Gotemburgu ( ) ye la segunda ciudá n'importancia y tamañu de Suecia, dempués de la capital, Estocolmu. Allugada na provincia de Västra Götaland na mariña oeste del país, na desaguada del ríu Göta älv nel estrechu de Kattegat. Ye la sede alministrativo y arzobispal de la provincia.
El so puertu ye'l más grande ente los países nórdicos yá que tien les sos agües descongeladas mientres tol añu. Ye'l llugar de tránsitu de la mayor parte de les esportaciones ya importaciones de Suecia.
Grandes industries como SKF y AB Volvo tienen les sos oficines principales nesta ciudá. Sede de dos establecimientos universitarios, tien la población universitaria más numberosa d'Escandinavia. Nes últimes décades desenvolvióse'l turismu y los eventos culturales.
Foi fundada y fortificada en 1621 pol rei Gustavo II Adolfo, dempués de dellos intentos fallíos de fundación por cuenta de los ataques de daneses y noruegos.
Historia El territoriu de la mariña oeste de Suecia tuvo habitáu dende miles d'años tras.
Mientres la Edá de Piedra esistió un asentamientu humanu nel llugar que güei ocupa Gotemburgu, atestiguáu pola esistencia de petroglifos topaos nes árees de Askim, Hovås, Billdal, Påvelund (Västra Frölunda), Vikan (Arendal), Högstena (Björlanda), Unnered (Tuvi), y una pintura rupestre en Tumlehed (Hisingen).
Darréu la rexón meridional de la península escandinava tuvo habitada por un pueblu que recibió'l nome de göther. Esiste ciertu tracamundiu na identificación d'esti pueblu por cuenta de los diversos nomes que recibieron: göther, gaetar, guter, gautar, jutar, goter, iotes, llamaos tamién en castellán godos, gautas y xutos. Como la fonética indica un soníu asemeyáu, esto podría indicar qu'hubo un pueblu orixinal que depués s'esvalixó. Sía que non perpetuóse hasta l'actualidá, recibiendo l'actual territoriu del sur de Suecia'l nome de Götaland.
Nun esisten referencies específiques sobre'l llugar qu'ocuparía'l futuru Gotemburgu, mientres los llamaos periodu de les migraciones y yera Viquinga, anque hai una referencia nes sagues islandeses a Elfarsker (los castros del ríu), que podría referise al archipiélagu de Gotemburgu.
El precedente más inmediatu de Gotemburgu foi un pobláu suecu llamáu Lödöse, nomáu en dellos escritos alredor del añu 1300, allugáu a unos 40 km corriente enriba del ríu Göta älv, que sirvía como puntu d'intercambiu comercial y puertu mientres la Edá Media.
Suecia solo tenía na rexón un corredor de 10 km d'anchu con salida al mar, polo que la so importancia estratéxica yera peralta. Cola apaición de los reinos de Noruega y Dinamarca, el pobláu empezó a sufrir del control y ataques de noruegos y daneses, lo que motivó'l treslláu de la población a lo que güei se conoz como'l suburbiu Gamlestaden na ciudá de Gotemburgu, recibiendo'l nome de Nueva Lödose.
En 1366 construyóse una fortificación de madera pa protexer a los habitantes, que foi destruyida en 1502 y reemplazada por otra fortificación más permanente. thumb|El puertu de Gotemburgu. Otra fortificación que se construyó a mediaos del sieglu XIV, pa reforzar la presencia de Suecia nel área, foi una fortaleza llamada Älvsborg na desaguada del ríu Göta älv, nel llugar denomináu Klippan, que camudó de manes delles vegaes ente suecos, daneses y noruegos, amás de refaimientos y reforzamientos hasta mediaos de la década de 1660, cuando definitivamente baltóse pa usar los sos materiales na construcción d'una nueva fortaleza col nome Nueva Älvsborg, que tamién sufrió ataques daneses, siendo'l postreru en 1719. Güei la fortaleza ye una atraición turística.
Les continues turbulencias polítiques ente los reinos de Suecia, Noruega y Dinamarca torgaron el desenvolvimientu de la ciudá hasta'l reináu de Carlos IX, que fundó un pobláu na islla Hisingen, en 1603, dándo-y el nome de Göteborg, poblándolo con inmigrantes alemanes, escoceses y neerlandeses (na so mayoría del sur de los Países Baxos), a los que prometió llibertá de relixón y comerciu, que taben bien comprometíes nel so país d'orixe, pensando tamién n'aprovechar les conocencies na construcción de fortificaciones y los contactos comerciales qu'apurriríen. Sicasí, nun pasó enforma tiempu primero que los daneses conquistar y destruyeren, en 1611.
