplícitu como forma política, dientro de la forma del Estáu Autonómicu, sí lo sería de facto, teniendo, sicasí, l'autonomismo español una serie de carauterístiques cruciales que lo estremen radicalmente de modelos federales puros.<ref>Tribunal Constitucional d'España, Sentencia al recursu d'inconstitucionalidá contra la Llei Orgánica 6/2006, de 19 de xunetu, de reforma del Estatutu d'Autonomía de Cataluña páx. 11. «L'Estáu de les Autonomíes (...) ye un compuestu con traces federales, especialmente no relativo a les competencies autonómiques, pero nun ye un Estáu federal en sentíu xenuinu, yá que nun axunta dalgunes de les notes clásiques que la caractericen, como la garantía de la coparticipación decisoria nes reformes, nin les Comunidaes Autónomes pueden calificase de “Estaos” nel sentíu qu'esti conceutu aplicar a los miembros de la federación, nin pueden considerase “soberanes”»</ref> Una diferencia destacada seya que non ente un Estáu federal y un Estáu rexonal/autonómicu reparar na capacidá constituyente de los Estaos y na esistencia d'una organización completa (llexislativa, executiva, xudicial) dientro de los mesmos, a diferencia del Estáu rexonal/autonómicu, onde la norma d'organización ye estatal (nel casu d'España, Llei Orgánica) y el poder xudicial ye únicu (117 CE).
Una federación de facto desenvolvióse en la República Popular China ensin llexislación formal. Esto tuvo llugar a midida que les tresferencies de poder a les provincies, en gran midida informales, pa xestionar asuntos económicos y pa la implementación de les polítiques nacionales, xeneraron un sistema que dalgunos llamaron "federalismu de facto con carauterístiques chines".
Confederación
thumb|right|300px|La Confederación Helvética y les sos 26 cantones.
Siendo distinta d'un Estáu unitariu, una federación tamién s'estrema d'una confederación. Ésta tien una estructura asemeyada a la d'una federación, pero con un gobiernu central menguáu en rellación a un gobiernu federal.
Una confederación puede consistir coles mesmes nuna serie d'Estaos que, ente qu'en ciertos aspeutos puntuales comparten soberanía temporalmente, son consideraos totalmente soberanos y caltienen el derechu a dixebrase unilateralmente.
Ye n'ocasiones una alianza mínima, pero n'otros casos la distinción ente una federación y una confederación puede ser ambigua. Como yá se dixo en llinies anteriores, Suiza ye formalmente la "Confederación Helvética", pero la so estructura ye similar a la de munchos Estaos federales.
Imperiu
Un imperiu ye un Estáu multiétnicu o un conxuntu de naciones con un gobiernu central establecíu por aciu la fuercia. Un imperiu tien con frecuencia rexones d'autogobiernu, pero éstes tán dotaes d'autonomía namái na midida na que ye tolerada pol gobiernu central.
La voz imperiu, quitando'l so usu en sentíu figuráu, aplícase de normal a una entidá gobernada por un emperador, anque'l so papel constitucional fora puramente ceremonial. N'ocasiones un imperiu puede consistir igualmente en diversos reinos entamaos alredor de un "sumu rei" designáu emperador.
Casos particulares
Xunión Soviética thumb|right|300px|La Xunión Soviética y les sos 15 repúbliques.
La constitución de la Xunión Soviética (URSS), 1922-1991 daba calce teóricu a la federación o confederación voluntaria de les repúbliques socialistes soviétiques. Puede dicise que caúna taba gobernada pol so propiu conseyu supremu y tenía derechu a dixebrase. Delles repúbliques cuntaríen inclusive con mayor autogobiernu.
Sicasí, na práutica, el sistema de gobiernu basáu nel partíu únicu significó una enorme centralización real de la Unión, yá que les decisiones importantes yeren tomaes polos dirixentes del Partíu Comunista en Moscú y a cencielles roblaes poles instituciones llocales.