El dialeutu salentín (dialettu salentinu) ye la llingua falada nel Salento, territoriu de Puglia meridional. Distintu del italianu rexonal pullés, pertenez a la familia de les Llingües romániques y ta clasificáu ente les variedaes de tipu meridional estremu xunto a los dialeutos falaos en Sicilia y na Calabria centru-meridional.
L'área del dialeutu salentín entiende tola provincia de Lecce, el terrén de la provincia de Brindisi y la porción sur-oriental de la provincia de Taranto (Taranto escluyida).
Aspeutos históricos, sociales y culturales Historia La hestoria del dialeutu del Salento ye bien complexa y articulada, enllena d'influencies llingüístiques procedentes de les poblaciones establecíes nel territoriu mientres los sieglos: messapi,Población itálica que s'asitió na rexón llamada Messapia en redol al sieglu VIII e.C. griegos, árabes, xudíos, españoles, franceses, etc. Hai pruebes d'eses poblaciones sobre manera a nivel léxicu y na onomástica (en particular, munchos préstamos del español y del francés).
Esisten distintes teoríes sobre l'orixe y el desenvolvimientu d'esti idioma, pero hai tamién tantes discordancias ente los estudiosos qu'entá nun tenemos un enfoque bien definíu de la situación. Una cosa, sicasí, ye cierta: tratar d'un dialeutu resultante d'un billingüismu bien aniciáu ente llingua romance (llatina) y llingua greco-bizantina, del qu'inda tenemos pruebes nel área de la Grecia Salentina, l'actual colonia de helenófonos alredor de Calimera y Zollino. Precisamente, yá nel periodu de la Magna Grecia, cola importancia entá mayor de l'agricultura al respeutive de la industria, les zones hasta agora rurales adquieren importancia urbana; poro, garrástise a una reestructuración de les clases sociales que trai una reestructuración a nivel llingüísticu tamién: el griegu, idioma vulgar faláu solo nes árees rurales, empieza a formar parte de la vida urbana, acompañando ya influyendo nel llatín (llingua oficial) a nivel fonéticu, léxicu y morfosintácticu. Esti procesu d'enraigono llingüísticu sigue cola llegada del Imperiu Bizantín, dende'l sieglu VI. Nacen entós el salentín romance y el salentín greco-bizantín, resultaos de préstamos recíprocos de los sos antecedentes (llatín y griegu) y direutes derivaciones del actual dialeutu. Siguen los préstamos y les influencies recíproques ente una y otra llingua. Sicasí, según lo que diz Fanciullo (1996), polo xeneral puede notase una influencia mayor del bizantín sobre'l romance, como demuestra col exemplu del vocalismu tónicu sicilianu, bien amáu por él. Respectu al vocalismu tónicu romance, constituyíu por 7 vocales y 4 graos (alto, mediu-altu, mediu-baxu, baxu: /i/, /u/, /e/, /o/, /ɛ/, /ɔ/, /a/), el sicilianu confunde les vocales medies y, por tanto, carauterízase por 5 vocales y 3 graos. Asina que se produz el zarru de toles /e/ en /i/ y les /o/ en /u/, típicu de la fala salentina. Por casu, la pallabra “sole” (“sol” n'asturianu) ye sule en salentín central, según “stasera” (esta nueche) -> stasira (sal. central). El vocalismu tónicu sicilianu ye testigu claru y direutu de la influencia bizantina nel romance, porque yera precisamente'l bizantín el que tenía estes carauterístiques.
Amás, nun artículu escritu por R.Coluccia: “Migliorini e la storia linguistica del Mezzogiorno”, afírmase qu'en munchos testos salentinos del sieglu XV atopen unos trazos gráficos propios del norte de Puglia o d'otres rexones del estremu Sur; igualmente, munchos testos romances escribíense utilizando l'alfabetu griegu. Esta ye otra prueba de la copresencia de distintes tradiciones llingüístiques y non romances dientro de la rexón (y del Salento sobre manera), lo qu'implica tamién un procesu d'afirmación del grafismu italianu más lentu y más difícil equí que n'otres rexones.
Una de les fontes lliteraries más importantes y preseos pal estudiu del dialeutu salentín ye ensin dulda el Libro di Sidrac otrantino, esto ye, la vulgarización salentina del Libro di Sidrac”. Ye unu de los escritos incluyíos nel pequeñu volume “Testi non toscani del Quattrocento”, tomada d'obres procedentes de delles rexones d'Italia, y presenta carauterístiques propies del Salento centromeridional, amás de delles traces típiques septentrionales.
