El Central Park ye un parque urbanu públicu asitiáu nel distritu metropolitanu de Manhattan, na ciudá de Nueva York, Estaos Xuníos. El parque tien forma rectangular y dimensiones averaes de , siendo más grande que dos de les naciones más pequeñes del mundu; ye cuasi dos veces más grande que Mónacu y cuasi ocho veces más que la Ciudá del Vaticanu.
Con unos 37,5 millones de visitantes al añu, Central Park ye'l parque más visitáu de los Estaos Xuníos (anque'l Fairmount Park de Filadelfia ye diez veces más grande, Central Park tien 2,5 vegaes más visitantes, y los 37,5 millones de visitantes añales que recibe Central Park quintupliquen los que visiten el Parque nacional del Gran Cañón, en Arizona). Amás, la so apaición en numberoses películes y en programes de televisión, convertir nún de los parques urbanos más famosos del mundu. El parque ta dirixíu pola Central Park Conservancy, una empresa privada ensin ánimu d'arriquecimientu, que tien un contratu col Departamentu de Parques y Ociu de Nueva York.
Central Park llenda pol norte cola 110th Street, pol oeste cola cai Central Park West, pol sur cola 59th Street y pol este cola Quinta Avenida. Los tramos d'estes cais que pasen alredor de Central Park son conocíes de normal col nome de Central Park North, Central Park South y Central Park West, respeutivamente; anque la Quinta Avenida caltién el so nome al so pasu pel llau este del parque. Central Park tien la so propia seición censal nos Estaos Xuníos, el númberu 143. Según el Censu de 2000, la población del parque ye de dieciocho persones, doce homes y seis muyeres, con una media d'edá de 38,5 años. L'actual valor inmobiliariu de Central Park envalórase que ye d'unos 528 783 552 000 dólares según l'apreciación de Miller Samuel.
El parque foi diseñáu por Frederick Law Olmsted y Calvert Vaux, quien más tarde crearon el Brooklyn's Prospect Park.
Ente que gran parte del parque paez natural, contién dellos llagos artificiales, dos pistes de patinaxe sobre xelu y árees de yerba usaes pa diverses actividaes deportivu.
El parque ye un popular oasis p'aves migratories, lo que lo convierte nun llugar allegáu por observadores de páxaros.
Historia Proyeutu del parque El parque nun formaba parte del Plan de los Comisarios de 1811; sicasí, ente 1821 y 1855 l'área metropolitana de Nueva York cuadruplicó la so población. Como la ciudá ampliárase, la xente tenía pocos espacios abiertos a los qu'allegar y diba principalmente a los campusantos p'alloñar de la ruidosa y caótica vida de la ciudá. Poco dempués, la necesidá per parte de la ciudá de Nueva York de tener un gran parque públicu foi espresada pol poeta y redactor del entós Evening Post (l'actual New York Post), William Cullen Bryant, y pol primera arquiteutu paisaxísticu d'Estaos Xuníos, Andrew Jackson Downing, qu'empezó a faer pública la necesidá que tenía la ciudá d'un parque públicu en 1844. Un llugar elegante pa la conducción al campu, como'l Monte de Boulogne en París o'l Hyde Park de Londres, foi'l motivu pol que munchos neoyorquinos influyentes sofitaron la idea, y en 1853 la llexislatura del Estáu de Nueva York dio 2,8 km², l'área asitiada ente les cais 59 y 110, pa la creación del parque, ya impunxo un presupuestu máximu de 5 millones de dólares.
center|750px|thumb|Un planu del Central Park de 1875
Desarrollu inicial El estáu de Nueva York designó una comisión pa Central Park cola función de supervisar el desenvolvimientu del parque y, en 1857, la comisión entamó un concursu pa escoyer el diseñu del parque. El paisaxista Frederick Law Olmsted y l'arquiteutu inglés Calvert Vaux desenvolvieron un diseñu llamáu Greensward Plan, que foi escoyíu como'l diseñu ganador. Según Olmsted, el parque foi «de gran importancia, siendo realmente'l primer parque fechu nesti sieglu, lo que ye un gran signu d'un bon desenvolvimientu democráticu...», una opinión que probablemente adoptaría mientres los sos varios viaxes per Europa en 1850. Mientres aquel viaxe, Olmsted visitó dellos parques. Ésti quedó particularmente impresionáu pol Parque Birkenhead, asitiáu cerca de Liverpool, Reinu Xuníu, que foi inauguráu en 1847, convirtiéndose nel primer parque públicu del mundu.
