La Guerra del Pacíficu, tamién denomada Guerra del Guanu y del Salitre, foi un conflictu armáu socedíu ente 1879 y 1883 qu'enfrentó a Chile contra los aliaos Bolivia y Perú. La guerra desenvolver nel océanu Pacíficu, nel desiertu d'Atacama y nes serranías y valles peruanos. La guerra foi un finxu dramáticu na historia d'América del Sur y ye una de les principales de finales del sieglu xix, polo qu'atraxo una considerable atención académica.
En febreru de 1878 Bolivia estableció un nuevu impuestu a la empresa chilena Compañía de Salitres y Ferrocarril d'Antofagasta (CSFA), en violación: El gobiernu de Daza violó la convención de 1873 y el tratáu de 1874 al crear l'impuestu de los diez centavos. Ante les reclamaciones, debió, ensin dulda, (como creyó Prau) aplazar la execución d'esta llei y aceptar l'arbitraxe. Pero non solo tornó eses fórmules, sinón optó pola decisión violenta de rescindir el contratu celebráu cola compañía salitrera que protestaba contra'l gravame, y de prindase de les propiedaes d'ella;:The company reacted predictably: citing the 1874 treaty, which explicitly prohibited the Bolivian government from taxing Chilean companies exploiting the Atacama Desert, the miners demanded that Daza rescind the impost:the additional export tax of ten centavos per quintal suddenly imposed by the bolivians in 1878 was clearly a breach of faith.Hugo Pereira, en presidente-manuel-pardo-el tratáu chilenu-bolivianu-de-1874-el so-violaci-n-y-l'empiezu-de-la guerra-del-pac-fico/ La política salitrera del Presidente Prado:La crisis definitiva empecipióse'l 14 de febreru de 1878, cuando'l dictador bolivianu Hilarión Daza, aforfugáu pola crisis internacional, decidió poner un impuestu de diez centavos a cada quintal del salitre esportáu dende Atacama, en clara violación del tratáu de 1874</ref> del tratáu de llendes de 1874 que prohibía nuevos impuestos o l'aumentu d'estos. Chile protestó y solicitó someter el pleitu a un arbitraxe, pero, el gobiernu bolivianu de Hilarión Daza consideraba l'asuntu como internu y suxetu a la xurisdicción de les cortes bolivianes. Chile aportunó y alvirtió al gobiernu bolivianu que Chile non se consideraría amestáu al tratáu estremeru de 1874 si Bolivia nun suspendía l'impuestu. Otra manera, el gobiernu bolivianu rescindió la llicencia a la compañía chilena, embargó los sos bienes, y poner a remate. El día del remate, el 14 de febreru de 1879, les fuercies militares chilenes ocuparon la población boliviana d'Antofagasta ensin resistencia, una ciudá mayoritariamente habitada por chilenos y avanzaron en pocos díes hasta'l paralelu 23°S. La zona ente'l Ríu Loa y el paralelu 23°S permaneció so soberanía boliviana.
El Perú, que roblara con Bolivia un Tratáu d'alianza defensiva con calter secretu, ordenó preparar les sos fuercies militares y simultáneamente unvió un diplomáticu a Chile pa mediar. Ante la meyora chilena en territoriu apostáu, el 1 de marzu, Bolivia declarar n'estáu de guerra contra Chile. Cuando Perú negar a permanecer neutral, Chile declaró la guerra a dambos aliaos el 5 d'abril de 1879. El 6 d'abril, el Perú declaró'l casus foederis, esto ye, la entrada a valir de l'alianza secreta con Bolivia.
El politólogu Ronald Bruce St. John señala en The Bolivia-Chile-Peru Apueste in the Atacama Desert:
Nos primeros seis meses definió la supremacía naval, indispensable pa siguir la guerra nes zones costeres del desiertu d'Atacama, naquel tiempu accesibles solo per mar. Bolivia abandonó militarmente la guerra en 1880 tres la derrota aliada na batalla de Tacna. L'exércitu de Perú foi ganáu un mes dempués na batalla d'Arica. Depués, en venciendo nes batalles de Chorrillos y Miraflores al exércitu peruanu entamáu en Lima, les fuercies chilenes ocuparon aquella ciudá en xineru de 1881. Dempués d'estos socesos la guerra ente Chile y Perú siguió por dos años más ente los remanentes del exércitu, guerrilles y montoneros peruanos contra les fuercies chilenes d'ocupación, hasta la firma del Tratáu de Rancón en 1883 na que Perú, ente otres coses, dexó'l Departamentu de Tarapacá y fuéron-y reteníos les provincies d'Arica y Tacna.
