Éfesu (griegu: Έφεσος, Ephesos; llatín: Ephesus; turcu: Efes) foi na antigüedá una llocalidá del Asia Menor, na actual Turquía. Foi una de les doce ciudaes xóniques a veres del mar Exéu, asitiada ente l'estremu norte de Panayr Dağ (l'antiguu monte Pion) y la desaguada del ríu Caístro y tenía un puertu llamáu Panormo. Al este topaben la llomba de Ayasoluk, col valle a los sos pies, y la población actual de Selçuk, cerca del mar, el monte Pion y el monte Coreso (actual Bulbul Dagh), a que los sos pies atopar la ciudá antigua. Foi inscritu pola Unesco como Patrimoniu de la Humanidá dende 2015.
Foi un importante centru relixosu, cultural y comercial. Anguaño les sos ruines constitúin una atraición turística importante.
Toponimia Estrabón menta'l mitu de qu'a Éfesu mientres un tiempu llamar Esmirna por una amazona.Estrabón XIV,1,4. Pliniu'l Vieyu indica, amás d'este, otros nomes que se-y dieren antes de llamase Éfesu: Álope, Traquia, Ortigia, Amorges, Hemonio y Ptelea.Pliniu'l Vieyu V,115.
Población Parte del trazáu orixinal d'esta famosa ciudá de l'antigüedá ta ocupáu pola pequeñu villa de Ayasaluk, que'l so nome creyer que ye la corrupción del griegu hagios theologos, esto ye, «el santu teólogu».
Xentiliciu: efesiu -a.
Economía L'actividá económica d'Éfesu céntrase fundamentalmente nel turismu qu'atraen les notables ruines grecorromanes de la ciudá antigua, y los restos paleocristianu y bizantín, qu'atraen igualmente a munchos pelegrinos. Magar na antigüedá clásica Éfesu foi una importante ciudá portuaria, dende'l sieglu V d'equí p'arriba, debíu al mar, sufrió, por procesos de sedimentación y erosión, un fuerte retrocesu que lo alloñó de l'actual llinia de la mariña, polo que'l so puertu foi abandonáu hai muncho tiempu.
Historia
Fundación Identificóse a Éfesu como la ciudá d'Apasa o Abasa, mentada polos hitites como la capital del reinu d'Arzawa. Tamién s'atopó cerámica micénica.
Ferécides (citáu por Estrabón) atribúi la fundación d'Éfesu a colonos xonios dirixíos por Androclo, fíu del rei ateniense Codro, qu'espulsaron a los léleges y carios qu'habitaben la rexón.Estrabón XIV,1,3; XIV,1,21. Androclo tamién ocupó la islla de Samos y otres islles vecines que pasaron a tar sol dominiu d'Éfesu mientres un curtiu periodu.Pausanias VII,2,8-9. Una lleenda, sicasí, atribúi la fundación a les Amazones. Cuntábase que l'amazona Esmirna apoderárase de la ciudá y que por ella mientres un tiempu llamóse Esmirna a Éfesu. Ello ye que Estrabón cunta que la destacada ciudá d'Esmirna fuera fundada por una espedición que partió d'Éfesu.Estrabón XI,5,4; XIV,1,4. Otra lleenda indicaba que'l santuariu d'Artemisa fuera fundáu pol autóctonu Coreso y por un fíu del dios-río Caístro llamáu Éfesu, del cual tomaría'l so nome la ciudá.Pausanias VII,2,7.
Periodos arcaicu y clásicu thumb|Representación de l'Artemisa efesia, llamada polimastia, esto ye, de múltiples pechos. Copia romana de la estatua del templu d'Éfesu, Muséu Arqueolóxicu d'Éfesu, Selçuk. thumb|Topografía histórica d'Éfesu, onde s'aprecia la llinia discontinua azul que representa'l llugar onde tenía de llegar el mar en redol al añu 800 e. C., que col intre de los sieglos foi reculando por causa de los sedimentos del ríu Caistro. thumb|Tetradracma d'Éfesu. La primer noticia cierta que se tien de la ciudá ye una guerra colos magnesios (los habitantes de Magnesia del Meandro) na que vencieron los magnesios.Estrabón XIV,1,40.
Nel sieglu VII e. C. los cimerios invadieron l'Asia Menor nel reináu del rei de Lidia Ardis.Heródoto I,15. Xubieron pol valle del Caistro y tuvieron de llegar a Éfesu, pero nada se sabe de los daños que causaron a la ciudá. Nestos ataques foi destruyida Magnesia.Estrabón XIV,1,40.
Nel sieglu VI e. C., el rei de Lidia Creso sometió a los xonios y eolios d'Asia Menor. Éfesu foi la primer ciudá asediada por esti rei. Heródoto narra que los asediados dedicaron les sos oraciones a Artemisa y xunieron el templu y la ciudá por aciu una lluria.Heródoto I,26-27.