Delles influencies confluyeron na realización del diseñu. Campusantos paisaxísticos, como los campusantos de Mount Aurbun (Cambridge, Massachusetts) o'l de Green-Wood (Brooklyn, Nueva York), fueron un exemplu de paisaxes idílicos y naturalistes. La innovación más influyente nel diseñu de Central Park foi qu'había caminos distintos pa peatones, carruaxes de caballos y otros vehículos. El tráficu comercial foi dafechu despintáu y redirixíu a calzaes fundíes, arrodiaes de trupos arbustos, pa nun alteriar la impresión rústica del parque. El Greensward Plan contenía la construcción d'aproximadamente 36 pontes, toos ellos diseñaos por Vaux, cada unu distintu del otru, utilizando como materiales granitu y esquistu de mica, con encaxes de fierro d'estilu neogóticu.
Antes d'empezar la so construcción, túvose que desallugar a toles persones que vivíen nel futuru allugamientu del parque, de les cualos la mayor parte yeren afroamericanos llibres ya inmigrantes d'orixe alemán o irlandés. Na so mayoría vivíen en pequeños pueblos asitiaos en Manhattan, como Séneca, Harsenville, el Distritu Piggery y el Conventu de les Hermanes de la Caridá. Los aproximadamente 1600 residentes de clase trabayadora qu'ocupaben l'área naquella dómina fueron desanunciaos, conforme a la regla d'espropiación, mientres 1857, y Séneca y parte d'otres comunidaes fueron baltaes pa la construcción del parque.
Mientres la construcción del parque, Olmsted tuvo constantemente confrontado colos comisionáus de parque, la mayoría de los cualos fuera designada pol conceyu de la ciudá. En 1860, Olmsted foi desaposiáu del so cargu de superintendente de Central Park y foi sustituyíu por Andrew Haswell Green, l'ex-presidente de la Xunta d'Educación de Nueva York. A pesar de que Haswell tenía relativamente poca esperiencia, consiguió entainar la construcción y peracabar les negociaciones pa la compra de 0,26 km² adicionales asitiaos nel estremu norte del parque, ente la 106th Street y la 110th Street, que fueron utilizaos pa construyir el Harlem Meer, una llaguna.
thumb|225px|Pintura del Central Park pel iviernu Ente 1858 y 1873, la construcción del parque avanzara notablemente y la mayor parte de les barreres iniciales fueren devasaes. Mientres esti periodu, más de 14 000 m³ de tierra fueron tresportaos dende Nueva Jersey porque'l terrén orixinal nun tenía la calidá abonda como p'allugar los numberosos árboles, arbustos y plantes que'l Greensward Plan tenía previstos. Cuando'l parque foi oficialmente rematáu en 1873, más de diez millones de carretes de material, incluyendo la tierra y roques que teníen de ser quitaes del área a mano, fueren tresportaes pol parque, incluyendo más de cuatro millones d'árboles, arbustos y plantes que representaben les aproximadamente 1500 especies qu'anguaño se pueden contemplar nel parque.
Principios del sieglu XX thumb|225px|Vista de Central Park dende'l Rockefeller Center en 1935 Tres la finalización del parque, ésti degradóse. Unu de los principales motivos polo qu'esto asocedió foi'l desinterés amosáu pol Tammany Hall, el clientelismu políticu, que yera la mayor fuercia política de la Nueva York d'entós.
