thumb|300px|El siux Toru Sentáu (1831-1890) y el cazador de bisontes Buffalo Bill (1845-1917), reconocíos personaxes del popularmente llamáu «Vieyu Oeste» de los Estaos Xuníos.
Vieyu Oeste, Antiguu Oeste, Selvaxe Oeste, Alloñáu Oeste o la Frontera (n'inglés Old West, Wild West, Far West o The Frontier) son los términos con que se denomina popularmente a los fechos históricos (colos sos personaxes protagonistes) que tuvieron llugar nel sieglu XIX mientres la espansión de la frontera de los Estaos Xuníos d'América escontra la mariña del océanu Pacíficu.Mark Twain: Roughing it. 1872Clark, Jr.; Kett; Salisbury; Sitkoff; Wołoch: La visión duradera: una historia del pueblu d'Estaos Xuníos (páx. 536). Boston/Nueva York: Houghton Mifflin; Boyer (quinta edición), 2004. Anque la colonización del territoriu empezó nel sieglu XVI cola llegada de los europeos, l'oxetivu d'algamar la mariña oeste debióse principalmente a la iniciativa gubernamental del presidente Thomas Jefferson, tres la Compra de Luisiana en 1803. La espansión de la frontera foi considerada como una busca d'oportunidaes y progresu.
Esta incesante y enllargada migración de persones escontra l'oeste movió cultures ancestrales y primió a minoríes étniques d'amerindios. En contraste, el periodu amenó importantes meyores na industria, les comunicaciones y l'agricultura, a mariña en munchos casos d'una intensa esplotación de los recursos humanu y natural.
Estos eventos históricos, orixe d'un mitu nacional nos Estaos Xuníos (conocíu como «Mitu de la Frontera»), fueron recreaos por diverses manifestaciones del arte, arrexuntaes sol xéneru western. Esti xéneru narra hestories de cowboys, pioneros, «nobles» amerindios, gambusinos, empresarios, etc.; hestories de xentes de variada condición qu'entamaron l'aventura del oeste cola esperanza d'algamar l'ésitu personal, pero qu'acabaron, non poques vegaes, enfrentaes a la xusticia o a la fatalidá del destín. Los estudios actuales consideren que detrás d'esta mitificación escuéndese una realidá más complexa, polo que se tiende a replantegar el papel de tolos actores que participaron naquella coxuntura social, económica y cultural que foi la frontera d'Estaos Xuníos nel sieglu XIX.
La frontera na historia d'Estaos Xuníos
thumb|300px|American Progress (1872), de John Gast. Nótese cómo animales selvaxes y nativos fuxen ante la meyora de pioneros, ferrocarril, llabradores, etc.. acompañaos estos de la diosa del Progresu que cubre'l territoriu con llinies telegráfiques.
La «frontera» ye un conceutu que, na historia de los Estaos Xuníos, fai alusión a la meyora y la busca d'oportunidaes dientro d'un territoriu desconocíu. En pallabres d'un autor modernu:
A principios del sieglu XIX, l'Oeste yera consideráu un territoriu selvaxe y inhóspito, con escases posibilidaes de ser habitáu.Hakim, Joy (1999), A history of Us, book 5, páxs. 14-15. Nesta opinión nun influyía'l feitu de que los pueblos amerindios llevaben dellos milenios viviendo nél. La meyora del Este civilizáu» sobre l'Oeste selvaxe» foi l'alcuentru y el choque ente dos mundos escluyentes. L'apropiación de territorios y el desplazamientu de los nativos xustificar cola doctrina del «destín manifiestu», una ideoloxía qu'afirmaba que toos estos socesos yeren parte d'un plan divín previstu pa Norteamérica y el mundu.Berkin, Carol, et. al. (2006): Making America, p. 373. En 1825, un políticu de Missouri llamáu Thomas Hart Benton defendió la colonización alegando que'l so propósitu yera llevar a tolos pueblos grande y maraviyosu beneficios al traviés de la ciencia, los principios lliberales de gobiernu y la verdadera relixón». En 1893, una vegada pasáu'l periodu d'espansión, Frederick Jackson Turner presentó la so tesis Significáu de la frontera na historia de los Estaos Xuníos», más conocida como Tesis de la Frontera (Frontier Thesis) o Tesis de Turner (Turner Thesis). Nella destacó l'amiestu y fusión de races, el llogru de la solidaridá ente les distintes rexones, l'aición del gobiernu al impulsar les comunicaciones y la creación d'una personalidá nacional. Lo más importante, sicasí, foi:
Col tiempu, la frontera convertir nun mitu nos Estaos Xuníos.Berkin, Carol, et. al., op. cit., p. 593. Tou lo socedío nel oeste bonu o malu— sirvió pa forxar la personalidá del país al traviés de valores como la busca d'oportunidaes, l'aplicación de soluciones práutiques, l'actitú enérxica ante les dificultaes, la capacidá d'innovación y l'esfuerciu empobináu al progresu. En definitiva:
Eventos na espansión del territoriu d'Estaos Xuníos nel sieglu XIX
thumb|300px|La compra del Territoriu de la Luisiana.
