La piedra de Rosetta ye un fragmentu d'una antigua llábana exipcia de granodiorita inscrita con un decretu publicáu en Menfis nel añu 196 e.C. en nome del faraón Ptolomeo V. El decretu apaez en tres escritures distintes: el testu cimeru en xeroglíficos exipcios, la parte Entemedia n'escritura demótico y la inferior en griegu antiguu. Gracies a que presenta esencialmente'l mesmu conteníu nes trés inscripciones, con diferencies menores ente elles, esta piedra facilitó la clave pal entendimientu modernu de los xeroglíficos exipcios.
Orixinalmente allugada dientro d'un templu, la llábana foi probablemente treslladada mientres la dómina paleocristiana o la Edá Media y finalmente usada como material de construcción nun fuerte cerca de la llocalidá de Rashid (Rosetta), nel delta del Nilu. Ellí atopóse'l 15 de xunetu de 1799 pol soldáu Pierre-François Bouchard mientres la campaña francesa n'Exiptu. Les tropes britániques ganaron a los franceses n'Exiptu en 1801 y la piedra orixinal acabó en posesión inglesa so la Capitulación d'Alexandría. Tresportada a Londres, ta espuesta al públicu dende 1802 nel Muséu Británicu, onde ye la pieza más visitada.
Por cuenta de que foi'l primer testu multillingüe antiguu descubiertu en tiempos modernos, la Piedra de Rosetta espertó l'interés públicu pol so potencial pa descifrar l'hasta entós inintelixible escritura xeroglífica exipcia, y en consecuencia les sos copies litográfiques y de yelsu empezaron a circular ente los museos y los eruditos europeos. La primera traducción completa del testu en griegu antiguu apaeció en 1803, pero nun foi hasta 1822 cuando Jean-François Champollion anunció en París el descifráu de los testos xeroglíficos exipcios, muncho primero de que los llingüistes fueren capaces de lleer con seguridá otres inscripciones y testos del antiguu Exiptu. Les principales meyores de la decodificación fueron la reconocencia de que la llábana ufierta tres versiones del mesmu testu (1799), que'l testu demóticu usa caráuteres fonéticos pa escribir nomes estranxeros (1802), que'l testu xeroglíficu faelo asina tamién y tien semeyances xenerales col demóticu —Thomas Young en 1814— y que, amás de ser usaos pa los nomes estranxeros, los caráuteres fonéticos usáronse tamién pa escribir pallabres natives exipcies —Champollion ente 1822 y 1824—.
Más tarde afayáronse dos copies fragmentaries del mesmu decretu, y na actualidá conócense delles inscripciones exipcies billingües y trillingües, incluyíos dos decretos ptolemaicos, como'l Decretu de Canopus del 238 e.C. y el Decretu de Menfis de Ptolomeo IV, c. 218 e.C. Por ello, anque la Piedra de Rosetta yá nun ye única, foi un referente esencial pal entendimientu actual de la lliteratura y la civilización del Antiguu Exiptu ya'l mesmu términu «Piedra de Rosetta» úsase güei n'otros contestos como'l nome de la clave esencial pa un nuevu campu de la conocencia.
Desque s'atopó, la piedra foi oxetu de rivalidaes nacionales, incluyida la so tresferencia de manes franceses a britániques mientres les guerres napoleóniques, un llargu alderique sobre'l valor relativu de les contribuciones de Young y Champollion al so desciframientu y, dende 2003, demandes pa la torna de la llábana a Exiptu.
