Pa la prenda de vistir, vease Overol.
Los mamelucos (مملوك n'árabe mamlūk, “teníu”, participiu pasivu del verbu ملك malaka, n'árabe “tener”, tener daqué en propiedá) fueron esclavos guerreros, na so mayoría de races caucásiques y mongoloide y d'orixe eslavu, circasianu y, principalmente, turcu, islamizados ya instruyíos militarmente, que nos sos principios sirvieron como soldaos a les órdenes de los distintos califes abásidas.
Más específicamente, referir a: Gaznavíes del Gran Khorasán (977-1186) Jorezmitas de Corasmia (1077-1231) Dinastía mameluca (Delhi) (1206-1290) Sultanatu mamelucu (El Cairo) (1250-1517) Dinastía bahrí (1250-1382) Dinastía buryí (1382-1517) Dinastía mameluca (Iraq) (1704-1831)
Más tarde constituyiríen en 1250 un sultanatu n'Oriente Mediu con centru n'Exiptu, que nel momentu de ser conquistáu polos otomanos (1517) estender por Palestina, Heyaz y Siria.Mamlūk Esti sultanatu, que foi'l más perdurable de tolos estaos mamelucos hasta esi momentu, fundóse por una casta militar de caballeros, que surdió de les files de soldaos esclavos, que yeren principalmente d'orixe turcu, según tamién habíen coptos, circasianos (cherqueses, adigueses, cabardinos), abkhasos y xeorxanos. Munchos mamelucos tamién podríen ser d'orixe balcánicu (albaneses, griegos y eslavos del sur).
Antecedentes Esta práutica empezó nel Irán oriental cola dinastía samánida, que taba en constante conflictu fronterizu contra los entós pueblos tribales turcos d'Asia Central. Esti conflictu yera vistu dende'l puntu de vista islámicu como una yihad (guerra santa) contra estos turcos paganos. Nestes razies, probes en botín, los ghāzī (guerreros de la fe islámica) nun llograben más qu'esclavos turcos (prisioneros o mercaos a otros turcos), que poles sos aptitúes guerreres empezar a utilizalos nes fuercies samánidas. Estos primeros mamelucos turcos, iranizados y islamizados, resultaron ser de vital importancia poles sos aptitúes militares y llegaron a ocupar importantes puestos políticos d'enfotu nel réxime samánida. D'equí surdiríen los emires mamelucos Alp Tegīn y Sebük Tegīn, fundadores de la dinastía Gaznávida.
Un fechu similar asocedió nel corazón del Califatu Abásida, Bagdag, onde, nel sieglu IX, la guardia califal empezó a ser nutrida, gracies a la llealtá samánida, de mamelucos turcos, llamaos ghilman (sing. ghulam). Los ghilmam yeren entrenaos y educaos por cuenta del so amu y podíen ganar la so llibertá al traviés del so dedicáu serviciu. A ellos obligábase-yos a casase con muyeres esclaves turques, que fueron escoyíes pa ellos polos sos amos. Dellos ghilman paecen vivir vides célibes. Estos fueron introducíos mientres el reináu del califa Al-Mutásim (833-842), quien-yos demostró un gran favor y nellos confió'l so guardia personal. Llueu, estos esclavos militarizados, armaron faiciones dientro de la corte califal puxando y esixendo altos salarios polos sos servicios. Oponer a la población árabe nativa, y los consiguientes disturbios contra estos ghilman en Bagdag obligaron a Al-Mutásim a treslladar la so capital a Samarra en 836. Los ghilman rápido amontaron el so poder y la so influencia, y so los débiles gobernantes qu'asocedieron a Al-Mutásim, convertir en verdaderos soberanos, dando llugar a un casu similar a lo qu'asocedió nel Imperiu romanu cola Guardia Pretoriana: remontáronse delles vegaes mientres la llamada Anarquía de Samarra qu'empezó en 861, col asesinatu del califa Al-Mutáwakkil (fíu d'Al-Mutásim) polos sos guardias ghilman turcos. Esti asumiera'l poder sofitáu por dos xefes turcos, unu de los cualos foi asesináu. El so fíu y socesor, al-Muntasir (fíu d'una esclava griega), implicáu nel asesinatu del so padre, gobernó mientres seis meses antes de la so muerte, posiblemente envelenáu polos xefes militares turcos. Foi asocedíu por al-Musta'in (nietu