La espansión de la frontera d'Estaos Xuníos foi posible gracies a una serie d'acontecimientos políticos, civiles y militares qu'asocedieron mientres el sieglu XIX. Dalgunos tuvieron respaldu gubernamental. Otros, otra manera, nacieron de la iniciativa individual.
Compra de la Luisiana y espedición de Lewis y Clark
A empiezos del sieglu XIX el ríu Mississippi yera la frontera occidental de los Estaos Xuníos. El territoriu qu'había más allá pertenecía a Francia que, de la mesma, adquirir d'España. El ríu Mississippi yera de vital importancia pa los granxeros al oeste de los montes Apalaches y el puertu de Nueva Orleans tenía muncha importancia comercial. Ante la imposibilidá de caltener tan vastu territoriu, el gobiernu francés de Napoleón Bonaparte ordenó la venta de la Luisiana a los Estaos Xuníos por 15 millones de dólares. Tal negociación llevar a cabu'l 30 d'abril de 1803. Estaos Xuníos mercar por razones estratéxiques y de esta forma dobló'l so territoriu de forma súbita. Coles mesmes, empezó l'aventura del Oeste pos había que tomar posesión efectiva del nuevu territoriu. So la iniciativa del entós presidente Thomas Jefferson diose'l primer pasu pa esplorar el territoriu y, con esti fin, entamó una espedición pa llegar a la desaguada del ríu Columbia. Esta misión de reconocencia encamentóse-y al capitán Meriwether Lewis quien de la mesma convidó al teniente William Clark y por eso conozse como Espedición de Lewis y Clark. Tamién pretendía recoyese información avera del númberu d'españoles, franceses y amerindios qu'habitaben la zona, trazar rutes fluviales y otres importantes circunstancies.Berkin, Carol, et. al., op. cit., p. 228. Amás favoreció l'alquisición del territoriu d'Oregón.Compton's, Lewis and Clark Expedition. Más tarde, en 1819, el gobiernu entamó una esploración pa faer un estudiu del terrén. Esti encargu foi-y dau a Stephen Harriman Long, qu'emitió un informe desfavorable sobre la habitabilidad d'estes tierres. Esta idea caltúvose mientres casi venti años.
Anexón de Texas
A principios de los años 1820, empezaron a llegar a la rexón de Texas numberosos pioneres encabezadures pol abogáu Stephen Austin.Berkin, Carol, et. al., op. cit., p. 365. Mientres años, la rexón acoyó una continua inmigración procedente de los Estaos Xuníos. En 1824, sicasí, Texas pasó a formar parte de la república mexicana. La población y el gobiernu de Texas queríen l'autonomía y la situación desaguó nun conflictu armáu que se decidió na batalla del Álamu y na decisiva batalla de San Jacinto. En mayu de 1836, roblóse'l tratáu de Velasco que reconoció la independencia de Texas. Dos años dempués, en 1838, Sam Houston (entós presidente de la república texana), propunxo al gobiernu de los Estaos Xuníos l'anexón. Sicasí, yá que el nuevu estáu taba so la llinia del Compromisu de Missouri y la so incorporación daba ventaya a los estaos esclavistes, l'anexón retardar hasta 1845.Berkin, Carol, et. al., op. cit, p. 377.
thumb|Imaxe d'un gambusino en California.