A fines del sieglu VI e. C. pertenecía a Persia.
En 499 e. C., cuando los atenienses y los eretrios juntamente colos xonios colaron contra Sardes, desembarcaron n'Éfesu y dexaron los barcos nel cabu Coreso. Xente de la ciudá empunxéron-yos pol valle del Caístro hasta'l monte Tmolo. Sardes foi amburada y retiráronse, pero fueron escorríos hasta Éfesu, onde fueron ganaos polos perses.Heródoto V,100-101. En 494 e. C. tres la Batalla naval de Lade dellos combatientes de Quíos escorríos replegar a Mícala y fueron de nueche a Éfesu cuando se taba celebrando la fiesta de les Tesmoforias. Ellí los ciudadanos, que desconocíen lo que pasara, atacáron-yos pensando que yeren lladrones, y mataron a unos cuantos.Heródoto VI,16. Xerxes I amburó dalgunos templos, pero al d'Éfesu nun lu pasó nada.
Mientres la primer parte de la guerra del Peloponeso perteneció a la Lliga de Delos yá que apaez nos rexistros de tributos a Atenes ente los años 454/3 y 415 e. C. onde llegó a pagar un phoros de 7,5 talentos. Sicasí, mientres la parte final d'esta guerra foi una de les ciudaes de Xonia que se remontó contra Atenes. Casi a la fin de la guerra, el comandante ateniense Trasilo, que faía una espedición de saquéu, desembarcó n'Éfesu; el sátrapa persa Tisafernes axuntó un exércitu y, con ayuda de naves procedentes de les ciudaes sicilianes de Siracusa y Selinunte, pudo evitar el saquéu de la ciudá ganando a los atenienses. Los efesios, estimosos, honraron a los siracusanos y selinuntios ya inclusive dieron el derechu de ciudadanía a los habitantes de Selinunte que quixeren vivir n'Éfesu yá que la so ciudá fuera destruyida por Cartago nel 409 e. C.Jenofonte, Heléniques I,2,6-10.
Lisandro, el xefe de la flota espartana, llegó con una poderosa flota a Éfesu en 407 e. C.Jenofonte, Heléniques I,5,1. L'ateniense Antíoco, que taba na batalla de Notio como comandante d'Alcibíades, enfrentar con él, pero l'espartanu llogró la victoria.Jenofonte, Heléniques I,5,11-14.
Dempués de la batalla de Egospótamos, los efesios dedicaron una estatua a Lisandro (y otros espartanos menos conocíos) nel templu d'Artemisa. Pero dempués de la victoria de Conón na batalla de Cnido fueron sustituyíes por estatues de Conón y Timoteo.Pausanias VI,3,15-16.
Cuando nel añu 334 e. C. llegó a Éfesu Alexandru Magnu, taba en manes de los perses. Este suprimió'l sistema oligárquicu que imperaba na ciudá ya instauró una democracia. Tamién realizó un sacrificiu n'honor d'Artemisa y decretó que los impuestos qu'antes se pagaben a los perses, fueren depositaos a partir d'entós nel templu d'Artemisa.Arrianu, Anábasis d'Alexandru Magnu I,17,10; I,18,2.
Periodu helenísticu Lisímaco de Tracia construyó les muralles cerca de la ciudá nun nuevu allugamientu más favorable, a 2 km al este del templu d'Artemisa nel 289-288 e. C., según deducióse a partir d'un decretu de Mileto, y como los efesios nun queríen camudar los sos allugamientos escontra'l llugar de les muralles, anubrió la ciudá cerrando les salíes de l'agua un día de muncha agua, y asina la ciudá vieya foi afarada.Estrabón XIV,1,21; Estrabón, Xeografía, XI-XIV, p. 484, nota 61, de M.ª Paz de Hoz García Bellido, Madrid: Gredos (2003), ISBN 84-249-2373-1. Esteban de Bizanciu (voz Έφεσος) tamién menta esti episodiu, citando un poema de Duris de Elea. A la nueva ciudá fueron llevaos tamién ciudadanos de Colofón y Lébedos.Pausanias I,9,7.
Dempués de la muerte de Lisímaco, Éfesu tuvo sol dominiu del Imperiu Seleúcida y dempués pasó a control del Exiptu Ptolemaicu.
Volvió ser controláu pol Imperiu Seleúcida na dómina d'Antíoco III el Grande, que pasó l'iviernu de 197/6 e. C. na ciudá. Ellí recibió al xeneral cartaxinés Aníbal.Apiano, Guerres siries 4. Mientres la guerra romanu-siria, nel añu 190 e. C. la flota seléucida enfrentar a la romana cerca de Córico o Mioneso, onde'l almirante seléucida Polixénidas foi derrotáu y túvose qu'abelugar n'Éfesu.Titu Liviu XXXVI,44-45; Apiano, Guerres siries V,27. Dempués de la batalla de Magnesia del Sípilo, Éfesu foi apurrida a los romanos.Titu Liviu XXXVII,45. Dempués de la guerra roblóse la paz de Apamea na que los romanos dieron la ciudá a Eumenes II de Pérgamo (188 e. C.), según otres ciudaes y contornes.Polibio XXI,46,10.