Bolivia, que se caltuviera expectativo, robló con Chile un Pactu de Tregua Indefiníu en 1884 colo que remataba l'estáu de guerra ente dambos países y aceptaba, por omisión, l'anexón a Chile de la franxa 23°S-24°S y la ocupación militar chilena de la zona ente'l Ríu Loa y el paralelu 23°S. Les fronteres definitives afitar nel Tratáu de 1904 ente Chile y Bolivia y ente Chile y Perú en 1929 nel Tratáu de Lima, tres el cual Chile devolvió Tacna al Perú y Arica foi cedida a Chile.
Antecedentes
Conflictu estremeru bolivianu-chilenu
Al empecipiase la dómina republicana, Chile, Perú, Bolivia y Arxentina aceptaben que les sos fronteres teníen de ser les mesmes de l'alministración colonial, norma conocida como Uti possidetis iuris. Sicasí, l'alministración española nunca tuviera interés en definir puramente llendes precises ente rexones que-y pertenecíen, polo qu'estos yeren de cutiu difusos, contradictorios y de cutiu sobre territorios desconocíos, inhabitados o inhabitables pol so clima o alloñanza. Respectu al desiertu d'Atacama, Chile dende 1822 señalaba "el despobláu d'Atacama" como llende, Bolivia consideró dende 1825 la mariña en cuestión como perteneciente a la provincia de Potosí.
A principios de la década de 1840 afayar en Tarapacá y Antofagasta grandes acumuladures de guanu y salitre, fertilizantes qu'empezaben a ser bien cotizaos nel mercáu mundial. Incidentes y reclamos ente Bolivia y Chile asoceder nos años siguientes, ente que les diplomacies de dambos países argumentaben respeutivamente sobre los derechos que teníen na rexón, exhibiendo documentos coloniales sobre la xurisdicción de l'Audiencia de Llamargues o la Capitanía Xeneral de Chile.
Por llei del 25 de xunu de 1863 l'Asamblea Llexislativa boliviana autorizó al Executivu declarar la guerra a Chile, anque solo dempués de que s'escosaren tolos recursos pela vía diplomática que dieren un resultáu favorable a Bolivia. Pero'l Tratáu d'alianza defensiva y ofensiva ente Perú y Chile (1865), al que xuntaron pocu dempués Bolivia y Ecuador pa enfrentar a España na Guerra hispano-suramericana punxo un paréntesis al asuntu, considerándose secundaria cualesquier otra disputa que nun fuera l'enfrentar al enemigu común.
Trataos de llendes de 1866 y 1874
Tres la guerra con España, Bolivia y Chile volvieron a entamar les negociaciones y roblaron el so primer tratáu estremeru'l 10 d'agostu de 1866, qu'afitó'l paralelu 24°S como llende (norte-sur) y debíense compartir a medies los derechos d'esportación de minerales estrayíos ente los paralelos 23°S y 25°S. En 1871, el gobernante bolivianu Mariano Melgarejo, so que'l so gobiernu roblar l'alcuerdu, foi derrocáu y reemplazáu por Agustín Morales, quien, siguiendo la corriente de la opinión pública boliviana, consideró nulos tolos actos del gobiernu anterior. Pero como nun se podía abrogar unilateralmente un alcuerdu internacional, abrió negociaciones con Chile pa revisar el tratáu de 1866.Imaña Castro, Teodosio (1966): Antecedentes alloñaos ya inmediatos de la guerra del Pacíficu. Enserto en El problema de la mariña boliviana. Institutu d'Investigaciones Históriques y Culturales de la Paz. La Paz; Empresa Editora “Novedaes” Ltda.; p. 55. Aldericáronse diversos aspeutos sobre l'aplicación del tratáu de 1866, como la definición de "minerales", la inclusión (o esclusión) del ricu xacimientu de plata Mineral de Cascoxos en (de) la zona de beneficios mutuos, y les dificultaes en Bolivia pa tresferir el 50% del impuestu recaldáu na zona a Chile. El 5 d'avientu de 1872 roblóse l'alcuerdu llamáu de Corral-Lindsay que foi aprobáu en Chile pero, por influencia de Perú, que quería pa Bolivia un meyor arreglu, o, seya que non, intervenir como mediador xunto con Arxentina, nun foi aprobáu en Bolivia.: La tratada Corral-Lindsay foi bien mal vistu pol gobiernu y pola prensa peruana. Aconseyó aquel al de Bolivia insistentemente que lo denunciara, según el tratáu de 1866, col propósitu de llograr un arreglu meyor o de dar llugar, cola rotura de les negociaciones, a la mediación de Perú y de l'Arxentina.