Guerra contra Méxicu
Les llendes fronterices de la rexón de Texas acabaron per desamarrar otru conflictu armáu. Estaos Xuníos declaró la guerra a Méxicu'l 13 de mayu de 1846. Munchos de los partidarios de la guerra profesaben la doctrina del destín manifiestu» y la so intención yera conquistar Méxicu pa espandir l'ideariu d'Estaos Xuníos. Pa otros, la guerra nun yera namás que un actu de lladroniciu y una agresión innecesaria.Hakim, Joy, book 5, p. 66. El conflictu duró trés años, tres los cualos Méxicu perdió la guerra. El tratáu de Guadalupe Hidalgo, robláu'l 2 de febreru de 1848, reconoció la soberanía d'Estaos Xuníos sobre California y Nuevu Méxicu y establecióse el ríu Bravo como nueva llende fronteriza.
Fiebre del oru
A principios de 1848, espublizóse la noticia del descubrimientu d'oru nos terrenos de John Sutter, en California. Al añu siguiente, en 1849, alredor de 80 000 «buscafortunas», conocíos como forty-niners por causa del añu, llegaron a la zona en busca del preciáu metal.Hakim, Joy, book 5, p. 72. Ente ellos non yá había persones d'Estaos Xuníos, sinón tamién mexicanes, españoles, chines, chilenes, ingleses y peruanes. Esto provocó nel llugar una mezcolanza de cultures que contribuyó de manera decisiva a la formación del Estáu de California. Unu de los aspeutos más curiosos pa los prospectors o mineros foi l'ambiente de llibertá que s'alendaba.Hakim, Joy, book 5, p. 74. A pesar de les noticies que falaben del llogru de fáciles riqueces, bien pocos fixeron fortuna cola minería. Hubo, eso sí, esplotaciones d'oru y plata en Oregón, Nevada, Wyoming, Montana y Colorado;Hakim, Joy, book 5, p. 76. y tamién yera importante la estraición de plomu, cinc y cobre.
Actores principales de la espansión de la frontera d'Estaos Xuníos
Na meyora de la frontera d'Estaos Xuníos participaron numberosos actores que xugaron un importante papel naquellos acontecimientos. Munchos d'ellos fueron representaos pol xéneru western.
Amerindios thumb|200px|Fotografía del cheyenne Henry Roman Nose y la so esposa.
Envalórase que los antecesores de les etnies amerindies empezaron a vivir en Norteamérica hai unos 30 000 años.Judith Nies: Native american history (páx. 7), 1996. A lo llargo de la so historia, estes tribus llograron distintos graos d'organización. Unu de los más complexos foi la Confederación Iroquesa, constituyida nel sieglu XII poles tribus qu'habitaben la rexón de los Grandes Llagos (América del Norte). Según dellos autores, los Estaos Xuníos basar nesta conferencia pa promulgar el so sistema federal.Nies, Judith, op. cit., p. 56.
La llegada de los europeos nel sieglu XVI rompió l'equilibriu natural d'estos pueblos. La esplotación indiscriminada de recursos y l'espardimientu d'enfermedaes, —ente otros factores—, amenorgaron drásticamente la población nativa.
Dende finales del sieglu XVIII, el congresu del nuevu estáu empezó'l tratu oficial con estos pueblos. Ente 1778 y 1871 robláronse más de 300 trataos,370 según Nies, Judith, op. cit., páxs. 204-205. cuntando comités de negociación y nomamientos d'axentes p'asuntos indíxenes. Mientres el siguiente sieglu, empezó l'apropiación de los territorios al oeste de los montes Apalaches, de la que se redactaben disposiciones llegales alrodiu de los nuevos territorios. En 1815 prohibir a toles tribus dexar tierres a otros estaos. En 1823 creóse la Oficina d'asuntos indíxenes. En 1830, ordenar por llei (Indian Removal Act), el desplazamientu de tolos amerindios suriegos escontra l'oeste del ríu Mississippi a una zona que se llamó «Territoriu Indiu» y que foi'l primer precedente del futuru sistema de reserves indies. Según la llei, nenguna persona de piel blanco podía asitiase neses tierres.Nies, Judith, op. cit., p. 245. Sicasí, los problemes dar ente los mesmos aboríxenes al tener que convivir colos pueblos amerindios veníos del este.Nies, Judith, op. cit., páxs. 258-259.