380px|thumb|Esquema d'un furacu de guxán que téunicamente dexa'l viaxe al traviés del tiempu. Si unu de los dos estremos de la ponte trevesada pela llinia verde ta en movimientu, siguir la ruta colorada y volver al puntu inicial según en sentíu opuestu a la ruta verde podría dexar volver tras nel tiempu, una y bones l'espaciu-tiempu representáu contendría curves temporales zarraes.
En física, un furacu de guxán, tamién conocíu como ponte d'Einstein-Rosen o furacu merucu, ye una hipotética carauterística topolóxica d'un espaciu-tiempu, descrita nes ecuaciones de la relatividá xeneral, qu'esencialmente consiste nun atayu al traviés del espaciu y el tiempu. Un furacu de guxán tien a lo menos dos estremos coneutaos a una única gargüelu, al traviés de la cual podría movese la materia. Hasta la fecha nun se topó nenguna evidencia de que l'espaciu-tiempu conocíu contenga estructures d'esti tipu, polo que na actualidá ye solo una posibilidá teórica na ciencia.
Cuando una estrella superxigante colorada esplota, refundia materia al esterior, de cuenta qu'acaba siendo d'un tamañu inferior y conviértese nuna estrella de neutrones. Pero tamién puede asoceder que s'estruya tantu qu'absuerba la so propia enerxía nel so interior y suma dexando un furacu negru nel llugar qu'ocupaba. Esti furacu tendría una gravedá tan grande que nin siquier la radiación electromagnético podría escapar del so interior. Taría arrodiáu per una frontera esférica, llamada horizonte de socesos. La lluz trespasaría esta frontera pa entrar, pero nun podría salir, polo que'l furacu vistu dende grandes distancies tendría de ser dafechu negru (anque Stephen Hawking postuló que ciertos efeutos cuánticos xeneraríen la llamada radiación de Hawking). Dientro del furacu, los astrofísicos conxeturen que se forma una especie de conu ensin fondu. En 1994, el telescopiu espacial Hubble detectó la presencia d'unu bien trupu nel centru de la galaxa elíptica M87, pos l'alta aceleración de gases nesa rexón indica que debe d'haber un oxetu 3 500 millones de vegaes más masivu que'l Sol. Finalmente, esti furacu terminará per absorber a la galaxa entera.
El primer científicu n'alvertir de la esistencia de furacos de guxán foi'l austriacu Ludwig Flamm, en 1916. Nesti sentíu, la hipótesis del furacu de guxán ye una actualización de la decimonónica teoría d'una cuarta dimensión espacial que suponía —por casu—, dau un cuerpu toroidal nel que podíen atopase los trés dimensiones espaciales comúnmente perceptibles, una cuarta dimensión espacial qu'embriviera les distancies y, d'esa manera, los tiempos de viaxe. Esta noción inicial foi plantegada de manera más científica en 1921 pol matemáticu alemán Hermann Weyl, sicasí, nun usó'l términu "furacu de guxán" (faló de "tubos unidimensionales"), cuando esti rellacionó los sos analises de la masa en términos de la enerxía d'un campu electromagnéticuCOLEMAN, Korte. Hermann Weyl's Raum-Zeit -Materie and a General Introduction to His Scientific Work, p. 199 cola teoría de la relatividá d'Albert Einstein publicada en 1916.
Na actualidá, la teoría de cuerdes almite la esistencia de más de tres dimensiones espaciales (ver hiperespacio), pero eses dimensiones extra taríen amaceraes a escales subatómiques (según la teoría de Kaluza-Klein), polo que paez bien difícil (si non imposible) aprovechales pa entamar viaxes nel espaciu y el tiempu.
Orixe del nome El términu «furacu de guxán» foi introducíu pol físicu teóricu d'Estaos Xuníos John Wheeler en 1957 (inspiráu na obra de Weyl) nun artículu de 1957 co-escritu con Charles Misner:
Provién de la siguiente analoxía usada pa esplicar el fenómenu: si'l universu ye la piel d'una manzana y un guxán viaxa sobre la so superficie, la distancia d'un puntu de la mazana a la so antípoda ye igual a la metá de la circunferencia de la mazana, siempres que'l guxán permaneza sobre la superficie d'esta. Pero si, en cuenta de esto, el guxán cavara un furacu direutamente al traviés de la mazana, la distancia que tendría que percorrer sería considerablemente menor, una y bones la distancia más cercana ente dos puntos ye una llinia recta que xune a dambos.