d'Al-Mutasim). Divisiones dientro del lideralgu militar ghulam turcu dexaron a al-Musta'in fuxir a Bagdag en 865 col sofitu de dellos xefes turcos (Bugha al-Sharabi y Wasif al-Turki) y de los Tahiríes, pero'l restu del exércitu turcu escoyó en Samarra a un nuevu califa na persona d'al-Mu'tazz (segundu fíu d'Al-Mutawakkil) y sitióse de forma tarrecible a Bagdag, forzando la capitulación de la ciudá en 866. Al-Musta'in foi exiliáu y executáu. Al-Mu'tazz foi capaz y enérxicu, y trató de controlar a los xefes militares ghilman y escluyir a estos militares de l'alministración civil. Les sos polítiques fueron aguantaes, y en xunetu de 869 tamién foi depuestu y asesináu. El so socesor, al-Muhtadi (fíu del califa al-Wathiq), tamién trató de reafitar l'autoridá del califa, pero tamién foi asesináu en xunu de 870. Cola muerte d'Al-Muhtadi y l'ascensión d'al-Mu'tamid (tercer fíu d'Al-Mutawakkil), la faición turca liderada por Musa ibn Bugha al-Kabir, se alío col hermanu y rexente d'Al-Mu'tamid, el príncipe al-Muwaffaq, quien se convirtió nel home fuerte de la corte califal, poniendo fin a la anarquía. El primer sistema Mamelucu, puramente dichu, sería un esperimentu a pequeña escala d'Al-Muwaffaq, combinando la eficacia como guerreros con una fiabilidá ameyorada. El fechu de qu'en 892, al-Mu'tami volviera a Bagdag nun camudo nada, yá que los ghilman turcos fixeren lo mesmo pocu antes. Anque'l califatu abasí llogró una modesta recuperación nes décades siguientes, los problemes de la Anarquía de Samarra infligieron un gran y duraderu dañu a les estructures y al prestíu del gobiernu central abasí, afalando y facilitando los enclinos secesionista y rebalbu de les provincies del califatu. Unu d'estos ghilman de Bagdag, Ahmad ibn Tulun, independizando a Exiptu, fundaría una dinastía hereditaria, la de los Tuluníes, llevando a la disolución del califatu abasí a mediaos del sieglu X.
Dempués de la fragmentación del califatu abasida, los esclavos militares, conocíos como mamelucos o ghilman, convertir na base de poder militar en tol mundu islámicu. El Califatu fatimí d'Exiptu arrampuñó a encomalo de les sos families a adolescentes armenios, turcos, sudaneses y coptos pa ser entrenaos como soldaos-esclavos, que formaríen el gruesu del so exércitu y, de cutiu, los cuadros de la so alministración. El poderosu visir Badr al-Jamali, por casu, foi un mamelucu d'orixe armeniu. Otru exemplu foi'l xeneral fatimí Jawhar as-Siqilli, el fundador d'El Cairu, que yera un mamelucu d'orixe sicilianu o eslavu. N'Irán ya Iraq, la Dinastía búyida utilizó esclavos turcos a lo llargo del so imperiu, como'l rebelde al-Basasiri, quien eventualmente introdució a los selyúcides del sultán Tugrïl Beg en Bagdag, dempués d'intentar una fallida rebelión xiina en 1055. Cuando los posteriores abasidas recuperaron el control militar sobre Iraq, tamién confiaron nos ghilman d'orixe turcu.
L'Imperiu corasmio (1077-1231/1256), foi un fiel exemplu d'estáu mamelucu; la so dinastía foi fundada por Anūsh Tegīn Gharchāī, un antiguu esclavu turcu de los sultanes selyúcides, que foi nomáu emir (gobernador) de Corasmia. El so fíu, Qutb ud-Dīn Muhammad I, convertir nel primer sah hereditariu de Corasmia.
Otru estáu mamelucu foi'l Sultanatu de Delhi, fundáu en 1210 nel norte de la India pol xeneral gúrida Qutb al-Din Aybak, un esclavu d'orixe turcu qu'a la muerte del so señor, el sultán Mu`izz ad-Dîn Muhammad Guri, independizóse dando entamu a un réxime de mamelucos, denominaos de los reis esclavos. Esti réxime, a diferencia del mamelucu exipciu, disponía d'un territoriu apocayá conquistáu pol Islam, y onde, poro, la mayoría de la población yera d'otra relixón (la hindú); aparte, yera d'una cultura y llinguaxe predominantemente persa, diametralmente opuestu al exipciu, onde los sos súbditos yeren, na so mayoría, árabes musulmanes.
