Les llingües karénicas o llingües karen son un conxuntu de llingües tonales falaes por más de tres millones de persones al sur de Birmania. Son consideraes una caña de les llingües tibetano-birmanes.
Son les úniques llingües tibetano-birmanes nes cualos l'orde de la oración ye Suxetu Verbu Oxetu, pos les demás siguen el patrón Suxetu Oxetu Verbu.Description of the Sinón-Tibetan Language Family Esto debe a la influencia que sobre les llingües karénicas exercieron les vecines llingües mon-jemer y tai. Tamién se considera escepcional que nun rexistren influencia china. Pa la escritura toes estes llingües usen l'alfabetu birmanu (မြန်မာအက္ခရာ).Omniglot
Clasificación Les llingües karénicas subdividir en tres grupos:
Pa'o Pwo (Este, Norte, Oeste, Phrae) Sgaw-Bghai Bghai (Lahta, Padaung, Bwe, Geko, Geba) Brek Kayah ([este, oeste, Yinbaw, Yintale, Manumanaw) Sgaw Karen (Sgaw, Paku, Mopwa, Wewaw)
Carauterístiques comunes Les llingües karénicas constitúin un grupu filoxenéticamente bien definíu, y esisten reconstrucciones comparatives que sofiten dichu grupu como unidá filoxenética.
Fonoloxía Como la mayoría de les llingües sino-tibetanes, son tonales, aislantes y orixinalmente monosilábiques: una sílaba correspuende xeneralmente a un morfema. La estructura de la sílaba ye la siguiente: C¹(C²)V T (consonante, vocal, tonu). Si esiste otra consonante arrexuntada a la inicial, la segunda nun puede ser sinón [w], [l], [], [], [j]. La vocal puede ser una nasal en Pwo, pero non en Sgaw. Presenten una relativa riqueza vocálica: nueve vocales en Sgaw, xune quince ente vocales orales, nasales y diptongos en Pwo. Tienen una serie d'oclusives sordes aspiraes: y amás la interdental sorda (el fonema que s'escribe th n'inglés y z en castellán), el zarru glotal , una fricativa sonora velar o uvular y la vibrante .
Los cuadros siguientes presenten en calteres gruesos los fonemes comunes a les distintes llingües karénicas: el Sgaw de Bassein, Moulmein (Myanmar) y Massariang (Tailandia, Provincia de Tak); el Pwo occidental de Bassein y Kyonbaw; el Pwo oriental de Moulmein, Tavoy y Hpa-An; el Taungthu o Pa'o, ele Kayah-li o Kareni de la comarca de Mae Hong Son (Tailandia, Provincia de Tak); los demás fonemes son propios solamente de delles d'estes llingües:Jones, Robert B. jr. 1961. Karen Linguistic studies. University of California Press 1961.Ballard, Emilie 1993. Say it in Karen. Thailand Baptist Missionary Fellowship. Chiang Mai, Thailand.Solnit, David 1997. Eastern Kayah Li, Grammar,Texts,Glossary. University of Hawai'i Press. ISBN 0-8248-1743-5
Consonantes L'inventariu consonánticu carauterísticu d'una llingua karénica ye: Llabiales Dentales Alveolares Post-alveolares Palatales Velares Glotales Nasales Oclusives sordes sonores aspiraes Africaes non aspiraes aspiraes Fricatives sordes sonores aspiraes Vibrante Llateral Aproximantes Notes y comentarios Implosivas: En Pwo occidental (dialeutu de Kyonbaw ) rexístrense trés oclusives sonores: /b/ y dos implosivas /ɓ/ y /ɗ/. Les africaes alveo-palatales varien llibremente /s/ a /sʰ/ en Pwo oriental; /k/ a /kʰ/ en Sgaw occidental. La interdental sorda /θ/ ta presente en toles llingües, sacante en Kayah y en Taunthu/Pa'o. Xeneralmente pronúnciase «s» en Tailandia. Les consonantes fricatives velares tán presentes en toles variedaes, salvoe en Kayah y en Taunthu/Pa-O. La aproximante alveolar del Pwo occidental remplaza la llateral en del Pwo oriental y dacuando la del Taunghtu/Pa'o. /w/ puede pronunciase /v/ en Kayah, y en Taungthu, si tán en posición inicial. La aproximante palatal } puede realizase como la fricativa palatal sonora o la fricativa alveolar sonora y dacuando como fricativa postalveolar sonora nel Sgaw de Tailandia. </poem>
Vocales comunes al Sgaw, Taungthu-Pa'o y Kayah (Li) Anteriores Centrales PosterioresZarraes / Semicerradas Medies / Semiabiertas / Abiertes Particularidaes 1- Solamente Kayah tien la vocal
2- El Taungthu-Pa'o tien los diptongos /ai/ y /ei/
Vocales y diptongos del Pwo OralesNasalesAnterioresCentralesPosterioresAntrioresCentralesPosterioresMonoptongosZarraes / Semicerradas Medies / Semiabiertas Abierta DiptongosSemicerradas ou Abiertes ai au
Pa ver una presentación de les vocales nel Pwo occidentalVer los Vocales cuadros de Atsuhiko Kato (page 2) y de les consonantes del Pwo oruiental.Consonates(page 3)
Tonos Los tonos varien d'una llingua a otra ya inclusive d'una rexón a otra. Caracterícense polo xeneral pola presencia de tres registros: alto, mediu y baxu, combinaos o non con un zarru glotal; en Pa'o hai un tonu altu descendente; en Kayah un tonu baxu ascendente. L'altor relativu y la modulación son variables.