Descripción La Piedra de Rosetta tien 112,3 cm d'altor, 75,7 cm d'anchor y 28,4 cm d'espesor, ente que'l so pesu calcúlase aproximadamente en 760 kilogramos. Presenta tres inscripciones: la cimera en xeroglíficos del antiguu Exiptu, la central n'escritura demótica exipcia y la inferior en griegu antiguu. La superficie frontera ta apolazada y les inscripciones llixeramente incises nella, los llaterales tán anidiaos y la parte posterior ta toscamente trabayada, ensin dulda porque nun taba a la vista nel so allugamientu orixinal.Parkinson et al. (1999) p. 28
La llábana descríbese como «una piedra de granitu negru, con tres inscripciones… atopada en Rosetta» nun catálogu modernu de los oxetos descubiertos pola espedición francesa a Exiptu.Bierbrier (1999) pp. 111–113 En dalgún momentu dempués de la so llegada a Londres les inscripciones de la llábana rellenáronse con tiza blanca pa faeles más lleíbles, ente que'l restu de la superficie foi cubierta por una capa de cera de carnaúba destinada a protexela de los deos de los visitantes,Parkinson et al. (1999) p. 23 lo que-y dio un color negru a la piedra, que llevó a la so identificación enquivocada como basaltu negru.Synopsis (1847) pp. 113–114 Estos añadíos retiráronse nuna llimpieza que se-y prauticó en 1999 y que reveló'l gris escuro orixinal, el rellumu de la so estructura cristalina y les vetes roses que percuerren la so esquina cimera esquierda.Miller et al. (2000) pp. 128–132 Les comparances cola coleición Klemm de piedres exipcies allugada nel Muséu Británicu amosó'l so gran paecíu cola roca d'una pequeña cantera de granodiorita en Gebel Tingar, na vera occidental del Nilu y al oeste d'Elefantina, na rexón d'Asuán, onde les piedres de granodiorita presenten esta peculiar veta rosácea.Middleton y Klemm (2003) pp. 207–208
Llábana orixinal thumb|upright|Una posible recreación de la llábana orixinal.
La piedra de Rosetta ye un fragmentu d'una llábana más grande, anque darréu nun s'atoparon otres partes del llugar nel que s'atopó.Parkinson et al. (1999) p. 20 Por cuenta de que fálten-y fragmentos, nengunu de los sos testos ta completu. El más estropiáu ye'l superior, escritu en xeroglíficu, del que solo son visibles catorce llinies, toes atayaes nel so llau derechu y dolce d'elles incompletes nel llateral esquierdu. El siguiente rexistru escritu en demóticu sobrevivió meyor, pos tien trenta y dos llinies, de les que catorce tán llixeramente estropiaes nel llau derechu. El testu inferior, en griegu, cunta con cincuenta y cuatro llinies, ventisiete d'elles completes y el restu gradualmente estropiaes pol frayatu diagonal de la esquina inferior derecha de la llábana.Budge (1913) pp. 2–3
La estensión completa del testu xeroglíficu y el tamañu total de la llábana orixinal, de la que la Piedra de Rosetta ye solo un fragmentu, puede valorase por comparanza con otres llábanes que perduraron, incluyíes otres copies del mesmu decretu. L'anterior decretu de Canopo, creáu nel 238 e.C. mientres el reináu de Ptolomeo III, tien 219 cm d'altu y 82 d'anchor, y contién trenta y seis llinies de testu xeroglíficu, setenta y tres de demóticu y setenta y cuatro de griegu con testos de llargor asemeyáu.Budge (1894) p. 106 Con esta comparanza puede albidrase que se perdieron catorce o quince llinies del testu xeroglíficu de la Piedra de Rosetta, unos 30 cm.Budge (1894) p. 109 Amás de les inscripciones que de xuru presentaba una escena que representaba al faraón presentándose a los dioses, coronada por un discu aláu (Behedety) como na llábana de Canopus. Estos paralelismos, y un signu xeroglíficu pa «llábana» O26 na mesma piedra —O26 de la llista de Gardiner— suxeren que orixinalmente tenía un remate cimeru arrondáuParkinson et al. (1999) p. 26 con un altor qu'algamaba los 149 cm.