Finalmente, Bolivia y Chile roblaron un nuevu tratáu de llendes el 6 d'agostu de 1874, pol cual Chile arrenunció al 50% de los impuestos nel territoriu 23°S-24°S en cuenta de la promesa de Bolivia de nun amontar los impuestos a los capitales y negocios chilenos mientres 25 años. La frontera permaneció nel paralelu 24°S. Nesa ocasión, Chile condonó les deldes bolivianes provenientes de la non tresferencia del 50% del impuestu recaldáu per Bolivia na zona de beneficios mutuos. Nun protocolu adicional robláu l'añu 1875, dambos países alcordaron, ente otros, someter a arbitraxe posibles diverxencies na aplicación del tratáu.
Tratáu secretu d'alianza ente Perú y Bolivia de 1873
right|250px|thumb|Caricatura publicada en payares de 1879 na revista chilena "El Barbero". Daza (a la izquierda), Prau, y el presidente arxentín Avellaneda (col sombreru de cilindru) xunir pa compensar, infructuosamente, la supremacía militar chilena mientres la guerra, representada por una inmensa bala de cañón que punxo'l chilenu Santa María. Frente al ímpetu de les inversiones y trabayu chilenu en Tarapacá y Antofagasta, el Perú sintió amenazada la so supremacía na mariña del Pacíficu y robló el 6 de febreru de 1873 un tratáu secretu que les sos intenciones yeren, según lo fecho públicu 6 años dempués, protexer la integridá y soberanía de los países firmantes. Arxentina foi convidada a roblar el pactu, el so gobiernu amosóse d'alcuerdu y solicitó l'aprobación del parllamentu. Efeutivamente, la Cámara de Diputaos en Buenos Aires aprobó l'adhesión al pactu y amestó una partida de $6,000,000 al presupuestu pa la guerra. Pero Bolivia y Arxentina apostaben la zona de Tarija y nun llograron un alcuerdu. Arxentina propunxo entós a Perú un tratáu Perú-Arxentina (ensin Bolivia), pero Perú refugó la ufierta. Asina pasó l'añu 1873, y a fines del 1874 llegó a Chile la fragata blindada Blanco Encalada que dio la supremacía naval a Chile. Tanto Perú como Arxentina nun quixeron comprometese nun tratáu contra Chile. Sicasí, cuando aprucieron nuevamente, en 1875 y 1878, les tensiones fronterices pola Patagonia, Arxentina buscó ingresar al pactu, pero'l Perú diplomáticamente refugó la iniciativa. Coles mesmes, al empiezu de la guerra, Perú y Bolivia proyeutaron ufiertar a Arxentina los territorios chilenos dende'l 24°S al 27°S a Arxentina en cuenta del so ingresu a la guerra contra Chile.
Los historiadores consideren que'l verdaderu oxetivu del tratáu yera imponer a Chile les fronteres convenientes a Perú, Bolivia y Arxentina per mediu d'un arbitraxe obligáu de l'alianza mientres Chile fora militarmente débil, ye dicir antes de la llegada de les fragates blindaes Cochrane y Blanco Encalada. Gonzalo Bulnes lo sumariza sosteniendo que "La síntesis del tratáu secretu ye: oportunidá: la condición desarmada de Chile; la sida pa producir el conflictu: Bolivia; la ganancia del negociu: Patagonia y el salitre;" Bulnes diz: La síntesis del Tratáu secretu yera esta: la ocasión, el desarme de Chile: el pretesto pa producir el conflictu, Bolivia: utilidá del negociu, la Patagonia i 1vos salitres. en pallabres de Jorge Basadre, "El Perú defendiendo a Bolivia, a sigo mesmu y a dereches, tenía de presidir la coalición de tolos Estaos comenenciudos p'amenorgar a Chile a la llende que quería devasar"; Basadre escribe: La xestión diplomática peruana en 1873 ante la Cancillería de Bolivia foi nel sentíu de qu'aprovechara los momentos anteriores a la llegada de los blindaos chilenos pa terminar les fatigoses disputes sobre'l tratáu de 1866 y de que lo denunciara pa sustituyilo por un arreglu más conveniente, o bien pa dar llugar, cola rotura de les negociaciones, a la mediación de Perú y l'Arxentina. o en