Una constitución (del llatín constitutio, -ōnis) ye un testu codificado de calter xurídicu-políticu, frutu d'un poder constituyente, que tien el propósitu de constituyir la separación de poderes, definiendo y creando los poderes constituyíos (llexislativu, executivu y xudicial), qu'antes de la constitución taben xuníos o fusión de poderes entemecíos, define los sos respeutivos controles y equilibrios (checks and balances),Britannica amás ye la llei fundamental d'un Estáu, con rangu cimeru al restu de normes xurídiques, encontando (según el normativismo) tol ordenamientu xurídicu, inclúi'l réxime de los derechos y llibertaes de los ciudadanos y delimita los poderes ya instituciones de la organización política. Na actualidá tamién se tien como costume amestar normes ayenes a la regulación del poder políticu, dependiendo de la ideoloxía, tales como los fundamentos del sistema económicu. La constitución nun constitúi al estáu o la nación, por cuenta de que dambos yá son fechos anteriores constituyíos. En ciencia política los estaos que tienen separación de poderes añader el términu constitucional» a la so forma d'estáu (como ye'l casu de la Monarquía constitucional o la República constitucional). Nel usu cotidianu del términu, llámase-y constitución a toles lleis supremes de los Estaos anque nun cunten con separación de poderes.
Clasificación La constitución, como toa norma xurídica, puede definise tantu dende'l puntu de vista formal como dende'l puntu de vista material. Dende'l puntu de vista material, la constitución ye'l conxuntu de regles fundamentales que s'apliquen al exerciciu del poder estatal. Dende'l puntu de vista formal, la Constitución definir a partir de los órganos y procedimientos qu'intervienen na so adopción, derivándose asina una de les sos carauterístiques principales, la so supremacía sobre cualesquier otra norma del ordenamientu xurídicu.
Definición material thumb|250px|La democracia ateniense foi la primera n'adquirir les carauterístiques d'una Constitución. thumb|250px|L'antigua Roma , al traviés de les sos instituciones polítiques complexes y entamaes, tamién tien una Constitución.
Una constitución material defínese acordies coles sos regles y conteníu, en llugar d'un testu o documentos específicos. Poro, una constitución material ye un conxuntu de regles que pueden arrexuntase nun solu documentu, pero non necesariamente. Estes regles xeneralmente clasifíquense nuna o más de les siguientes categoríes: per un sitiu, toles regles qu'entamen les autoridaes públiques y les sos rellaciones ente elles (gobiernu, parllamentu, presidente, rei, etc. ), * per otru llau, les llibertaes públiques (o llibertaes fundamentales) que s'otorguen a cualquier persona que more nel territoriu o nacional del Estáu de que se trate. Nesta última categoría, de cutiu atopamos derechos o llibertaes tales como la llibertá de dir y venir, llibertá d'espresión, etc.. Este ye'l significáu del Artículu 16 de la Declaración de los Derechos del Home y del Ciudadanu de 1789:
La mayoría, si non toos, los estaos tienen una constitución material, nel sentíu de que tienen regles qu'entamen y gobiernen les sos instituciones polítiques.
Según el so reformabilidad Según el so reformabilidad, les Constituciones clasificar en ríxides y flexibles. Les Constituciones ríxides son aquelles que riquen d'un procedimientu especial y complexu pal so reformabilidad; esto ye, los procedimientos pa la creación, reforma o adición de les lleis constitucionales ye distintu y más complexu que los procedimientos de les lleis ordinaries.
Constituciones semirrígidas, ríxides o pedreses Son aquelles constituciones que pa modificar establecen un procedimientu más agraváu que'l procedimientu llexislativu ordinariu. Según el grau de complexidá del mesmu denominaránse ríxides o semirrígidas.
Na práctica, les Constituciones escrites son tamién constituciones ríxides; esto ye, cuando nun Estáu atopamos qu'esiste Constitución escrita, afayamos qu'esta tien un procedimientu más complexu de reforma o adición que'l procedimientu pa la creación, reforma o adición d'una llei ordinaria.
miniaturadeimagen|200px|Constitución de Chile de 1828. Constituciones flexibles Modificar por aciu el procedimientu llexislativu ordinariu, lo que significa qu'una llei del parllamentu puede camudales en cualquier momentu.
Según el so orixe Les Constituciones estrémense tamién en función del so orixe políticu: pueden ser creaes por contratu ente delles partes, por imposición d'un grupu a otru, por decisión soberana, etc.
Constituciones daes Les Constituciones daes dizse que correspuenden tradicionalmente a un Estáu monárquicu, onde'l mesmu soberanu ye quien precisamente da; esto ye, son aquelles nes cualos el monarca, nel so calter de titular de la soberanía, otorgar al pueblu. Nesti casu, partir de les siguientes premises:
Dende la perspeutiva del monarca, ye él quien la da, por ser el depositariu de la soberanía. Ye una rellación ente'l titular de la soberanía –monarca— y el pueblu, quien a cencielles ye receptor de lo qu'indique'l monarca * Trátase d'una Constitución na cual reconócense los derechos pa los sos súbditos. con respectu al poder llexislativu.
Constituciones impuestes Hai Constituciones que son impuestes pol Parllamentu al monarca, refiriéndose al Parllamentu en sentíu ampliu, colo que s'alude a la representación de les fuercies polítiques de la sociedá d'un Estáu, de los grupos reales de poder nun Estáu que se configuren nun órganu denomináu Parllamentu. Nesti tipu de Constitución, ye la representación de la sociedá la que-y impon una serie de notes, determinaciones o de cartes polítiques al rei, y este tener qu'aceptar. Poro, nel casu de les Constituciones impuestes esiste una participación activa de la representación de la sociedá nes decisiones polítiques fundamentales.