El decretu de Menfis ya'l so contestu La llábana ellaboróse tres la coronación de Ptolomeo V y inscribióse-y un decretu qu'establecía'l cultu divín al nuevu gobernante,Parkinson et al. (1999) p. 25 dictáu por un congresu de sacerdotes aconceyaos en Menfis. La fecha que se da del mesmu, «4 Xandicus» del calendariu macedoniu y «18 Meshir» del exipciu, correspuenden col 27 de marzu de 196 e.C., novenu añu del reináu de Ptolomeo V. Esto confírmase al producise'l nomamientu de cuatro sacerdotes qu'oficiaron nel mesmu añu: Aëtus, fíu d'Aëtus, foi sacerdote del cultu divín d'Alexandru Magnu y los cinco Ptolomeos hasta'l mesmu Ptolomeo V. Los otros trés sacerdotes, nomaos por orde na llábana, dirixíen el cultu de Berenice Evergetes, esposa de Ptolomeo III, Arsínoe II Filadelfo —hermana y esposa de Ptolomeo II— y Arsínoe Filopator, madre de Ptolomeo V.Clarysse y Van der Veken (1983) pp. 20–21 Sicasí, dase una segunda fecha nel testu griegu y nel xeroglíficu, correspondiente col 27 de payares del 197 e.C., aniversariu oficial de la coronación de Ptolomeo V.Parkinson et al. (1999) p. 29 La inscripción en demóticu ta en contradicción con esti datu, pos inclúi una llista de díes de marzu pal decretu y l'aniversariu, y anque nun se sabe'l porqué d'estes discrepancies, ta claro que'l decretu publicóse'n 196 e.C. y tenía la intención de reestablecer el dominiu de los faraones ptolemaicos sobre Exiptu.Shaw y Nicholson (1995) p. 247
thumb|left|300px|Tetradracma cola cara del faraón Ptolomeo V. El decretu data d'un periodu aturbolináu na historia d'Exiptu. Ptolomeo V Epífanes (faraón ente'l 204 y el 181 e.C.), fíu de Ptolomeo IV Filopator y la so hermana y esposa Arsínoe, convirtióse'n gobernante a la edá de cinco años tres la muerte repentina de los padres, dambos asesinaos, d'alcuerdu a fontes coetanees, nuna combalechadura qu'arreyó a l'amante de Ptolomeo IV, Agatoclea. Los conspiradores gobernaron Exiptu como guardianes de Ptolomeo VTyldesley (2006) p. 194Clayton (2006) p. 211 hasta que, dos años dempués, españó una revolución liderada pol xeneral Tlepólemo, y Agatoclea y la so familia fueron acoradaos por una alteria n'Alexandría. Tlepólemo foi sustituyíu como tutor nel 201 e.C. por Aristómenes de Alyzia, que yera primer ministru na dómina del decretu de Menfis.Bevan (1927) pp. 252–262
Les potencies estranxeres agravaron los problemes internos del reinu lágida. Antíoco III el Grande y Filipo V de Macedonia fixeron un pactu pa estremar les posesiones ultramarines d'Exiptu, pos Filipo apoderárase de delles ciudaes ya islles de Tracia y Caria, ente que la batalla de Panio (198 e.C.) causara la tresferencia de Celesiria, con Xudea incluyida, de los Lágidas a los Seléucidas. Mentanto, nel sur d'Exiptu esistía un estáu de revuelta qu'empezara sol reináu de Ptolomeo IV y que tuvo liderada por Horunnefer y depués pol so socesor Anjunnefer.Assmann (2003) p. 376 Tanto la guerra como la revuelta interna siguíen actives cuando'l mozu Ptolomeo V foi oficialmente coronáu en Menfis a la edá de 12 años —siete años dempués del entamu del so reináu tuteláu— y cuando se publica el decretu de Menfis.
La llábana de Rosetta presenta delles semeyances con otres llábanes de donación que representen al faraón gobernante concediendo una exención d'impuestos a los sacerdotes residentes.Kitchen (1970) p. 59 Los faraones ellaboraren esti tipu de llábanes mientres dos mil años, pos les más antigües daten del Imperiu Antiguu. Anque nes primeres etapes estos decretos yeren emitíos pol mesmu faraón, el decretu de Menfis publicáronlu los sacerdotes, garantes de la cultura tradicional exipcia.Parkinson (2005) p. 13 El decretu dexa constancia que Ptolomeo V regaló plata y granu a los templos,Bevan (1927) pp. 264–265 y que nel so octavu añu de reináu, mientres un hinchente especialmente altu del Nilu, ordenó embalsar les agües sobrantes pa beneficiu de los llabradores. En cuenta de estes aiciones los sacerdotes alzaron plegaries nel cumpleaños del faraón, el día de coronación celebraríase añalmente y tolos sacerdotes d'Exiptu sirviríen-y xunto a los otros dioses. El decretu concluye cola instrucción de qu'una copia fuera asitiada en cada templu, escrita col llinguaxe de los dioses xeroglíficu—, el llinguaxe de los documentos demóticu— y el llinguaxe de los griegos usáu pol gobiernu Ptolemaicu.Ray (2007) p. 136Parkinson et al. (1999) p. 30