Borobudur (en javanés barabudhur o barabudur) ye una estupa budista con figura piramidiforme rellacionada cola tradición Mahāyāna, que ta allugada na provincia Java Central d'Indonesia, cuarenta quilómetros al noroeste de Yogyakarta. Ye'l monumentu budista más grande del mundu. Foi construyíu ente los años 750 y 850 polos soberanos de la dinastía Sailendra. El nome puede derivar del sánscritu Vihara Buddha Ur, que se traduz como «el templu budista nel monte».
El monumentu consta de seis plataformes cuadraes coronaes por trés plataformes circulares, y ta decoráu por 2672 paneles de relieve y 504 estatues de Buda.Soekmono (1976), páxina 35-36.
El monumentu ye un santuariu y llugar de pelegrinaxe budista. El viaxe de los pelegrinos empieza na base del monumentu y sigue per un camín que lo arrodia, mientres xube hasta'l visu al traviés de los trés niveles de la cosmoloxía budista. Mientres el viaxe, el monumentu guía a los pelegrinos al traviés d'un sistema d'escaleres y corredores.
La evidencia suxer que Borobudur foi abandonáu tres el sieglu XIV col ocaso de los reinos budistes ya hindús en Java, y la conversión de los isleños al Islam.Soekmono (1976), páxina 4. Foi afayáu en 1814 por Thomas Stamford Raffles, gobernador británicu de Java. De magar, Borobudur foi calteníu por aciu numberoses restauraciones. El proyeutu de restauración más llargu foi lleváu a cabu ente 1975 y 1982 pol Gobierno d'Indonesia y la Unesco, dempués de lo que el monumentu foi nomáu Patrimoniu de la Humanidá. Borobudur ye entá utilizáu como llugar de pelegrinación, onde una vegada al añu los budistes d'Indonesia celebren el Vesak nel monumentu. Amás, Borobudur ye l'atraición turística más visitada d'Indonesia.
Etimoloxía N'indonesiu, los templos son conocíos como candi, ye por esto que Borobudur ye conocíu llocalmente como Candi Borobudur. El términu ye utilizáu tamién pa describir cualquier estructura antigua. Los oríxenes del nome Borobudur nun son claros,Soekmono (1976), páxina 13. anque esto nun ye pocu común, una y bones la mayoría de los nomes de dellos candi nun son conocíos. El nome de 'Borobudur' foi escritu per primer vegada nun llibru sobre la historia de Java de Thomas Stamford Raffles. Raffles escribió sobre la esistencia d'un monumentu llamáu borobudur, pero nun s'atoparon documentos más antiguos qu'utilicen el mesmu nome. L'únicu escritu antiguu que da dalgún niciu sobre esti templu ye Nagarakertagama, escritu por Mpu Prapanca en 1365, que menta a Budur como un santuariu budista. El nome podría ser rellacionáu con Borobudur, pero'l manuscritu escarez de mayor información.
Créese que'l nome 'Bore-Budur', y polo tanto 'BoroBudur', foi escritu por Raffles n'inglés pa referise a Bore, aldega cercana al templu; munchos candi son nomaos basándose n'aldegues cercanes. Si tomárase en cuenta'l llinguaxe utilizáu na zona, el nome del monumentu sería BudurBoro. Raffles amás suxer que Budur podría rellacionase cola pallabra Buda ('antiguu') - por casu, 'antiguu Boro'. Otra hipótesis sostién que 'Boro' foi tomáu del antiguu términu bhara ('honorable'), describiendo'l monumentu como "L'honorable Buda". Otra interpretación provién de la pallabra biara ('monesteriu'), colo que se taría refiriendo al monumentu como 'monesteriu de Budur'.
Allugamientu thumb|300px|Allugamientu de Borobudur-Pawon-Mendut nuna sola llinia recta. Un gran númberu de templos budistes y hindús tán allugaos a aproximao 40 km (25 milles) al noroeste de Yogyakarta, nun área elevada ente dos volcanes ximielgos, Sundoro-Sumbing y Merbabu-Merapi, y los ríos Progo y Elo. Según un mitu local, l'área conocida como llanura Kedu ye un llugar sagrao y denominao 'el xardín de Java' por cuenta de la so alta fertilidá.Soekmono (1976), páxina 1. Mientres la primer restauración, afayóse que tres templos budistes de la rexón, Borobudur, Pawon y Mendut, tán allugaos nuna posición de llinia recta. Podría ser coincidencia, pero la so alliniación concuerda con una lleenda local, que cunta que hai enforma tiempu esistía un camín cercáu que diba de Borobodur a Mendut. Los trés templos tienen una arquiteutura y decoración similares, provenientes del mesmu periodu, lo cual suxer una rellación ente ellos.