En 1621, el rei Gustavo II Adolfo decidió construyir la ciudá nel llugar que güei ocupa, dotándola de murios fortificaos, lo que dexó'l so desenvolvimientu y prosperidá.
Nun foi casualidá que fueren neerlandeses de la provincia d'Holanda los constructores de la nueva ciudá. El terrén yera pantanosu ya inestable, polo que les téuniques usaes pa fundar Ámsterdam, fueron utilizaes pa construyir Gotemburgu, incluyendo la construcción de les canales que la crucien.
El poder político tuvo en manes de los inmigrantes neerlandeses hasta'l fallecimientu del últimu conceyal d'esti orixe, en 1652. El poder político yera tal, qu'hubo proposiciones de decretar el neerlandés como la llingua oficial de Gotemburgu.
En 1658 roblóse'l Tratáu de Roskilde, nel cual Suecia llogró de Noruega la rexón de Bohuslän, escontra'l norte; y de Dinamarca la provincia de Halland, escontra'l sur, lo que dexó finalmente consolidar a Gotemburgu como ciudá y puertu estratéxicu, recibiendo amás el privilexu real de comerciar con otros países.
Mientres el reináu de Carlos XI construyéronse dos fortificaciones importantes. En 1689 el fuerte Skansen Kronan nel güei barriu Faiga, y en 1694 el fuerte Skansen Lejonet con murios de 7 m d'espesura, yá que tamién yera un polvorín, nel güei barriu Gullbergsvass.
En 1731 fundóse la Compañía sueca de les Indies Orientales, con sede na ciudá, que la fixo floriar económicamente, col provechosu comerciu con Asia. El so puntu d'embarque taba nel llugar llamáu Klippan.
A empiezos del sieglu XIX la principal actividá económica yera la pesca, acompañada del tráficu comercial de Suecia escontra l'oeste, principalmente escontra Estaos Xuníos.
Yá a mediaos de sieglu la ciudá empezó a desenvolvese industrialmente, acompañáu de la construcción d'un importante estelleru (1841-1977). La prosperidá de la ciudá nun yera sicasí la prosperidá de Suecia, yá que nada menos que 1 300 000 suecos tuvieron qu'emigrar ente 1820 y 1920, por cuenta de la mala situación económica en que vivíen, siendo'l so destín principalmente Estaos Xuníos, vía Gotemburgu.
A empiezos del sieglu XX yera yá una moderna ciudá industrial, see d'importantes industries como SKF (1907) y Volvo (1926), con una población de 130 000 habitantes (en 1900).
Mientres l'intre del sieglu empezó a menguar l'actividá industrial y l'estelleru foi esmanteláu, pero aumentó la so actividá comercial, el desenvolvimientu del turismu y d'instituciones educatives y culturales.
Xeografía y naturaleza thumb|Gotemburgu dende'l cielu. thumb|Mapa del centru de la ciudá. Gotemburgu ta allugada na mariña oeste de Suecia, na provincia de Västra Götaland, frente al estrechu de Kattegat -que ye un brazu del mar del Norte-, na desaguada del ríu Göta älv. Ta asitiada en dambos llaos del ríu Göta älv.
Con una superficie de 448 km², llinda al norte col conceyu de Kungälv, al nordeste col conceyu de Ale, al este colos conceyos de Lerum y Partille, al sureste colos conceyos de Härryda y Mölndal, al sur col conceyu de Kungsbacka, y al oeste col estrechu de Kattegat.
La mariña ye peñascosa, con numberoses islles, que formen el archipiélagu de Gotemburgu. Esti tipu de mariña ye típica de la provincia de Bohuslän.
La ciudá tien un clima relativamente moderáu y bastante agua, causaos pola corriente del Golfu.
L'área metropolitana abarca les comuñes de Ale, Härryda, Kungälv, Lerum, Mölndal, Partille, Stenungsund, Tjörn y Öckero na provincia de Västra Götaland, y Kungsbacka na provincia de Halland.
La islla Hisingen, que forma parte de la ciudá y ye la cuarta islla de Suecia en tamañu (199 km²), ta dixebrada de la mariña pel ríu Göta älv al sur, y el ríu Nordre älv al norte.
La xeografía de la contorna ta compuesta de montes rocosos con siete valles magrizos ente sigo, travesaos per ríos y regueros que van desaguar al mar.
Esisten dos montes mayores, el Skanberget o Risåsen, y el Ramberget, dende que la so visu llograr una vista panorámica de la ciudá.