Constituciones apautaes Nes Constituciones apautaes, la primer idea que se tien ye'l consensu. Naide otorgar en forma unillateral, nin tampoco les impon por cuenta de que si son impuestes y nun s'apauten, escareceríen d'un marcu de llexitimidá. Estes Constituciones son multillaterales, una y bones tou lo que s'apaute implica la voluntá de dos o más axentes; poro, son contractuales y dizse que parten de la teoría del pactu social. Asina, puede apautase ente contornes, ente provincies, ente fraiciones revolucionaries, etc. Les constituciones apautaes o contractuales impliquen
una mayor evolución política que naquelles que son impuestes o daes nes apautaes hai una fuerte influencia de la teoría del pactu social naquelles que son apautaes, esti pactu o consensu puede dase ente diversos axentes políticos o toos aquellos grupos de poder real que tean reconocíos pol Estáu.
Asina, entá tratándose d'una monarquía, cuando s'apauta los gobernaos dexen de ser súbditos y conságrense como un pueblu soberanu.
Constituciones aprobaes por voluntá de la soberanía popular Son aquelles escoyíes pol pueblu d'un Estáu, que polo xeneral dar a conocer por una asamblea y reafítense cola votación máxima de la población nun procesu eleutoral. Poro, nun ye que la sociedá apaute colos detentadores del poder públicu, sinón que la Constitución surde de les necesidaes social y de la fuercia popular.
Les fontes de la constitución El Poder constituyente: Sieyes reconoz que tolos ciudadanos tienen derechu a establecer el so gobiernu. Pero esti gobiernu o'l manexu de los intereses xenerales de la comunidá ye un trabayu humanu y ye de primordial importancia yá que la voluntá de toos y cada unu cuestiona'l bienestar y la llibertá de toos.
Como resultáu, ensin un mandatu espreso, los llexisladores nun tienen de tocar esta gran xurisdicción del Estáu qu'unu llama la Constitución.
La primacía de la nación: Sieyes -a diferencia de Rousseau- "sostener polo racional y lo construyío. L'estáu social, en rellación col estáu de naturaleza, perfecciona y anoblez al home. Estiéndese y protexe la llibertá. Defende y garantiza la igualdá de derechos".Réponse au premier rapport de Mounier à la Constituante, cité in : Marcel Prélot, Histoire des Idées politiques, Thémis Dalloz Paris 1970, p.428
Pa él, les verdaderes rellaciones d'una constitución política son "cola nación que permanez" en llugar de "la xeneración que pasa; coles necesidaes de la naturaleza humana, común a toos, en llugar de les diferencies individuales". En "¿Qué ye'l Tercer Estáu? Sieyes proclama: "Consideráu en forma aisllada, el poder de los ciudadanos sería nulu, mora solo nel tou".
La nación nun se crea a sigo mesma, esiste; ye una llei natural, pero precisa una organización político y alministrativo, o en pallabres de Sieyès d'un establecimientu públicu, esto ye, un conxuntu de medios formaos por persones y coses, destinaos a dase cuenta de los fines sociales:
Control de constitucionalidá
El control de constitucionalidá trata de los mecanismos de revisión de l'adecuación de les lleis y de los actos del Estáu.
Sistema concentráu: en dellos países ye realizáu por una Corte Suprema o Tribunal Constitucional, que ye l'encargáu de resolver los planteamientos o recursos d'inconstitucionalidá presentaos polos ciudadanos frente a les violaciones a dalguna norma llegal por parte del Estáu, o d'otru particular. Sistema concentráu en Corte Suprema, sistema imperante n'Uruguái. Sistema concentráu en Tribunal Constitucional, casu de vixencia en Bolivia. Sistema difusu: Esti sistema establez que'l control de constitucionalidá d'una norma o d'un actu xurídicu pue ser realizáu por cualesquier tribunal del país. Los xueces inferiores nun tienen minusvalía dalguna pa esti mecanismu respeuto de la Suprema Corte de Xusticia de la Nación. Tal ye'l casu de la República Arxentina, o d'Estaos Xuníos. Sicasí, va ser el máximu tribunal quien va resolver si son apelaos los fallos de los tribunales inferiores. Sistema mistu. Sistema de control difusu en tribunales ordinarios y control concentráu en Corte Suprema, como en Brasil. Sistema de control difusu en tribunales ordinarios y control concentráu en Tribunal Constitucional, como en Perú y Colombia. Sistema de control concentráu de constitucionalidá en Tribunal Constitucional (preventivu) y Corte Suprema (represivu).
Clasificación según l'efeutu de la sentencia Puede ser que la sentencia surta efeutu solu ente les partes intervinientes nel casu concretu. Nesti casu dizse que la declaración d'inconstitucionalidá tien efeutu "inter partes". O puede soceder que la sentencia seya válida pa tolos ciudadanos, y nesi casu dizse que surte efeutu "erga omnes". Esto xeneralmente asocede nos países nos que s'aplica un sistema concentráu de control.
Historia del constitucionalismu Sería anacrónicu entender como constituciones modernes los sistemes políticos de l'Antigüedá griega (democracia ateniense), la obra de los sos llexisladores (logógrafos) o los estudios llexislativos de los sos filósofos (Aristóteles, Athenaion politeia -que'l so títulu traducir davezu como Constitución de los atenienses-). Lo mesmo puede dicise de los fueros locales o estamentales que se redactaron na Europa medieval o de la Carta de Medina (Mahoma, añu 2 de la Hégira -622 d. C.-)