Puebla ye unu de los trenta y un estaos que, xunto cola Ciudá de Méxicu, formen los Estaos Xuníos Mexicanos. La so capital y ciudá más poblada ye Puebla de Zaragoza.
Ta allugáu na rexón este del país, llindando al norte con Tlaxcala y Hidalgo, al nordeste con Veracruz, al sur con Oaxaca, al suroeste con Guerrero y al oeste con Morelos y l'estáu de Méxicu. Con 6 168 883 habs. en 2015 ye'l cuartu estáu más pobláu —por detrás del Estáu de Méxicu, Veracruz y Jalisco— y con 168,56 hab/km² ye'l sestu más densamente pobláu, por detrás del Estáu de Méxicu, Morelos, Tlaxcala, Aguascalientes y Guanajuato. Fundóse'l 21 d'avientu de 1823.
L'estáu de Puebla foi de gran importancia na historia de Méxicu. Dientro d'él hanse topáu los restos más antiguos del cultivu de maíz y camotes na rexón de Tehuacán; foi l'escenariu de ciudaes prehispániques tan importantes como Cantona y Cholula. Mientres la dómina virreinal, la ciudá de Puebla aportó a la segunda ciudá n'importancia de la Nueva España, gracies al so allugamientu estratéxicu ente la Ciudá de Méxicu y el puertu de Veracruz.
A finales del sieglu XIX, l'estáu foi unu de los primeros n'industrializase, gracies a la introducción de telares mecánicos que favorecieron el desenvolvimientu de les actividaes testiles. Con too y con eso ello, en feches más recién, conceyos de les rexones Mixteca, de la Sierra Norte y de la Sierra Negra convirtiéronse en expulsores netos de población, que los sos destinos principales son la Ciudá de Méxicu, y dende va dos décades a los Estaos Xuníos.
Historia
Puebla na dómina prehispánica Puebla de Zaragoza, asitiada a la porción central y media del valle poblano sobre 2 mil 200 metros d'altitú, ye'l centru d'una de les rexones de clima templáu, templáu, con asentamientos humanos bien antiguos nos que güei ye'l territoriu mexicanu. L'área onde s'atopa la ciudá tien distintes eminencies topográfiques que la llinden en trés de cuatro estremos. Al norte alcuéntrase'l acueyametepec, güei conocíu como Loreto y Guadalupe; al este'l cuetu de amalucan conocíu como'l tepoxuchil que marca l'estremu oeste de Tepeaca, siguíu de los cuetos de la calera, les navayes y finalmente'l chiquihuite. Al oeste'l cuetu centepec güei San Juan, al estremu sur, en nidiu pendiente. Ábrese'l valle de Atlixco y Valsequillo.
El valle de Tehuacán, que se caracteriza por ser una rexón seca y con pocos recursos pa la sobrevivencia humana, foi nos más antiguos tiempos de la ocupación humana en Puebla unu de los sitios más importantes. Mientres la etapa lítica, qu'empieza cola llegada del home a Méxicu (alredor del añu 30000 e. C.) y conclúi escontra'l 7000 e. C., colos primeros nicios d'agricultura, el valle de Tehuacán foi l'escenariu del desenvolvimientu d'un grupu humanu que col tiempu habría de convertise nún de los primeres cultivadores del maíz en Mesoamérica. Los nicios más antiguos de la presencia humana en Puebla provienen d'El Riego, fechaos con carbonu 14 nel añu 20000 e. C.Atles, 2000. Los ocupantes d'El Riego emplegaben una teunoloxía lítica bien simple, na que la falta de puntes de proyeutil ye carauterística. Les ferramientes taben empobinaes a l'actividá pañadora y el procesamientu de vexetales, según l'aprovechamientu de pequeñes especies animales.
thumb|200px|Figurilla olmeca de Les Boques
Mientres los siguientes horizontes de la etapa lítica, nel cenolítico y el protoneolítico, tuvo llugar na rexón de Tehuacan el desenvolvimientu de l'agricultura del maíz. Recién investigaciones punxeron en dulda que la doma d'esta cebera tuviera llugar en Méxicu, y apunten a que se trata d'un cultivu de los Andes peruanos. Si esto ye ciertu, puede dicise que los ocupantes del valle de Tehuacán tuvieron bien tempranos contactos con Suramérica. De lo contrario, la rexón siguiría siendo'l sitiu onde s'atoparon los restos más antiguos de l'agricultura del maíz, fechaos ente l'añu 6500 e. C. y 2500 e. C. Les muertes topaes son pequeños jilotes (canutos de maíz) fosilizaos atopaos en delles cueves de les sierres qu'arrodien Tehuacán, según ferramientes de piedra acomuñaes al so procesamientu, como'l metate. Los sitios onde s'atoparon estes evidencies conformen lo que se denomina "Complexu Coxcatlán", que ye'l nome del so sitiu más representativu.
Mientres el periodu Preclásicu Tempranu, el valle de Tehuacán tamién foi unu de los escenarios onde primero se desenvolvió la cerámica mesoamericana. La cerámica ye tomada polos arqueólogos qu'estudien Mesoamérica como una traza definitoria de la vida sedentaria. Quiciabes el más antiguu de tolos asentamientos humanos en Méxicu ye Ajalpan, tamién nel valle de Tehuacán, onde s'atopó una estructura circular de piedra, fechada nel añu 3000 e. C. Nesti sitiu tamién s'afayaron restos de tecomates (recipientes de folla con forma casi esférica) que fueron fechaos nel añu 2300 e. C., unos cientu cincuenta años más tarde que la primer cerámica de Puertu Marqués, na mariña de Guerrero. Escontra'l final d'esta primer parte del Preclásicu, Tehuacán pasaría a convertise nuna rexón periférica del área Centro de Méxicu. No que güei ye'l territoriu poblano, el valle de Puebla-Tlaxcala convirtióse entós nuna rexón de suma importancia, siempres amestada coles grandes ciudaes del valle de Méxicu.
200px|thumb|Pirámide de Chiconquiáhuitl en Cholula.
Escontra'l sieglu XII e. C., nel valle de Puebla surdió un complexu de poblaciones agrícoles que taben integraes nuna amplia rede d'intercambiu comercial apoderada polos olmeques. Ente estes taben Amalucan, Totimehuacan, Les Boques y Cholula. Esta postrera haber de convertir col tiempu na protagonista de la historia precolombina de la cuenca alta del Ríu Atoyac. Mientres el periodu Clásicu foi una importante aliada de Teotihuacan, y al cayente d'ésta, Cholula vivió una de les sos dómines de mayor apoxéu. Competía por aquel tiempu con Cantona, una ciudá alcontrada nel valle d'Oriental. Mentanto, nel sur, AcatlánAcatlán ye un topónimu náhuatl. L'Archivu Históricu de Llocalidaes del INEGI afirma que'l nome orixinariu de la población en mixteco foi Yavidaxiu, que significa Agua turbio. convertir nún de los centros más importantes de la cultura Ñuiñe, dedicáu al comerciu de la cochinilla y otros productos de la Mixteca Baxa. Cerca del sieglu VII, na sierra Norte de Puebla florió Yohualichán, una ciudá rellacionada cola cultura totonaca d'El Tajín, a la que la so arquiteutura asonsaña.
thumb|200px|Vasija tipo códiz, procedente de la Mixteca Poblana.
A la cayida de Teotihuacan, asocedida nel sieglu VIII d. C., la rexón del valle de Puebla vio una de les dómines de mayor rellumanza de Cholula, la vieya ciudá de Quetzalcóatl. Sicasí, esta ciudá, que aportó a una de les más grandes de Mesoamérica foi abandonada pola mayor parte de los sos pobladores. Sicasí, na Sierra Madre Oriental, Cantona tomaba'l relevu como una de les grandes ciudaes del epiclásico mesoamericanu. Cantona competía con El Tajín y los sos estaos satélite (como la mesma Yohualichán) pol control de les rutes comerciales del golfu de Méxicu. Escontra'l sieglu X de nuesa yera, Cantona tornó como la mayor parte de los centros rexonales del epiclásico. Un sieglu más tarde, los migrantes chichimeques que veníen del norte poblaron nuevamente Cholula.