Hai 14 reserves naturales: Vättlefjäll, Göta-Nordre Älv, Prästgårdskilen, Sillvik, Rya skog , Vrångöskärgården, Delsjöområdet, Änggårdsbergen, Sandsjöbacka, Hult Åsen, Vinga, Vargö, Erdalsen y Safjället.
Los 21 barrios Gotemburgu atópase estremada en 21 barrios: Askim, Backa, Bergsjön, Biskopsgården, Centru (Centrum), Frölunda, Gunnared, Härlanda, Högsbo, Kortedala, Kärra-Rödbo, Linnéstaden, Lundby, Lärjedalen, Majorna, Styrsö, Torslanda, Tuvi-Säve, Tynnered, Älvsborg, Örgryte
Clima El clima de Gotemburgu ye oceánicu. Pel branu les temperatures máximes ronden los 19-22 °C y les mínimes 10-13 °C. Pel hibiernu les máximes ronden los 0-2 °C y les mínimes -2 - -4 °C. Les precipitaciones son abondoses y regulares siendo'l branu y la seronda les estaciones más lluvioses y la primavera la más seca. La máxima temperatura rexistrada en Gotemburgu foi +34.1 °C. La temperatura más baxo que se rexistró ye de -26.4 °C.
Patrimoniu El mar y la historia comercial ya industrial de la ciudá reflexar na vida cultural de la ciudá.
Archipiélagu Una popular atraición turística ye'l paséu en barcu pol archipiélagu, onde pueden visitase la fortaleza Nueva Älvsborg, el castru Vinga col so faru alzáu en 1851 y les islles Styrsö: Asperö - Brännö - Donsö - Knarrholmen - Kårholmen - Köpstadsö - Sjumansholmen - Stora Förö - Styrsö - Vargö y Vrångö, que tán allugaes al sur del archipiélagu. Esisten referencies nes sagues islandeses, que podríen mentar delles d'estes islles como llugares de xunta de los xefes viquingos, col nome de Elfarsker (los castros del ríu).
Parques Esisten dellos parques nel interior de la ciudá. La cercanía ente ellos forma una gran zona de recréu. Los más conocíos son:
Slottsskogen (el monte del castiellu), tien una superficie de 137 ha. El so nome referir a la fortaleza Älvsborg, yá sumida. El monte perteneció a la casa real sueca hasta 1868, cuando se trespasó a la ciudá y foi convertíu en parque en 1874. Ye un parque abiertu de llibre accesu, con grandes árees verdes, bien visitaes nos díes de branu pola población. Nos sos terrenos ta allugáu'l Muséu d'historia natural, un observatoriu, un pequeñu zoolóxicu empobináu a los neños, un muséu de viviendes, canches deportives y café-restorán.
Vasaparken ye un parque con alamees onde ta allugada la Universidá de Gotemburgu.
El parque Trädgårdsföreningen – el Xardín Botánicu de Gotemburgu - el parque Söderlingska.
L'Avenida Kungsportsavenyn, llamada coloquialmente Avenyn (l'Avenida) ye'l principal bulevar de la ciudá, d'aproximadamente 2 km d'estensión, que va dende l'antiguu foso que defendía la ciudá xunto a los murios fortificaos, hasta Götaplatsen, una plaza flanqueada pol Muséu de Belles Artes, la Sala de Conciertos y el Teatru municipal. Nel trayeutu atópense tamién el Gran Teatru y la Biblioteca municipal. Dotada d'anches ceres, foi diseñada y construyida ente les décades de 1860 y 1870. La mayor concentración de pubs y restoranes de la ciudá atópase ellí.
Museos Fachada principal del Muséu Röhss.|thumbthumb|Muséu municipal. El Muséu de Belles Artes tien una importante coleición de pintures d'artistes suecos como Anders Zorn, Bruno Liljefors, Hanna Pauli, Carl Larsson; los noruegos Christian Krohg y Edvard Munch; otros europeos como los holandeses Rubens y Rembrandt, el noruegu danés Ciscar Severin Kroyer. Les obres espuestes cubren un periodu que va dende'l sieglu XV hasta los nuesos díes. Exhíbese tamién una gran coleición d'escultures.
El Centru Hasselblad, con exhibiciones fotográfiques, comparte espaciu col muséu.
El Salón d'arte moderno, con exhibiciones permanentes mientres tol añu. Ta vecín al muséu de Belles Artes.
El Muséu Röhss ye l'únicu en Suecia empobináu al diseñu y les artes decoratives.