Col cambéu de sieglu, el parque encaró dellos nuevos retos. El automóvil fuera inventáu nun hai enforma tiempu y, poro, yera muncho más contaminante, lo que perxudicaba al parque. Tamién, la forma de pensar de la xente empezaba a camudar. Enantes los parques yeren usaos pa pasiar y faer meriendes nun ambiente idílico, pero naquellos momentos tamién yeren utilizaos pa realizar deportes. Tres la disolución de la Comisión de Central Park en 1870, la salida de Andrew Hawsell Green del proyeutu y la muerte de Vaux en 1895, l'esfuerciu por caltener el parque foi menguando gradualmente, y había poques o nengunes tentatives de sustituyir los árboles, arbustos y plantes muertos o'l verde foliáu. Mientres delles décades, les autoridaes fixeron pocu o nada pa prevenir el vandalismu y llimpiar el parque.
120px|left|thumb|Robert Moses. Tou esto camudó en 1934, cuando Fiorello LaGuardia foi escoyíu alcalde de Nueva York y unificó los cinco departamentos entós esistentes rellacionaos col parque, y ordenó al renomáu urbanista Robert Moses reorganizar el parque.
L'historiador Robert Caro escribió que Moses atopó Central Park fechu una ruina que los sos «verdes, insembrados, yeren estensiones de tierra desnudes, decoraos colos parches desordenaos de yerba y badullos, que se converten en furacos de polvu col tiempu secu y furacos de fango col húmedu... El formosu parque aparentaba la escena de la mañana siguiente a una fiesta selvaxe. Los bancos taben entornaos, y les sos pates apuntaben al cielu.»
Pero en verdá, en namái un añu, Moses llogró reorganizar Central Park, amás d'otros parques de Nueva York; el verde y les flores fueron replantados, árboles y arbustos muertos fueron sustituyíos y les pontes fueron reparaos. Tamién se realizaron variaciones nel diseñu y la construcción orixinales; por casu, el Croton Lower Reservoir foi reemplazáu pol Great Lawn, un gran prau. La intención del Greensward Plan, que yera la de crear un paisaxe idílico, foi combinada cola visión de Moses d'un parque pa ser usáu con oxetivos lúdicos. Por ello construyeron diecinueve patios y doce campos de fútbol y balonmano. Moses tamién llogró asegurar fondos del programa New Deal, según donaciones públiques, asegurando d'esta forma que'l parque tuviera un nuevu aspeutu.
thumb|right|225px|Vista de The Lake (El Llagu) col edificiu Beresford al fondu.
1960-1980 Los años 1960 marcaron l'empiezu d'una era d'acontecimientos en Central Park que reflexó los estendíos enclinos culturales y polítiques de la dómina. El festival añal de teatru públicu, Shakespeare in the Park, foi realizáu per primer vegada en 1962. Esti eventu ye vistu gratuitamente cada branu por unes 80 000 persones. Munchos actores famosos anguaño actuaron nesti festival de primeres de les sos carreres: Llinda Ronstadt, George C. Scott, Kevin Kline, Blythe Danner, Denzel Washington, Richard Dreyfuss, Gregory Hines, Raúl Juliá, Glenn Close, Al Pacino y Michelle Pfeiffer, ente otros.
El 23 de mayu de 1963 Central Park foi declaráu Llugar Históricu Nacional de los Estaos Xuníos, ye dicir que pasó a ser consideráu oficialmente como un llugar d'interés históricu de dichu país..
thumb|left|225px|Les aveníes norte a sur permanecen cerraes les fines de selmana y díes feriaos. Nel branu de 1966, John V. Lindsay, alcalde de Nueva York por dos mandatos (1966-73), él mesmu un vidueñu ciclista, empecipió una prohibición d'automóviles les fines de selmana nel Parque Central pal esfrute de los ciclistes y públicu per igual - una política que se caltuvo hasta los nuesos díes.A pioneer of urban cycling Jim's Bike Blogue (n'inglés). Consultáu'l 22 de xunu 2012
A mediaos de los años 1970, la crisis fiscal y social de Nueva York contribuyera a una severa neglixencia na xestión que tresformó los verdes y praos de Central Park, aceleró'l deterioru de les sos infraestructures y arquiteutura, y dio pasu a una dómina de vandalismu y actividaes ilícites.