York ye una histórica ciudá fortaleza del norte de Yorkshire (Inglaterra), condáu del que ye capital. Nesta ciudá conflúin los ríos Ouse y Foss. La ciudá xugó un importante papel nos sos 2000 años d'historia.
La ciudá foi fundada como Eboracum nel añu 71 d. C. polos romanos y convertir nuna de les dos capitales de la Britania romana. Mientres esi periodu, grandes figures tuvieron acomuñaes a esta ciudá, como Constantín el Grande. Tol Imperiu romanu foi gobernáu dende York por Septimio Severu mientres un periodu de dos años.
Más tarde llegaríen los anglos. La ciudá foi llamada Eoferwic y convirtióse na capital del Reinu de Northumbria. Los viquingos tomaron la ciudá nel 866, renomándola Jórvic (d'onde procede l'actual nome). Mientres esti periodu de dominiu normandu foi la capital del reinu del mesmu nome, apoderando muncho más que'l norte d'Inglaterra. Alredor del añu 1000 pasó a llamase definitivamente York.
Ricardu II deseyó convertir a York na capital d'Inglaterra, pero foi depuestu antes. Tres la guerra de les Dos Roses, York agospió al conseyu del norte, y foi considerada la capital del norte. Tan solo duraría una década, la de 1660, pol cayente de la ciudá. Sicasí, York foi la ciudá condáu de Yorkshire, del cual emprestó'l so nome. La provincia de York ye una de les dos provincies de la ilesia anglicana, xunto cola de Canterbury.
Dende 1996, el términu de la ciudá de York describe una autoridá unitaria qu'inclúi les zones rurales más allá de les antigües llendes de la ciudá. La zona urbana cuenta con una población de 137.505 habitantes, ente que'l conxuntu entiende a unes 184.900 persones. Anguaño, el cascu vieyu de la ciudá ye un importante destín turísticu, qu'atrai a visitantes de tol mundu.
Etimoloxía El nome 'York' n'última instancia deriva del nome llatín de la ciudá, en diversos nomes emprestaos como Eboracum, Eburacum o Eburaci. La primer mención conocida de York rexistrada por esti nome ye d'alredor de 95-104 d. C.
La etimoloxía de Eboracum ye incierta. L'idioma de los brigantes nun foi rexistráu, créese que yera un idioma célticu emparentáu col galés. Asina, hai delles teoríes: que deriva de la pallabra proto-britona Eborakon, que puede significar ‘llugar de los árboles de texu" (en galés Efrog, Eabhrac en gaélicu irlandés, Iorc en gaélicu escocés, al que se sustituyó'l final “-akon” por “-acum”) o "el campu de Eburos". Otra teoría propón que quiciabes na zona falárase una llingua xermánica y polo tanto deriva de *eburaz, que significa ‘xabalín’.
Los anglosaxones qu'habitaben York nel conocer como Eoferwic. Dos sieglos más tarde, cola función de centru comercial viquingu, la ciudá foi conocida como Jórvík, que, según Régis Boyer, "ensin dulda significa 'badea del semental'".
Esti nome amenorgar a York nos sieglos posteriores de la conquista normanda d'Inglaterra, pasando del nome Yerk a Yourke inglés nel sieglu XI, llamáu tamién Yourke nel sieglu XI y depués Yarke nel sieglu XII. Sicasí, apaeció como York per primer vegada yá nel sieglu XIII.
Xeografía
Llocalización right|thumb|"The Shambles", una cai de la ciudá de York. thumb|Puertu fluvial de York.
York atópase dientro del valle de York, una zona llana de tierres de cultivu, bordiada pelos montes Pennines (montes que van dende Dervyshire a Escocia y dixebren les tierra del norte n'este y oeste), los North York Moors y los Wolds, na confluencia de los ríos Ouse y Foss a la fin de la morrena na marxe esquierda de la postrera Edad Glaciar.
La ciudá ye propensa a les crecíes del ríu Ouse. N'ochobre y payares de 2000, York sufrió'l peor hinchente de los postreros 375 años, con más de 300 cases anubiertes. Por too ello, cuenta con una estensa y eficaz rede proteutora contra hinchentes: murios a lo llargo del Ouse, una liftable y una barrera al traviés del ríu Foss nel que se xune a la del Ouse.