Tipos de furacu de guxán Los furacos de guxán del intrauniverso conecten una posición d'un universu con otra posición del mesmu universu nun tiempu distintu. Un furacu de guxán tendría de poder coneutar posiciones distantes nel universu por plegamientos espaciotemporales, de manera que dexaría viaxar ente elles nun tiempu menor que'l que tomaría faer el viaxe al traviés del espaciu normal. Los furacos de guxán del interuniverso acomuñen un universu con otru distintu y denominar «furacos de guxán de Schwarzschild». Esto dexa especular sobre si tales furacos de guxán podríen usase pa viaxar d'un universu a otru paralelu. Otra aplicación d'un furacu de guxán podría ser el viaxe nel tiempu. Nesi casu, sería un atayu pa movese d'un puntu espaciotemporal a otru. Na teoría de cuerdes, un furacu de guxán ye vistu como la conexón ente dos D-branas, onde les boques tán acomuñaes a les branas y coneutaes per un tubu de fluxu. Créese que los furacos de guxán son una parte de la espluma cuántica o espaciotemporal.
Otra clasificación: Los furacos de guxán euclídeos, estudiaos en física de partícules. Los furacos de guxán de Lorentz, principalmente estudiaos en relatividá xeneral y en gravedá semiclásica. Dientro d'estos destaquen los furacos de guxán atravesables, un tipu especial de furacu de guxán de Lorentz que dexaría a un ser humanu viaxar d'un llau al otru del furacu.
Hasta'l momentu haise teorizado sobre distintos tipos de furacos de guxán, principalmente como soluciones matemátiques a la cuestión. Esencialmente, estos tipos de furacu de guxán son: El furacu de guxán de Schwarzschild supuestamente formáu por un furacu negru de Schwarzschild, que se considera infranquiable. El furacu de guxán supuestamente formáu por un furacu negru de Reissner-Nordstrøm o Kerr-Newman, que resultaría franqueable, pero nuna sola direición, y que podría contener un furacu de guxán de Schwarzschild. El furacu de guxán de Lorentz, que tien masa negativo y envalórase franqueable en dambes direiciones (pasáu y futuru).
Furacos de guxán de Schwarzschild thumb|250px|right|Diagrama d'un furacu de guxán de Schwarzschild. Los furacos de guxán de Lorentz, conocíos como furacos de guxán de Schwarzschild o pontes d'Einstein-Rosen, son nexos que xunen árees d'espaciu que puede ser modelaes como soluciones de vacíu nes ecuaciones de campu d'Einstein por unión d'un modelu de furacu negru y unu de furacu blancu. Esta solución foi topada por Albert Einstein y el so compañeru Nathan Rosen, que publicó primero el resultáu en 1935. Sicasí, en 1962, John A. Wheeler y Robert W. Fuller publicaron un artículu nel que sopelexaben la demostración de qu'esti tipu de furacu de guxán ye inestable y se desintegraría instantáneamente asina formárase.
Primero que los problemes d'estabilidá de los furacos de guxán de Schwarzschild fixérense evidentes, propúnxose que los cuásares podíen ser furacos blancos, de cuenta que formaben les zones terminales de los furacos de guxán d'esti tipu. Sicasí, investigaciones recién refuguen que los cuásares sían equiparables a los furacos blancos.
Los furacos de guxán de Schwarzschild inspiraron a Kip Thorne a imaxinar el tránsitu por ellos por aciu la suxeción de la so gargüelu y la so apertura per mediu de materia exótico (de masa y enerxía negatives).