A diferencia d'otros templos, que tán construyíos nuna superficie plana, Borobudur foi construyíu nuna llomba, a 265 m sobre'l nivel del mar y 15 m sobre'l llagu secu que lu arrodia. La esistencia del llagu foi motivu d'intensos discutinios ente arqueólogos mientres el sieglu XX; pensábase que Borobudur foi construyíu nes veres del llagu o inclusive que llexaba nél. En 1931, l'artista holandés y estudiante d'arquiteutura hindú y budista, W.O.J. Nieuwenkamp, formuló una teoría en que la llanura Kedu foi un llagu y Borobudur representaba una flor de lotu llexando n'este. Les flores de lotu tán presentes en cuasi toles obres d'arte budista, cuasi siempres sirviendo como tronu pa buda o base de les estupes. L'arquiteutura del templu en si suxer una representación de lotu, onde les postures de Buda en Borobudur simbolicen el Sutra del Lotu, presente en dellos testos Mahāyāna (escuela de budismu que s'espandió poles rexones del sureste y este d'Asia). Tres plataformes circulares nel visu del monumentu representen una fueya de lotu. La teoría de Nieuwenkamp, sicasí, foi contra argumentada por dellos arqueólogos por cuenta de que'l templu ta arrodiáu per terrén secu.
Los xeólogos, per otru llau, sofiten el puntu de vista de Nieuwenkamp, basándose en sedimentos de magre atopaos cerca del sitiu.R.W. van Bemmelen (1949). The geology of Indonesia, xeneral geology of Indonesia and adjacent archipelago, vol 1A, L'Haya, Government Printing Office, Martinus Nijhoff. Citáu en Murwanto (2004). Un estudiu d'estratigrafía, sedimentos y polen lleváu a cabu en 2000 sofita la esistencia d'un antiguu llagu cerca de Borobudur. L'área del llagu, sicasí, fluctuó col tiempu; un estudiu prueba que Borobudur tuvo cerca de la vera del llagu ente los sieglos XIII y XIV. El percorríu de los ríos y les actividaes volcániques influyeron na forma del relieve, incluyendo'l llagu. Unu de los volcanes más activos n'Indonesia, el Monte Merapi, ta abondo cerca de Borobudur y la so actividá remontar al Pleistocenu.
Historia
Construcción thumb|Pelegrinos budistes meditando nel visu del templu.
Nun hai evidencia escrita de quién construyó Borobudur, o del so propósitu orixinal.Soekmono (1976), páxina 9. El periodu de construcción envaloróse comparando los relieves esculpíos na base del templu y les inscripciones utilizaes comúnmente ente los sieglos octavu y novenu. Créese que Borobudur foi fundáu aproximadamente nel añu 800. Esto correspuende al periodu ente los años 760 y 830 d. C., l'apoxéu de la dinastía Sailendra en Java Central,Miksic (1990) cuando tuvo so la influyencia del imperiu Srivijaya. Envalórase que la construcción retrasó 75 años y que foi rematada l'añu 825, mientres el reináu de Samaratunga.Dumarçay (1991).
Esiste un tracamundiu ente los gobernadores hindús y budistes de Java mientres esi periodu. Los Sailendras son conocíos por ser siguidores de Buda, pero unes inscripciones en piedra atopaes en Sojomerto suxeren que fueron hindús. Mientres esta dómina munchos monumentos budistes ya hindús fueron construyíos nes llanures y montes alredor de la llanura Kedu. Los monumentos budistes, incluyendo Borobudur, fueron creaos coles mesmes que'l templu hindú Prambanan. Nel añu 732, el rei Sanjaya, fundador de la dinastía Sailendra, encargó la construcción d'un santuariu hindú n'honor a Shivá na llomba Ukir, allugada namái a 10 km al este de Borobudur. El socesor inmediatu de Sanjaya, Rakai Panangkaran, foi acomuñáu col templu budista Kalasan, como apaez nel estatutu Kalasan escritu l'añu 778. Los antropólogos creen que la relixón enxamás foi un conflictu seriu en Java.Soekmono (1976), páxina 10. Yera posible qu'un rei hindú mandara construyir un templu budista; o qu'unu budista actuara de manera similar.
Abandonu thumb|Estupas de Borobudur con vista a los montes de Java. Permanecieron abandonaes mientres sieglos. Mientres sieglos, Borobudur tuvo cubiertu por capes de ceniza volcánica y vexetación. Les razones del abandonu d'esti templu caltiénense desconocíes. Nun se sabe con certidume cuándo asocedió'l cese d'actividaes d'esti llugar de pelegrinación.
Un camientu sostién que'l templu foi abandonáu por cuenta de que gran parte de la población foi convertida al Islam mientres el sieglu XV.Soekmono (1976), páxina 3. Otra teoría basar na fame provocada por una erupción volcánica (aproximadamente nel añu 1006) la cual obligó a los habitantes a abandonar les sos tierres y el monumentu. Dizse amás que l'eventu causó una migración dende la llanura Kedu hasta l'este de Java cerca del valle Brantas alredor del añu 928.
Sicasí, el monumentu enxamás foi dafechu removíu de la memoria de los habitantes de la zona. En cuenta de glorificar la historia del monumentu, la imaxe d'ésti convirtióse nuna más supersticiosa acomuñóse con mala suerte y miseria. Dos antiguos manuscritos (babad) del sieglu XVIII menten la mala suerte del monumentu. Según el Babad Tanah Jawi (o Historia de Java), el monumentu convertir nun factor fatal pal rebelde que causó una revuelta en contra del rei de Mataram en 1709. La llomba foi sitiada y los insurxentes fueron vencíos y sentenciaos a muerte por orde del rei. Nel Babad Mataram (o Historia del Reinu Mataram), el monumentu foi acomuñáu a la desgracia sufrida pol herederu al tronu del sultanatu de Yogyakarta en 1757.Soekmono (1976), páxina 5. A pesar de qu'esistía una restricción pa visitar el monumentu, apoderar d'una de les estatues que formaben parte d'ésti. Asina tornó al so palaciu, morrió d'una estraña enfermedá que duró namái un día.
Redescubrimientu thumb|La primer fotografía por Isidore van Kinsbergen (1873). Tres la guerra ente'l Reinu Xuníu y los Países Baxos realizada en Java, la islla tuvo so alministración británica ente los años 1811 y 1816. El gobernador xeneral asignáu foi Thomas Stamford Raffles, quien taba bastante interesáu na historia de Java. Coleccionó antigüedaes y tomaba nota sobre la información recibida per parte de los nativos mientres les sos espediciones. Mientres un viaxe a Semarang en 1814, informóse-y sobre un gran monumentu llamáu Chandi Borobudur el cual taba allugáu na xungla cercana a l'aldega de Bumisegoro. Unvió al inxenieru holandés H.C. Cornellius por qu'investigara el llugar.
Mientres dos meses, Cornellius y los sos 200 homes cortaron árboles, quemaron vexetación y escavaron pa poder estenar el monumentu. Por cuenta de los peligros de derrumbe, nun pudieron esplorar les galeríes. Reportó los sos descubrimientos a Raffles incluyendo dellos dibuxos. Anque'l descubrimientu ye mentáu nunes curties pallabres, Raffles ye acreditáu por centrar l'atención del mundu escontra'l monumentu.
Hartmann, alministrador holandés de la rexón de Kedu, siguió'l trabayu de Cornellius y en 1835 el monumentu foi dafechu desenterráu. Los sos intereses en Borobudur yeren más personales qu'oficiales. Sicasí, Hartmann nun escribió nengún reporte sobre les sos actividaes; en particular, la presunta historia na qu'él afayó la gran estatua de Buda allugada na estupa principal.Soekmono (1976), páxina 6. La estupa principal del monumentu atópase vacía. En 1842, Hartmann investigó la cúpula principal, pero los sos descubrimientos entá nun se conocen.