Muncha parte del territoriu dientro y fuera de la ciudá tuvo siempres bien anubiertu mientres delles dómines por que la ciudá desenvolviérase. Ello ye que mientres la hexemonía de Roma, les tierres cercanes a los ríos Ouse y Foss yeren bien pantanoses, lo que facilitaba la defensa de la zona.
Clima
Demografía En términos de clase social, York tamién tien poca variación cola mayoría d'otres ciudaes, nun esisten munches zones que puedan arrexuntase en distintes zones de trabayu o clase social. York tien un númberu llixeramente mayor de población de la tercer edá que la media nacional.
Les zones de la ciudá y nucleos de población de la contorna Acaster Malbis, Acomb, Askham Bryan, Askham Richard Bishopthorpe, Bootham Cawood, Clifton, Copmanthorpe, Crockey Hill Deighton Derwenthorpe (Nueva villa, permisu concedíu de planificación urbana) Dringhouses Dunnington Earswick, Elvington Escrick Fishergate, Fulford The Groves Haxby, Heslington, Hessay, Heworth, Holgate, Holtby, Huntington Kexby, Knapton Layerthorpe Middlethorpe, Moor End, Murton Naburn, Nether Poppleton, New Earswick Osbaldwick Rawcliffe, Rufforth Skelton, South Bank, Stockton-on-the-Forest, Strensall, Stamford Bridge Tang Hall, Towthorpe Upper Poppleton West Huntington, Wheldrake, Wigginton, Woodthorpe
Los ings son praderíes d'hinchente a lo llargo del ríu Ouse, en cuantes que les esviaciones tán esperdigaes por tola ciudá en llugares pantanosos de baxa altitú.
Historia thumb|Micklegate Chigre. thumb|Ruines de l'abadía de Santa María. thumb|Ponte de Skeldergate. thumb|York Minster.
Prehistoria y Edá Antigua Esisten pruebes arqueolóxiques d'asentamientos nel mesolíticu del 8000-7000 e. C., anque nun se sabe con certeza si yeren asentamientos permanentes o temporales. Nel valle de York, nes faldes baxes de los Pennines llegar círculos de piedres megalíticos o crónlech, lo qu'indica que dende la prehistoria yera una zona habitada.
En tiempos de la conquista romana de Britania, l'área foi ocupada poles tribus conocíes polos romanos como los brigantes y los parisii. De primeres, los brigantes fueron veceros de Roma, pero más tarde volviéronse contrarios escontra'l poder romano. De resultes, la Lexón IXª romana foi unviada al norte de Humber: conquistó esa zona a los brigantes y construyó una fortaleza o castrum con empalizada de madera nun pequeñu pandu, na confluencia de los ríos Ouse y Foss, que les sos zones pantanoses exercíen de defensa, llamar Eboracum. Yera l'añu 71 d. C.Apaez documentáu nuna tablilla de Vindolanda datada ente los años 95-104.
Paez ser que d'esi nome derivaron los siguientes que tomó la ciudá y el que finalmente conocemos.
La fortaleza foi más tarde reconstruyida en piedra, cubría un área de 50 acres.Unes 20 hectárees y allugaba una guarnición d'unos 6.000 soldaos. Gran parte d'esa fortaleza romana ta soterrada so los cimientos de la catedral o York Minster, y les escavaciones revelaron parte de l'antigua muralla.
Los emperadores Adriano, Septimio Severu y Constancio I caltuvieron la corte en York mientres delles de les sos campañes. Mientres la so estancia, l'emperador Severu proclamó a York como capital de la provincia de la Britannia Inferior y ye probable que se concedieren a York los privilexos de colonia o ciudá. Constancio I morrió mientres la so estancia en York, y el so fíu Constantín I el Grande foi proclamáu emperador poles tropes establecíes na fortaleza.
Los romanos esplotaron mines y la ganadería na zona.
Yá pa fines del sieglu II esistía una pequeña comunidá cristiana y el so obispu allegó al conceyu de Arles nel 314.
Edá Media Na Edá Media la zona de York convertir en zona de batalla ente les tribus del norte y los reinos del sur, llevando con ello la devastación al llugar en munches ocasiones. Más tarde, coles invasiones bárbares del sieglu VI, llegaríen los anglos y saxones y sumió la diócesis (créese que Britania se descristianizó na so totalidá).