Mientres esti nuevu periodu d'ocupación humana, Cholula convirtióse nuevamente nuna de les ciudaes más importantes de Mesoamérica. Por ello, recibió'l nome de Tollan-Chollollan, que la alzaba al mesmu rangu que tuvieron la Tula histórica y Teotihuacan. Según delles interpretaciones del códiz Nuttall, Cholula pudo ser la gran aliada nahua del señor Ocho Venado, el señor mixteco que nel sieglu XI entamó una campaña de conquistes nel Mixtecapan. Anque nun foi independiente de los grandes centros de poder del valle de Méxicu, Cholula ocupó un papel bien importante na política del periodu Posclásico de Mesoamérica. Foi una aliada importante de los mexiques nel valle de Puebla-Tlaxcala, lo mesmo que Huejotzingo. Por ello, cuando los españoles llegaron a Méxicu, Cholula foi l'escenariu d'una masacre perpetada polos recién llegaos y los sos aliaos tlaxcaltecas y zempoaltecas.León-Portilla, cap. V.
Conquista
thumb|200px|La Matanza de Cholula, acordies con el Llenzu de Tlaxcala.
Los españoles llegaron a les mariñes del Golfu de Méxicu en 1519. La condición de sometimientu de dellos pueblos indíxenes de Mesoamérica al poder del Estáu mexicanu favoreció l'establecimientu de delles aliances ente los recién llegaos y los nativos. Los totonacas de Cempoala (anguaño en Veracruz) fueron unu de los primeros pueblos n'aliase a los españoles, viendo nellos una posibilidá de lliberar del dominiu de la Triple Alianza. A partir d'ende, los españoles enfusaron escontra'l Altiplanu al traviés de la Sierra Norte de Puebla, siendo los primeros europeos que la cruciaron, faciendo paraes en Zautla y Ixtacamaxtitlán, pa llegar al valle de Puebla-Tlaxcala, onde los tlaxcalteques usaron a los otomíes de Tecóac como una primer llinia de defensa. Viendo que los otomíes fueron incapaces de detener la meyora de los españoles y los sos aliaos de la mariña norte del Golfu, los gobernantes de la República de Tlaxcala decidieron aliase a los recién llegaos, tamién como un mediu de desfacer del xugu mexica.Tlaxcala yera una confederación con independencia nominal al respective de Méxicu-Tenochtitlan. Pero'l preciu que tenía que pagar por esta autonomía yera demasiáu altu: taba obligada a participar na Guerra Florida, ritual por aciu el que los tenochcas aprovir de cautivos pa los sacrificios gladiatorios.
El 18 d'ochobre, los españoles y los sos aliaos indíxenes atacaron la ciudá de Cholula. Los tlaxcaltecas pretextaban qu'esta intervención foi en respuesta al asesinatu d'un unviáu so a la ciudá, pa pidi-yos que se xunieren a ellos y a los españoles. Sicasí, les versiones recoyíes por otros testos d'autoría non tlaxcalteca apunten a que fueron éstos los qu'enguizaron a los españoles contra Cholula y Huejotzinco, a los que consideraben aliaos de los tenochcas y por tanto, enemigos de los tlaxcaltecas.León-Portilla, 1986: cap. V.
Los españoles avanzaron pol valle Poblano-Tlaxcalteca con aldu al poniente pola rexón d'Huexotzinco, d'onde llegaron al puntu que se conoz na actualidá como Pasu de Cortés, na Sierra Nevada. D'ende siguieron Méxicu-Tenochtitlan, d'onde fueron espulsaos por Cuitláhuac el 30 de xunu de 1520. Ayudaos polos indíxenes, los invasores abellugar en Tlaxcala dende onde atacaron delles poblaciones con presencia mexica o aliaes a Tenochtitlan, ente elles Huexotzinco, Tepeaca, Itzocan y Cuauhquechollan. En Tepeaca, Cortés estableció una población española, y el pobláu indíxena tomó'l nome de "Segura de la Frontera" en 1520. Darréu, los habitantes d'estos pueblos terminaríen per aliar se a los españoles na campaña final contra los mexicas y n'otres campañes de conquista. Por casu, la xente de Cuauhquechollan acompañó a Pedro de Alvarado na so travesía a Guatemala."«El llenzu Quauhquechollan podría tornar a Huaquechula», aseguró Cayuqui Estage", en La Xornada d'Oriente, 7 de mayu de 2007, consultada'l 22 de xunetu de 2007.
Virreinatu
thumb|200px|Ruines del conventu franciscanu de Tecali d'Herrera, construyíu nel sieglu XVI. thumb|200px|Motolinía. Ye probable que fuera'l mesmu guardián de Tlaxcala quien realizara'l trazu de la ciudá de Puebla, atribuyíu legendariamente a los ánxeles.