La esclavitú militar siguió emplegándose en tol mundu islámicu hasta'l sieglu XIX. Nel Imperiu otomanu, El devşdime o "recoyida" de mozos esclavos pal Cuerpu de jenízaros, duró hasta'l sieglu XVII, ente que los rexímenes basaos en mamelucos espolletaron nes provincies otomanes del Llevante y d'Exiptu hasta'l sieglu XIX.
Pero'l casu de mayor importancia sería l'exemplu dau n'Exiptu mientres el sieglu XIII.
Los mamelucos d'Exiptu thumb|230px|Un mamelucu dafechu armáu. Los mamelucos d'Exiptu proveníen d'Ucraína y Rusia meridional. Nun principiu, yeren del pueblu turcu Kipchak o Cumano, y más tarde de poblaciones guerreres d'El Cáucasu, na so mayoría circasianos. El comerciu de mamelucos del Mar Negru taba al cargu de los mercaderes xenoveses.
Llegáu a Exiptu, y una vegada almitíu nuna escuela (Hilqa o Tibaq) que la so misión consistía en convertilo en mamelucu, el nuevu cautivu pasaba a tar so un instructor que sería'l responsable de la so formación militar (al-furusiya), y so la so supervisión sometíase-y a un ensayamientu especialmente rigorosu. Los mamelucos vivíen dientro de les sos guarniciones y pasaben el so tiempu ente ellos. Los sos entretenimientos incluyíen eventos deportivos como competiciones de tiru con arcu y presentaciones d'habilidaes de combate montaes a lo menos una vegada a la selmana. L'entrenamientu intensivo y rigoroso de cada nuevu recluta ayudó a asegurar la continuidá de les práutiques mameluques.
Una vegada recibida la instrucción militar pol sultán o los sos xefes, pasaben de ser esclavos a homes llibres, magar suxetos por llazos que recuerden les fórmules de servilismu del sistema feudal européu. Ente los mamelucos taben los pertenecientes a una elite especial, la del cuerpu de mamelucos reales, quien fueren mercaos, instruyíos y lliberaos pol mesmu sultán, y teníen una guarnición na ciudá del El Cairu.
Los sultanes teníen el mayor númberu de mamelucos, pero los emires tamién podíen tener la so propia fuercia de mamelucos. Munchos mamelucos xubieron a posiciones altes en tol imperiu, incluyendo'l comandu del exércitu. De primeres el so estatus permaneció non hereditariu y torgar puramente siguir el papel de vida del so padre. Sicasí, col tiempu, en llugares como Exiptu, les fuercies mameluques venceyar coles estructures esistentes de poder y llograron una significativa cantidá d'influencia sobre eses estructures.
N'Exiptu, los mamelucos xeorxanos calteníen el so llingua materna. Yeren conscientes de la política de la rexón d'El Cáucasu y recibíen frecuentes visites de los sos padres o otros parientes. Tamién unviaben regalos a los sos familiares o unviaben dineru pa construyir estructures útiles (una torre defensiva o, inclusive, una ilesia) nes sos aldegues natives en Xeorxa.
La so igual procedencia, l'usu por ellos de la mesma llingua distinta de los territorios onde s'instalaben, la so mesma condición militar, el so reconocíu prestíu nel arte de la guerra y la hestoria personal de cada unu, similar a los sos compañeros, fixéron-yos convertise nun poder en sí mesmu que nun tardó en formar el so propiu sultanatu.
El so papel foi crucial a la de protexer Siria (que reconquistaron), Exiptu y Palestina del Imperiu mongol, lo mesmo que de espulsar a los cruzaos cristianos. Caltuvieron la custodia de les ciudaes santes de La Meca y Medina ya instaláronse n'El Cairu. Nun escorrieron a les ilesies coptes nin a les comunidaes xudíes, anque fueron guardianes del Islam nel conxuntu social. El final de la dinastía llegó cola derrota en 1517 ante Selim I, sultán del Imperiu otomanu, pero yá con anterioridá la perda del control del tráficu comercial con Asia —de resultes de les nueves rutes establecíes por Portugal al traviés del Cabu de Bona Esperanza— amenorgaren la so capacidá económica. Los mamelucos quedaron apostraos al puestu de beys como gobernadores o en segundos niveles de l'alministración, anque nuevamente diríen recuperando la so importancia hasta que, oficiosamente, controlaben Exiptu nel momentu de la conquista por Napoleón en 1798.
Sultanatu mamelucu d'Exiptu