La ciudá foi llamada Eoferwic nel sieglu VII y convirtióse na capital del Reinu de Northumbria, sol reináu d'Edwin, qu'edificó la primer ilesia en madera pal so bautismu nel añu 627 (tres la restauración de la diócesis col obispu San Paulino nel 625, so la influencia del Papa Gregorio Magno, que yá lo intentó cola misión gregoriana encabezada por San Agustin en 597, pero dende Londres nun s'impulsó). El mesmu rei mandó reconstruyir esa ilesia en piedra, pero foi asesináu nel 633 y tuvo qu'acabala'l so socesor Oswaldo. Esta diócesis convirtió la ciudá en llugar d'estudiu, cola escuela catedralicia benedictina (llamada Escuela de San Pedro, una auténtica “pre-universidá” saxona fundada tamién nel 627 y que aportó a dirixida por sabios bien importantes, ente ellos Alcuino de York, que nel añu 782 foi llamáu a la escuela real d'Aquisgrán por Carlomagno.
Cola segunda folada d'invasiones bárbares, los viquingos tomaron la ciudá nel 866, renomándola Jorvik. Mientres esti periodu de dominiu danés, foi la capital del reinu del mesmu nome, apoderando muncho más que'l norte d'Inglaterra, amás d'un centru comercial bien importante, col so puertu fluvial que s'integró nes rutes viquingues del norte d'Europa. La mesma ciudá camudó enforma. Remembrando esta dómina construyóse un muséu llamáu El Jorvik Viking Centre . L'últimu rei viquingu independiente de Jorvik Eric "Hachu sangrientu" foi espulsáu pol rei Edred en 965, completando la unificación de los reinos ingleses so los anglosaxones.
La segunda metá del sieglu X y el sieglu XI fueron años de munchos cambeos ente viquingos y saxones y alredor del añu 1000 la ciudá pasó a llamase definitivamente York (en dalguna de les sos variantes gráfiques). Nel 1012, toa Northumbria cayó en manes de los daneses so la corona de Canutu "el Grande", qu'estableció la Danelaw hasta l'añu 1035. Tres la so muerte y la de los sos socesores, Eduardo'l Confesor convertir en rei. Sicasí, la muerte ensin socesor d'Eduardo el Confesor dexó trés aspirantes que s'apostaron la isla: (Haroldo II d'Inglaterra "el Saxón", Guillermo "el Conquistador" y Harald III de NoruegaHarald Hardråde). Asina, el 20 de setiembre de 1066 Harald III de Noruega conquistó la ciudá, pero cinco díes más tarde foi asesináu por Harold II d'Inglaterra na batalla de Stamford Bridge. Sicasí, toa Inglaterra quedó definitivamente en manes normandes, tres la batalla de Hastings (1066), na que Guillermo'l Conquistador ganó y mató a Harold II.
Nesi mesmu añu, York foi Masacre del Norte afaráu y amburáu por Guillermo el Conquistador tres una revuelta anglosaxona. Como la vieya ilesia o minster anglosaxona quedó bien estropiada pol fueu, los normandos decidieron construyir la nueva n'otru sitiu. Finalmente, alredor del añu 1080, l'arzobispu Thomas empezó a construyir una catedral nel llugar de la orixinal, que col tiempu convertir nel actual York Minster. La catedral gótica que nos llegó tardó en construyise dos sieglos y mediu (ente'l sieglu XIII y el XV) y considérase la más formosa d'Inglaterra. Son bien famoses les sos vidreres gótiques. Na so cripta guarda restos de la ciudá romana y de la construcción del sieglu XII. Tien una casa del capítulu de segunda metá del sieglu XIII, con una bóveda espectacular, ensin soporte de columnes internu.
York empezó a espolletar de nuevu nel sieglu XII, convirtiéndose nun puertu rentable y centru de comerciu, particularmente de llana (que tamién producía).
El rei Enrique I concedió a la ciudá per primer vegada'l charter o capitulado de derechos (fueru) en 1155-1162, confirmándo-y derechos de comerciu n'Inglaterra y Europa.