Gramática Como se dixo l'orde de la frase ye Suxetu Verbu Oxetu. əwe /ʔãN / mɪ / be /cəpãN /θo (Y-Pwo) ?a_ / ?é / di / hpu' / jépu_ / hu' (Kayah Li) él / come / arroz /como /xaponés /como/ 'él come arroz como un xaponés' El nome ye invariable. Añadir un sufixu o otru nome pa estremar el xéneru femenín del masculín: asina en Kayah (Li): hé 'los chinos' / hé mo_ 'una china' / hé phé 'un chinu' en Sgaw θ'raˌ 'un maestru' / θ'raˌ-myˌ 'una maestra' Hai xune serie de clasificadores que s'empleguen obligatoriamente con un nome cuantificado: hto nin dy (gochu/dos/clase animales), dos gochos (Y-Pwo); hpô'-θaˌ lwi_ ra (neñu/cuatro/clase humanos), cuatro neños (Sgaw). El verbu nun se conxuga. Partícules asitiaes antes o dempués del verbu indiquen los diversos maneres: ye/?oˌ mé /wi/li'/ (Sgaw) yo /como arroz/terminar/agora/ 'yá comí' Como n'otres llingües fundamentalmente monosilábiques, la mayoría de les pallabres tán formaes por una o dos sílabes, pero dacuando xúnense más sílabes por aciu dos métodos de formación qu'espliquen la esistencia de formes más llargues: derivación pola adición de sufixos y composición pola xunta de dos nome y verbu o verbu y nome. Asina en Sgaw, pra-chwô-hpô que significa alumnu(s) ta compuestu de pra (clasificador pa humanos), de chwô (escuela) y de hpô (sufixu pa ciertes categoríes de persones). Les llingües Karen recurren a la serialización verbal: ye/xwé_/'/kou'/ (Pwo) yo/mercar/comer/bizcuechu Merqué un bizcuechu y comer .
Comparanza léxica Los numberales en distintes llingües karénicas son: {|class=wikitable style=text-align:center; |- ! rowspan=2| GLOSA ! rowspan=2| Pa'o !colspan=3| Pwo ! colspan=5| Sgaw-Bghai ! rowspan=2| PROTO-KAREN |- ! Orien. !! Occid. !! Phrae ! Lahta !! Brek !! Kayah Or. !! Yinbaw !! S'gaw |- | '1' || də̀ || lə51 || làŋ || na21- | ə̀ || dá || tə- || là || tə́ || *də̀ |- | '2' || nì || nĩ51 || nì || kʰiŋ45- | ɲə̀ŋ || dágí || nʌ̄ || ŋə́ || kʰí || *kʰi~nì |- | '3' || sòm || θɛ̃51 || θàŋ || səŋ45- | tə̄ᵗŋ || sú || sō || sɤ́ || θə́ || *sam |- | '4' || lítʔ || li24 || líʔ || liŋ21- | lwì || lí || lwī || lwí || lwî || *lwiʔ |- | '5' || ŋá || jɛ1 || jaíʔ || je21- | ɲìŋ || jɛ́ || ŋɛ̄- || ŋaí || jɛ̀ || *ŋaí |- | '6' || sù || xũ51 || xù || xuŋ45- | sʰwáʔ || súʔsʊ́ʔ (=3·2) || sō swá || ʃú || xú || *xu |- | '7' || nʊ́ʔ || nwi51 || nwì || noj45- | ɲwɛ́ʔ || n̥ɛ́ || sō swá tə- || nwɛ́ || nwí || *nwiʔ |- | '8' || swátʔ || xo³ || xóʔ || xoʔ45- | sʰṳ̀ || ʃísó || lwī swá || sʰɔ́ || xɔ́ʔ || *xóʔ |- | '9' || koʊ́ʔ || kʰwi24 || kʰwì || kʰwiŋ45- | kʰwí || kíʔ || lwī swá tə- || kʰwɛí || kʰwí || *kʰwi |- | '10' || tə̄ʃí || cʰi51 || kə̄sʰì || ciŋ45- | ʃə̄ || tʃʰí || chʌ̄ || lə̄ʃɯ́ || tə̄sʰí || *də̄-sʰí
Referencies
* George van Driem (2001) Languages of the Himalayas: An Ethnolinguistic Handbook of the Greater Himalayan Region. Brill.
Enllaces esternos Kawthoolei Karenpeople.org Karen.org Drum Publication Group, Llingües Sgaw Karen. Diccionariu: English - Sgaw Karen. Karen language news