Furacos de guxán practicables thumb|250px|Imaxe d'un furacu de guxán practicable (que puede travesase) que coneutaría l'área frente al institutu de física de la Universidá de Tubinga coles dunes próximes a Boulogne-sur-Mer, nel norte de Francia. La imaxe foi recreada por aciu un software de trazáu de rayos en 4D, nuna métrica de Morris-Thorne, anque los efeutos gravitatorios sobre la llonxitú d'onda nun s'asemeyaron.Pueden apreciase otres animaciones ya imáxenes computarizadas de furacos de viérbene practicables del mesmu autor en esta páxina. En esta otra pueden vese imáxenes adicionales. Los furacos de guxán practicables de Lorentz, tamién llamaos atravesables, dexaríen viaxar non solo d'una parte del universu a otra, sinón inclusive d'un universu a otru. Los furacos de guxán conecten dos puntos del espaciu-tiempu, polo que dexaríen el viaxe tantu nel espaciu como nel tiempu. Na teoría de la relatividá xeneral, la posibilidá de travesar furacos de guxán foi demostrada per primer vegada por Kip S. Thorne y el so graduáu Mike Morris nun artículu publicáu en 1988. El tipu de furacu de guxán atravesable qu'ellos afayaron caltendríase abiertu por una especie de concha esférica de materia exótico denomada furacu de guxán de Morris-Thorne. Darréu afayáronse otros tipos de furacos de guxán atravesables, como unu que se caltién abiertu por cuerdes cósmiques, yá hipotetizado antes por Matt Visser nun artículu publicáu en 1989.
Base teórica Definición
La definición topolóxica de furacu de guxán nun ye intuitiva. Dizse que nuna rexón compacta del espaciu-tiempu esiste un furacu de guxán cuando'l so conxuntu frontera ye trivial dende'l puntu de vista topolóxicu, pero'l so interior nun ye a cencielles conexu. Formalizar esta idea conduz a definiciones como la siguiente, tomada del Lorentzian Wormholes, de Matt Visser:
Si un espaciu-tiempu de Lorentz contién una rexón compacta Ω y si la topoloxía de Ω ye de la forma Ω ~ R x Σ, onde Σ ye una 3-variedá de topoloxía non trivial, que la so frontera tien topoloxía de la forma dΣ ~ S², y si amás les hipersuperficies Σ son de tipu espacial, entós la rexón Ω contién un furacu de guxán intrauniversal cuasipermanente.
Carauterizar furacos de guxán del interuniverso ye más difícil. Por casu, podemos imaxinar un universu naciellu conectáu al so proxenitor por un embelicu estrechu. Cabría considerar l'embelicu como'l gargüelu d'un furacu de guxán, pola cual l'espaciu-tiempu ta conectáu.
Plausibilidad
Sábese que los furacos de guxán de Lorentz son posibles dientro de la relatividá xeneral, pero la posibilidá física d'estes soluciones ye incierta. Inclusive, desconozse si la teoría de la gravedá cuántica, que se llogra al entestar la relatividá xeneral cola mecánica cuántica, dexaría la esistencia d'estos fenómenos. La mayoría de les soluciones conocíes de la relatividá xeneral que dexen la esistencia de furacos de guxán trevesaos riquen la esistencia de materia estraño, una sustancia teórico que contién enerxía de densidá negativa. Sicasí, nun foi matemáticamente probáu qu'esti seya un requisitu absolutu pa esti tipu furacos de guxán trevesaos nin s'estableció que la materia exótico nun puede esistir.
Entá nun se sabe empíricamente si esisten furacos de guxán. Una solución a les ecuaciones de la relatividá xeneral (tal como la qu'atopara L. Flamm) que fixera posible la esistencia d'un furacu de guxán ensin el requisitu d'una materia exótico —sustancia teórico que tendría una densidá d'enerxía negativa— nun foi inda verificada. Munchos físicos, incluyíu Stephen Hawking (col so conxetura de proteición cronolóxica), consideren que por causa de les paradoxes (¿o acasu aporíes?) un viaxe nel tiempu al traviés d'un furacu de guxán implicaría qu'esistiera daqué fundamental nes lleis de la física que torgue tales fenómenos (ver censura cósmica).
En marzu de 2005, Amos Ori visualizó un furacu de guxán que dexaba viaxar nel tiempu ensin riquir materia exótico y satisfaciendo toles condiciones enerxétiques. La estabilidá d'esta solución ye incierta, polo que sigue ensin quedar claru si riquiríase una precisión infinita por que se formara y dexara el viaxe nel tiempu y si los efeutos cuánticos protexeríen la secuencia cronolóxica del tiempu nesti casu.
Métrica de los furacos de guxán
Les teoríes sobre la métrica de los furacos de guxán describen la xeometría del espaciu-tiempu d'un furacu de guxán y sirven de modelos teóricos pal viaxe nel tiempu. Un exemplu simple de la métrica d'un furacu de guxán trevesáu podría ser el siguiente: