miniatura|250px|Clavicémbalu italianu. El clavecín (tamién llamáu clave, clavicímbalo, clavicémbalu, gravicémbalo o cémbalo) ye un instrumentu musical con tecláu y preséu de cuerda cuerdes pulsiaes, como'l arpa y la guitarra.
El clavecín, bien conocíu y utilizáu mientres el Barrocu, foi cayendo nel olvidu, y la mayoría de les pieces escrites pa él empezaron a ser interpretaes nel nuevu fortepiano, antepasáu del nuesu pianu modernu. Como'l so nome indica, esti nun dexa cambeos de volume con solo variar la intensidá de pulsación de les tecles.
Historia y descripción
Créese que derivó del salteriu griegu (psalterion), anque la so invención dar mientres el Renacimientu, a mediaos del sieglu XV y XVI.
miniatura|200px|Mecanismu de martinete d'un clavecín.
La so estructura básica ye unu o dos teclado o manuales, nos cualos, al primir cada tecla, un escayu de pluma de gansu, de cuervu o cóndor (llamada plectro), que s'atopa nuna pequeña estructura de madera llamada martinete o saltador, alza la cuerda correspondiente, punzándola. Esto produz un soníu determináu (nota). El volume del preséu nun varia, siquier perceptiblemente, según les sos tecles prímanse nidia o fuertemente, namái se consigue un cambéu de volume amestando rexistros o acoplándolos. L'arte d'afatar una llinia melódica dexa tamién suxerir efeutos dinámicos.
A fines del sieglu XIX y principios del sieglu XX, el preséu foi alicáu, en parte, gracies a la pianista Wanda Landowska, quien foi la primer profesora comenenciuda nel clavecín en tiempos modernos (na ciudá de Berlín), y non yá interpretó antigües obres escrites pal preséu, sinón que tamién encargó obres nueves a distintos autores, ente ellos el compositor español Manuel de Falla, como'l Conciertu pa clave.
Landowska nun s'interesó nel soníu de les claves antiguos, sinón que favoreció la construcción de claves modernos, con estructures derivaes de la construcción del pianu (como los clavecines Pleyel).
Colos escelentes progresos de restauración y fabricación de copies de los preseos antiguos, dende hai más de cuarenta años resurdió l'interés pol clavecín históricu. La claridá del so timbre y esquisita riqueza n'harmónicos facer irremplazable pa la execución de música polifónica.
El clavecín tien variantes más pequeñes, como la espineta y el virxinal, que nun tienen de confundir se col clavicordiu (n'inglés clavichord).
El clavecín na música académica europea
El clavecín tuvo un importante papel na música académica europea dende'l sieglu XVI hasta'l XVIII y, dempués, nel sieglu XX, yá seya como solista, como acompañante o a solu, teniendo la so edá dorada nel Barrocu, pa dempués cayer nel olvidu nel Romanticismu y resurdir con fuercia nel sieglu XX.
Les aportaciones de músicos italianos, como Girolamo Frescobaldi, alemanes, como Johann Jakob Froberger y Johann Sebastian Bach, franceses, cual François Couperin o Jean-Philippe Rameau, y Domenico Scarlatti que compunxo la mayor parte de la so obra pa tecláu n'España, creando una escuela propia ente que los sos siguidores figuren autores como Sebastián de Albero o Antonio Soler, crearon un repertoriu clásicu pa esti preséu mientres los sieglos XVII y XVIII.
Los empiezos: Medievu y Renacimientu (sieglos XV-XVI)
L'interés en componer música específica pal preséu remontar a la Edá Media, etapa de la que daten manuscritos anónimos con obres pa tecláu solista. L'interés por preseos cercanos, como'l clavicordiu, el virxinal o la espineta, va dir creciendo hasta'l Renacimientu tardíu, en qu'apaecen los primeros grandes compositores nel ámbitu de la música de tecláu. El castellán Antonio de Cabezón (1510-1566), xunto colos virxinalistas ingleses d'ente 1560 y 1600, escriben les obres más interesantes de la música renacentista pa esti preséu de cuerda pulsiada mecánicamente. Poco dempués, la música pa tecla de Jan Pieterszoon Sweelinck (1560-1621) entama la transición escontra'l Barrocu tempranu.
La edá d'oru: el Barrocu (1600-1750)
El clavecín gocia cada vez de más popularidá y reconocencia, y tres les contribuciones de Cabezón y Valente, los virginalistas ingleses y l'holandés Jan Pieterszoon Sweelinck, ente finales del sieglu del sieglu XVI y 1630, van abrir una dómina importante na música pa clave, que toma tol Barrocu, dende 1600 hasta 1750, y va axuntar un nutridísimo corpus d'obres compuestes por músicos de toa Europa.
Pero'l instaurador de les formes clásiques pal clavecín barrocu européu ye, ensin dala dulda, l'italianu Girolamo Frescobaldi (1583-1643), qu'estableció un repertoriu de tocates, caprichus, fantasíes, ricercare (nome xenéricu pa cualquier pieza contrapuntística) y variaciones o diferencies virtuosu pal clavicémbalu a solu na primer metá del seicento. Siguiendo'l so cercu ya influyíos por él surden les escueles del clavecín barrocu na segunda metá del so mesmu sieglu XVII. Inglaterra (con Henry Purcell), Alemaña (cola personalísima música de Johann Jakob Froberger) o Francia, magar nel casu francés caltúvose una tradición propia nel XVII que, sicasí, adoptó finalmente la influencia italiana a fines d'esi sieglu y na primer metá del XVIII.
Un casu escepcional ye'l de Domenico Scarlatti, que naz en 1685 nel Reinu de Nápoles perteneciente daquella a la Monarquía Hispánica. Tres les sos primeres sonates italianizantes, adopta un estilu fuertemente influyíu poles maneres arabizantes y el sentíu del ritmu bien marcáu de la música popular española. Tou ello llevólu a crear un variáu y orixinal de sonates bipartites pa clavecín que suponen unu de los grandes monumentos a les posibilidaes virtuoses y al desenvolvimientu de la composición d'esti preséu.
Inglaterra
El primer gran compositor de la escuela inglesa ye William Byrd (1540-1623), unu de los músicos de tecláu más importante de tolos tiempos.
Asocéden-y John Bull, Giles Farnaby, Peter Philips y Orlando Gibbons. La escuela aparra ente 1620 y 1630 y nun va apaecer un compositor notable hasta la Restauración inglesa de 1660, en que descuella unu de los más importantes músicos del sieglu XVII: Henry Purcell (1658-1695), yá dafechu barrocu. Purcell compón, fundamentalmente pa virxinal, 62 pieces variaes de tipu italianu y francés, qu'inclúin fantasíes, tocatas y diverses pieces de suites.
Entráu'l sieglu XVIII, destaca la obra de William Croft, quien inaugura la última etapa del clavecín barrocu británicu.
Ente 1712 y 1759, la música pa tecláu n'Inglaterra algama'l so techu y empieza el so ocaso tres la obra de Händel, alemán d'orixe pero que va componer muncha de la so música nes islles britániques. Sicasí, la so obra ye ecléctica y nun puede adscribirse de manera carauterística a la producción de la escuela pa tecla inglesa. Händel ye estrictu contemporaneu de Bach y Domenico Scarlatti —curiosamente los trés nacen el mesmu añu— y abondo cercanu nel tiempu a la trayeutoria de François Couperin y Jean Phillippe Rameau. La so obra, por tanto, recibe l'influxu tanto xermánicu como italianu y francés. Les más conocíes de les sos composiciones pa clave son les coleiciones de grandes suites (HWV 426-433 y HWV 434-438) y los seis fugues (HWV 605-610).
Francia
miniatura|François Couperin.
En Francia, xunto con Alemaña, el clavecín algama gran prestíu y espardimientu. Ente 1610 y 1789 hai una importante escuela francesa del preséu, amestada a la escuela del órganu francés. Jacques Champion de Chambonnières (1601-1672) ye'l so fundador y primer gran compositor. A partir de Chambonnières, la música de clavecín en Francia gana munchos adeptos y mueve al llaúd como preséu favoritu pa componer a solu. Louis Couperin ye, xunto col so fundador Chambonnères, el más destacáu compositor francés de la primer metá del sieglu XVII.
Na segunda metá del sieglu XVII van tomar el so relevu Jean-Henri d'Anglebert (1626-1691), Jean-Nicolas Geoffroy (1633-1694) y Nicolas Lebègue (1632-1702), quien llevaron la música barroca de clavecín francesa a un altu grau de refinamientu. La forma compositiva predominante en Francia foi la suite pa tecláu, qu'axuntaba una serie de pieces básiques (alemanda, courante, zarabanda y giga), que'l so orixe tuvo en dances variaes de ritmos binarios (alemanda) o ternarios (zarabanda) qu'alternen tiempos vivos y pausaos.
La siguiente xeneración, que desenvolvió la so música ente finales del sieglu XVII y principios del XVIII, siguió cultivando la suite pero adoptó influencies italianes y alemanes. Con ella'l clavecín francés llegó a la so máxima espresión, con dos nomes que figuren ente los más grandes compositores de la música culta occidental, tales son François Couperin (1668-1733) y Jean-Philippe Rameau (1683-1764). Na so órbita asitióse una importante nómina de compositores pal clavecín: Louis Marchand, Charles Dieupart, Louis-Nicolas Clérambault, Gaspard -y Roux, Jean-François Dandrieu, Élisabeth Jacquet de la Guerre, Joseph Nicolas Pancrace Royer o Nicolas Siret.
François Couperin compunxo los sos cuatro llibros de suites ente 1713 y 1731. Carauterizar por poner una atención especial a la ornamentación. En tantu, la obra de Jean-Philippe Rameau presenta aspeutos más variaos. Los sos trés llibros de suites apaecieron en 1706, 1724 y 1728. Dempués d'esta fecha, namái compunxo pal clavecín solista una pieza aisllada, La Dauphine (1747). Alterna nellos pieces na más pura tradición de la suite francesa con pieces imitativas, como «-y Rappel des Oiseaux» o «La Poule», y de descripción emotiva, cual son «Les tendres Plaintes» o «L'entretien des Muses». Munches d'elles ufierten un virtuosismu a la italiana. La invención y los efeutos sorprendentes son nelles notables, como puede reparase en «Les Tourbillons» y «Les trois Mains». N'otres aplíquense'l so innovadores teoríes musicales, como asocede en «L'Enharmonique» y «Les Cyclopes».
Alemaña
miniatura|170px|Bach. La so obra supunxo un antes y un dempués nel tecláu.
Nesta dómina, la música pa clave algama n'Alemaña (al igual qu'en Francia) la so máxima espresión, anque, a diferencia de lo qu'asocede pa la música de clave francesa, nun llega a considerase una escuela, anque sí se postula pal órganu.
Johann Jakob Froberger (1613-1667) ye'l primer representante pernomáu de la música clavecinística xermana. Influyíu por Frescobaldi y Sweelinck, Froberger representa la referencia de la música de clavecín n'Alemaña na primer metá del sieglu XVII. Tres él, y yá na segunda metá del mesmu sieglu, munchos de los compositores célebres que compóníen pa órganu tamién lu fixeron de forma brillosa pal clavecín, ente los cualos destacaron Matthias Weckmann, Dietrich Buxtehude, Johann Kaspar Kerl, Johann Pachelbel y Georg Muffat. Pachelbel y Buxtehude son los cumes de la música de tecláu xermana posterior a Froberger.
Johann Kuhnau (1661-1722) ye'l más sobresaliente de los compositores del clavecín n'Alemaña ente 1670 y 1720. Los sos Sonates bíbliques (1700) suponen unu de los primeros exemplos de música programática. Al pie de Kuhnau, y yá enfusándose cola xeneración de Bach y Telemann, tópase Georg Böhm (1661-1733), contemporaneu de François Couperin.
Na primer metá del sieglu XVIII, la música nacional, y de tol periodu, algama les sos máximes cotes, y la obra capital de Johann Sebastian Bach (1685-1750) establez un antes y un dempués na música d'esti preséu. Les sos obres son trascedentes n'importancia, repercusión y estrema calidá, como La clave bien temperado, les Suites ingleses, les Suites franceses, les Partitas, BWV 825-830 y les Variaciones Goldberg, ente otres. Otros célebres compositores xermánicos de la primer metá del sieglu XVIII nel ámbitu clavecinístico son Johann Mattheson, Christoph Graupner y Georg Philipp Telemann (1681-1767). La siguiente xeneración alluma la obra de los fíos de Bach, Wilhelm Friedemann Bach (1710-1784) y Carl Philipp Emanuel Bach, qu'entamen la transición de la clave barrocu al galantiador n'Alemaña.
Italia
N'Italia, la música pa clavecín sufre altibaxos, como nel casu d'Inglaterra.
miniatura|170px|right|Girolamo Frescobaldi