Descripción llingüística Fonética thumb Polo que concierne al vocalismu, destaquen dellos aspeutos en particular: la vocal A tónica, en cualquier posición, siempres da a (ala por ala”; mare por “mare”; cantu por “canto”; etc.), como la átona final. Dende'l sufixu llatín -ARIU, de normal, resulta -aru; por casu, G.B.Mancarella (1974) menta'l vocablu salentín šenaru pol llatín JANUARIU, o tamién, cranaru por GRANARIU.
Otra particularidá fonética topar nes vocales O y U pretóniques que suelen dar siempres u (puddicaru < lat. POLLICARIU o puddara < lat. PULLARIA), sacante dellos casos, en que pueden camudase en a (brindisino canoscu por COGNOSCO ou otrantino caniatu por COGNATU) o en i por cuenta de disimilación (brindisino diluri por DOLORES). Les mesmes vocales O y O átones finales, sicasí, siempres dan un resultáu y fúndense en u: por tanto, tenemos manu por mano” o liettu por “letto” 'cama'.
En cuanto al consonantismu, el salentín carauterizar pola presencia d'unos soníos debíos a particulares grupos consonánticos y que nun esisten na llingua italiana. Primero, el resultáu cacuminal o retroflexu del grupu -LL-, que da'l soníu ḍḍ ([ɖ] en IPA) en tol Salento centru-meridional (ente que na zona septentrional y parte de la meridional namái hai un resultáu dental, pero non retroflexu: dd). D'esta manera, “cavallo” (caballu) ye cavaḍḍo en Lecce, Ótranto, Galípoli, etc. (cavaddu en Brindisi y el so alredor). La mesma resultáu llograr col grupu -TR-, que ye ṭṛ en tol Salento centru-meridional (ente que se queda dental nel Norte del Salento): “pietra” (pedra), pos, dizse peṭṛa (petra en Brindisi y contorna).
Otra carauterística importante ye la palatalización intensa del grupu -STR- intervocálicu, asina que se produz el soníu šš ([ʃ:] n'AFI): noššu (“nostro”, nuesu), finešša (“finestra”, ventana), etc.
L'asimilación de -ND- y -MB- analizada por D’Elia (1957) ye otru datu peculiar del dialeutu salentín y nun se produz uniformemente en tol Salento: ello ye qu'en delles ciudaes esta asimilación nun esiste pa nada, d'ende que los dos grupos consonánticos permanezan (kuandu “quando”; kiumbu “piombo”, plomo). Ye'l casu de Galípoli, Alezio, Tuglie, Sannicola, Aradeo, Seclì, Galatone, Cutrofiano, Soleto, Galatina, Noha, Sternatia, Zollino, Martano, Martignano, Calimera. Sicasí, en llocalidaes como Lecce, Squinzano, Surbo, Collepasso, Parabita, Galugnano, Strudà, Lizzanello, Cavallino, S. Pietro Vernotico l'asimilación asocede solo con -MB- que se vuelve -mm- (kiummu). Finalmente, en Castrignano del Capo, Ugento, Ruffano, Francavilla Fontana, Melendugno, Trepuzzi, Casarano, Muriu, S. Vito dei Normanni, Acquarica del Capo, Gagliano, Galugnano, Melissano, Palmariggi, Vernole, S. Cesario l'asimilación apaez con dambos grupos -ND- y -MB- (kuannu, kiommu).
A lo último, hai qu'afitase en delles oclusives: en particular, la dental sonora -D- en posición intervocálica vuélvese sorda (pete < PEDE, nutu < NUDU). La billabial sonora -B-, sicasí, pasa a una fricativa sonora -v- (vaššu < BASSU, freve < FEBRE) o cai (ucca < BUCCA, tàula < TABULA).
Soníos non presentes n'italianu: GrafemaIPADescripciónḍ/ɖ/Oclusiva retroflexa sonora: soníu postalveolar que presenta una retroflexión de la llingua. Nel salentín, suel presentase geminada (exemplu: beḍḍa /bɛɖɖa/, bella it. guapa ast.) o de grau mediu, pero rellacionada con fenómenos de africación (ye: ḍṛoca /ɖɽoka/, droga).ṭṛ/ʈɽ/Oclusiva retroflexa sorda: soníu postalveolar que presenta una retroflexión de la llingua rellacionada con fenómenos de africación (ye: ṭṛenu /ʈɽɛnu/, treno it. tren ast.).
Sintaxis A nivel sintácticu, el dialeutu salentín carauterizar por unes resultaos pa los cualos Rohlfs (1968) traza la influencia griega. Ente estos, l'infinitivu dependiente namái del verbu “poder” (pozzu šire “posso andare”, puedo dir), pero reemplazáu por otres construcciones nos otros casos (m’ha dittu cu bbau “mi ha detto di andare”, díxome que me vaya; senza cu mminti “senza mettere”, ensin poner). Amás, ye importante tamién la distinción ente dos conjunción qu'introducen una subordinada: si tratar del verbu “querer”, utilízase cu (oju cu bbau “voglio andare”, quiero dir); si non, utilízase ca (pensu ca vegnu “penso che verrò”, creo que voi venir).
