thumb|300px|"Tutilimundi" na Plaza Mayor de Madrid, según grabáu de Francisco Ortego publicáu na revista española El Muséu Universal, el 28 de xunetu de 1861. Tutilimundi (del italianu tutti li mondi -tolos mundos-, tamién llamáu «mundinovi»), foi un popular espectáculu ambulante provistu d'una modesta teunoloxía óptica o mecánica. De supuestu orixe italianu o alemán, consistía nun gran artefautu que partiendo de la exhibición de vistes (grabaos, acuareles, panorámiques) en "caxones ópticos de gran tamañu", evolucionó hasta un atélite xuguete con moñecos movíos por primitivos mecanismos de reloxería. Esta xunta de figures, en movimientu per mediu d'un efeutu ópticu, presentábase dientro d'una especie de cosmorama espuestu nun caxón portátil, que se llevaba de feria en feria.

Síntesis d'espectáculu popular caleyeru y "inventu sorprendente", los «mundinovi» pueden considerase precedentes de la primitiva cinematografía, a partir del inventu de la llinterna máxica atribuyíu a Athanasius Kircher en 1654.«Christiaan Huygens The true inventor of the magic lantern» en Luikerwaal.com. Consultáu'l 10 de payares de 2014.

Historia John E. Varey, hispanista ya historiador del teatru de títeres n'España, data escontra 1539 la mención de pequeños teatros mecánicos conocíos col nome de retablos (pola so paecencia coles tables pintaes o en relieve),Hestoria de los títeres n'España: Dende los sos oríxenes hasta mediaos del Sieglu XVIII; Madrid: Revista d'Occidente, 1957. términu d'orixe relixosu que depués s'aplicó a los títeres manuales.Covarrubias, na so definición de retablu, esclaria que'l mentáu retablu yera la "caxa" (armazón del teatrillo) y non los títeres. Un exemplu bien posterior de la recuperación del términu ye'l Retablillo de Don Cristóbal, escritu por Federico García Lorca en 1930, para títeres de cachaporra. Más tarde estremáronse dambos teatrillos, quedando'l términu retablu pa los manuales, mientres los mecánicos empezaron a conocese como tutilimondi, mondinovi, mundinuevo, y otres variantes, ente les que sobrevivió «titirimundi».

Mecanismu Anque la variedá de modelos y la so evolución mecánica al traviés del tiempu nun dexa dar como esclusivu una manera de funcionamientu, ye interesante recoyer la descripción qu'en 1760 faía'l llicenciáu Bernardo Montón nel so tratáu tituláu "Secretu d'Artes Lliberales, y Mecániques, arrexuntaos y traducíos de dellos y selectos autores, que traten de Phisica, Pintura, Arquiteutura, Optica, Chimica, Doradura, y Charoles, con otros varios intereses atélites":Imprenta y Llibrería de Joseph Garcia Lanza. Madrid, 1760 (páxines 53-54)

El tutilimundi, artiluxu mecánicu hermaniáu con llinternes máxiques y caxes catóptricas, foi unu de los grandes difusores nel sieglu de los cosmoramas, panorames y dioramas, qu'en munches ocasiones inspiráronse o copiaron les coleiciones de grabaos con vistes monumentales publicaes pola fiebre enciclopédica del sieglu .Menta Eduardo Alaminos nos sos estudios de les Estampes de Madrid qu'hubo na calle Majaderitos de la capital española un iluminador que coloreaba vistes pa les caxes óptiques. Menta tamién la provechosa empresa montada por Francisco Callejo que proyeutaba nos sos espectáculos vistes de xardinos, templos y escenes con fieres "que movíen los güeyos", pa plasmu y esfrute del so públicu.

Nos grabaos de Goya thumb|175px|Tutilimundi. Goya, ca.1820. thumb|175px|Miren lo que nun ven. Goya, ca.1825. La neoyorquina Hispanic Society of America guarda un grabáu de Goya, datáu ente 1814 y 1823 y clasificáu dientro del Álbum C col númberu 71, nel que'l pintor satiriza una escena risible-grotesca alredor de un cosmorama portátil. La obra, una aguada con tinta parda a pluma, pincel y llapiceru negru, titulada Nin bien nin mal: tutili mundi, confirma l'afición de Goya a les primitives teunoloxíes, como'l so amigu, el dramaturgu Leandro Fernández de Moratín comentába-y a la so prima María nuna carta de 1817: "Si te intento esplicar cómo funciona la cámara escura, pierdo'l tiempu. La manera más fácil ye que te lo esplique Francisco de Goya".

Al paecer, Goya vio exemplos de tutilimundi tantu en Madrid como en Burdeos, yá nos últimos años de la so vida, lo que se deduz de la datación (1824-1828) d'otru grabáu calteníu nel Hermitage de San Petersburgu y perteneciente a la coleición Gerstenberg-Scharf, tituláu Miren lo que nun ven.

Na lliteratura Dellos autores menten, describen o aponderen los atélites xuguetes ópticu-mecánicos dende'l sieglu XVIII, ayudando a asitiar esti espectáculu popular y caleyero na xeografía europea y americana. Ramón del Valle-Inclán, por casu, asitiar na trama de la so "novela de tierra caliente" Tiranu Banderes, incluyéndolo nesta descripción fabulosa y esperpéntica: thumb|Un gran Titirimundi, xunto l'arcu mayor de la Puerta de Toledo de Madrid, cerca del Campillo del Mundu Nuevu. Oleu d'Ángel Lizcano, amigu y collaborador de Galdós, na ilustración de les sos Episodios Nacionales. Tamién Galdós faise ecu de la fama d'esti espectáculu popular que, por tener la so instalación habitual nel escampleru de la redoma de la Puerta de Toledo, pudo dar nome al Campillo del Mundu Nuevu qu'apaez nel antiguu caleyeru de Madrid, y en delles ocasiones sirve d'escenariu al novelista canariu. Asina lo describe nel primer llibru de Fortunata y Jacinta:

Col nome de "titirimundi" apaez yá n'autores relativamente más recién, como Max Aub, na so novela Campu zarrao,Dientro de la pentalogía El llaberintu máxicu, na 2ª parte de Campu zarrao (1943): "El Paralelu"; páxina 62. Alianza Tres, 1998 o en Ágata ojo de gatu, quiciabes la obra más consiguida de José Manuel Caballero Bonald.Una interesante escoyeta d'Ángel Arteaga lleva a la referencia concreta del personaxe Hermenegildo Pavón y Monteagudo, “l'Emisariu”, que na so primer apaición na novela facer tirando d'un pollín cargáu col so titirimundi (páxines 69-70, Editorial Barral, 1975).

Ver tamién Cosmorama Diorama Panorama

Notes

Referencies

Bibliografía

Enllaces esternos

Categoría:Teatru de títeres y marionetes Categoría:Ilusiones óptiques