En 133 e. C., Atalo III morrió y dexó los sos dominios a Roma, pero Aristónico, fíu del rei Eumenes II de Pérgamo y de una muyer d'Éfesu, remontóse y quixo ocupar el reinu. Éfesu fíxo-y frente y ganó-y nuna batalla naval cerca de Cime.Estrabón XIV,1,38; Apiano, Guerres mitridáticas 62. Creóse la provincia d'Asia de la qu'Éfesu foi la capital y residencia del gobernador, y tamién foi cabecera d'un conventu xurídicu, al qu'allegaben los cesarientes, metropolitas, cilbianos de riba y de baxo, misomacedones, mastaurenses, briulitas, hipepenos y dioshieritas.Pliniu'l Vieyu V,120.
Cuando Mitridates invadió Xonia nel añu 88 e. C. foi bien recibíu n'Éfesu y tiráronse les estatues de los romanos. Mitrídates ordenó la masacre xeneral de los romanos, y los efesios cumplieron la orde ensin respetar nin siquier a los que s'abellugaron nel templu d'Artemisa, a los que mataron. Mitrídates casóse con Monime, la fía de Filopemen, na ciudá d'Estratonicea de Caria, y nomó a ésti como gobernador d'Éfesu. Llueu los efesios remontáronse y mataron al xeneral pónticu Zenobio, el mesmu que deportara a la xente de Quíos. Sila, dempués de ganar a Mitrídates, castigó a Éfesu, a la qu'impunxo una dura contribución.Apiano, Mitridáticas 20-23, 48,61-62.
Éfesu dempués d'eso yá nun tuvo autonomía real. Yera un puertu de los romanos. Dempués de Farsalia, Metelo Escipión, que taba n'Éfesu, quixo'l dineru del templu, pero foi llamáu por Pompeyu pa xunise a él nel Epiru.
Dempués de la derrota de Brutu y Casio en Filipos, Marcu Antoniu visitó Éfesu y fixo sacrificios a la diosa y perdonó a los partidarios de los derrotaos que s'abellugaren nel templu (toos menos dos) y esixó a los efesios el tributu de 10 años nun solu añu (Éfesu diera en dos años los tributos de 10 años a Brutu y Casio). Los efesios pidieron perdón y esplicaron qu'habíen estáu obligaos a dar los tributos y yá nun-yos quedaba nada y entós Antonio aceptó los impuestos de 9 años a pagar en dos años.Apiano, Guerres civiles V,4-6. Nel templu d'Artemisa n'Éfesu, Marco Antonio prindó a los hermanos de Cleopatra y facer matar, según Dion Casio.Dion Casio XLVIII,24. Apiano (Guerres civiles V,9), sicasí, diz qu'a quien fixo matar foi a Arsínoe, la hermana de Cleopatra, y que'l fechu pasó nel templu d'Artemisa Leucofriene en Mileto. Sicasí, en 1926 atópase n'Éfesu una tumba con unos restos que s'atribúin a Arsínoe: «Tenemos el cadabre de Arsínoe, la hermana de Cleopatra», diariu ABC.
Antes de la batalla d'Accio la flota de Marco Antonio y Cleopatra taba n'Éfesu, onde llegó cola reina. Dempués de la batalla (31 e. C.), Éfesu, por suxerencia d'Octavio Augusto, dedicó estatues a Xuliu César.
La ciudá sol imperiu romanu thumb|Éfesu, fonte de Traxanu.
La ciudá espolletó mientres l'Imperiu romanu. En tiempos d'Estrabón, la so riqueza basar nel comerciu,Estrabón XIV,1,14. y tola rexón hasta Capadocia taba llena de caminos que facilitaben l'intercambiu comercial. Diz qu'había un senáu empobináu polos epilectos que gobernaba la ciudá, senáu que fuera instituyíu por Lisímaco.Estrabón XIV,1,21 La ciudá tenía un grammateus, funcionariu común a toles ciudaes griegues, y un arconte que curiaba del rexistru de títulos.
Tiberiu quixo esaniciar el derechu d'asilu del templu, a lo que los efesios opunxéronse diciendo que fuera aceptáu por perses, Reinu de macedonia macedonios y romanos hasta entós; l'asilu utilizábase de normal por delincuentes. El puertu iguar en tiempos de Nerón, por obra de Barea Soranus, gobernador d'Asia.