D'influencia griega ye tamién el periodu hipotéticu construyíu col imperfectu d'indicativu. Un exemplu puede ser “se avessi fame, mangerei” (si tuviera fame, comería), que se tresforma en či tinìa fame, manğava.
Otra carauterística de procedencia griega ye la propensión a asitiar el verbu a la fin de la frase: “ecco, è il dottore!” (¡Equí ta'l doctor!) volver en na’, lu tuttore ete! Coles mesmes, los tiempos progresivos constrúyense utilizando l'indicativu en llugar del xerundiu (sta bbae “sta andando”, ta diendo; sta ššìa “stava andando”, taba diendo).
A lo último, nel dialeutu salentín nun esiste'l tiempu futuru. Pa espresar una aición futura empléguense dos construcciones en particular: el verbu “tar” + indicativu, como pa los tiempos progresivos (cagnàtuta sta bbene crai “tuo cognato verrà domani”, el to cuñáu va venir mañana); o'l verbu “tener (que)” (“avere”) + infinitivu (cagnàtuta hai bbinire crai).
Morfoloxía Falando morfolóxicamente, el dialeutu salentín ufierta una amplia gama de peculiaridaes. Equí vamos intentar analizar los aspeutos más espublizaos y comunes en tola área del Salento.
De mano, n'italianu esisten dellos nomes que terminen por -e y que'l so xéneru, por tanto, nun se reconoz nel intre (“il fiore” la flor, “la fronte” la frente). Por eso, el dialeutu salentín tiende a sustituyir esa desinencia ambigua’ por otra pa nun crear tracamundiu. Esto produzse namái colos sustantivos y los axetivos masculinos (lu fiuru “il fiore”; moḍḍu “molle”, blandiu). Siempres a cuenta de l'ambigüedá de xéneru qu'implica la desinencia -y, esisten unos nomes que tienen xéneru distintu en dialeutu respeuto al italianu (“il ventre” el banduyu > la venṭṛe; “il capo” la cabeza > la capu; “la parete” la paré > lu parite).Según Rohlfs, tales fenómenos de cambéu de xéneru pueden ser frutu de la influencia griega: los mesmos vocablos venṭṛe o capu, ello ye que son femeninos tamién nel griegu antiguu (κοιλιά; κεφάλι).
Otra peculiaridá surde del usu de meju/pešu (“meglio/peggio”) en cuenta de “migliore/peggiore” (meyor/peor). Polo que se deduz qu'estos términos dialeutales vienen de los neutros llatinos MELIUS/PEJUS y non MAIOR, PELIOR, PEJOR. Asina qu'en dialeutu dizse li meju fiuri por “i fiori migliori” (les flores meyores).
Nel dialeutu salentín nun esiste l'usu del pronome partitivu pa espresar una cantidá indeterminada; nel so llugar, suelse emplegar doi: aḍḍu ccattatu ddoi mile “ho comprato delle mele” (merqué unes mazanes). Hai que destacar tamién que, ente que n'italianu'l pronome posesivu suel anteceder al sustantivu al que se refier, en dialeutu retárdase; d'ende que l'italianu “il mio cane” (el mio perru) correspuenda al salentín lu cane meu. Amás, l'usu del pronome en posición enclíticaEn posición átona, sofitáu sobre la pallabra que la antecede. ta bien estendíu. Unos exemplos de Rohlfs (1967): sòruta, fràtuta, sirsa, cagnàtuta,…
Tocantes a los pronomes personales, sería meyor esquematizar la situación: Pron. Pers. Suxetu Pron. Pers. Oxetu Forma tónicaForma átonaIt.Sal.It.Sal.It.Sal.1a p. sg.iojeu, jou, iu, mìememìe, mevemime2a p. sg.tutìetetìe, tevetite3a p. sg.lui, egli, esso
lei, ella, essaiḍḍu
iḍḍa, eḍḍalui, sé
lei, séiḍḍu
iḍḍa, eḍḍalo, gli, si
la, le, silu, li, ndi, nde, ni, ne
la, li, ndi, nde, ni, ne1a p. pl.noinuinoinuicine (nde)2a p. pl.voivui (ui)voivuivive3a p. pl.loro, essi
loro, esseiḍḍi
iḍḍe, eḍḍeloro, sé
loro, séiḍḍi
iḍḍe, eḍḍeli, si
le, sili
le