Un ascensor o elevador ye un sistema de tresporte vertical, diseñáu pa mover persones o oxetos ente los distintos niveles d'un edificiu o estructura. Ta formáu per partes mecániques, llétriques y electróniques que funcionen en xunto pa ponelo en marcha.
D'alcuerdu al so métodu de funcionamientu esisten dos tipos: l'ascensor electromecánicu y l'ascensor hidráulicu o oleodinámico.Tamién se denominen ascensores hidráulicos a los sistemes d'escluses nes canales de navegación, como los ascensores hidráulicos de la Canal du Centre, en Bélxica.
Historia thumb|left|Elevador diseñáu pol inxenieru xermanu Konrad Kyeser (1405).
La primer referencia a un ascensor apaez nes obres del arquiteutu romanu Vitruvio, quien sostién que Arquímedes (ca. 287 e.C. – ca. 212 e.C.) construyera'l primer elevador probablemente nel añu 236 e.C. Fontes lliteraries de dómines posteriores menten ascensores compuestos de cabines sosteníes con cuerda de cáñamu y remanaes a mano o por animales. Envalórase qu'ascensores d'esi tipu taben instalaos nun monesteriu de Sinaí, Exiptu.
Hacia l'añu 1000, nel Llibru de los Secretos escritu por Ibn Khalaf al-Muradi, de la España islámica descríbese l'usu d'un ascensor como dispositivu d'elevación, con cuenta de xubir un gran pesu pa cutir y destruyir una fortaleza.
Nel sieglu XVII, había prototipos d'ascensores en dellos edificios palaciegos ingleses y franceses.
Los ascensores antiguu y medieval utilizaben sistemes de tracción basaos nel mecanismu de la grúa. La invención d'otru sistema basáu na tresmisión a torniellu, foi seique'l pasu más importante na teunoloxía del ascensor dende l'antigüedá, que finalmente condució a la creación de los ascensores de pasaxeros modernos. El primer modelu foi construyíu por Ivan Kulibin ya instaláu nel Palaciu d'Iviernu en 1793, ente que dellos años más tarde, otru ascensor Kulibin foi instaláu en Arkhangelsk, cerca de Moscú. En 1823, inaugúrase una "cabina d'ascensor" en Londres.Conveyor technology: Elevator at conveyor-tech.com thumb|380px|Ascensor d'Elisha Otis, patente del 15 de xineru de 1861. En 1851, Waterman inventó'l primer prototipu de montacargas. Trátase d'una simple plataforma xunida a un cable, pa xubir y baxar mercancíes y persones.
A midida que fuéronse construyendo edificios más altos, la xente sintióse menos inclinada a xubir escaleres llargues. Los grandes almacenes empezaron a espolletar, y surdió la necesidá d'un aparatu que treslladara a los veceros d'un pisu a otru con mínimu esfuerciu.
El montacargas inspiró al americanu de Vermont, Elisha G. Otis, pa inventar un elevador con un sistema dentáu, que dexaba amortiguar la cayida del mesmu en casu de que se cortara'l cable de sustentu. Foi la primer demostración d'un sistema de seguridá pa elevadores de pasaxeros.
Por estrañu que paeza, el talentu de Elisha Otis como diseñador afayóse mientres trabayaba como maestru mecánicu nuna fábrica d'armazones de cames d'Albany (estáu de Nueva York). Inventó dellos dispositivos qu'aforraben trabayu, y por eso foi unviáu a Yonkers (Nueva York), onde podría utilizase meyor la so aptitú. Ellí diseñó y construyó esti primer ascensor con mecanismu automáticu de seguridá en casu de qu'hubiera dalguna avería nel cable. En 1853 yá estableciera'l so propiu negociu pa fabricar ascensores, la compañía Otis Elevator Company, qu'entá esiste anguaño y ye la mayor compañía d'ascensores del mundu yá que instaló 2,5 millones d'elevadores y escaleres mecániques por tol planeta. Al añu siguiente Otis demostró esti inventu nuna esposición que se llevó a cabu en Nueva York.
El 30 d'agostu de 1957 aplicóse un sistema de puertes automátiques nos ascensores de pasaxeros, lo que dexó prescindir de puertes actuaes manualmente.
Otru tipu d'ascensor ye'l conocíu como paternoster; consiste nuna serie de cabines abiertes, de capacidá llindada, que se mueven amodo por dos buecos allegantes. Por unu xuben les cabines y, al llegar a la parte cimera, camudar al otru buecu pol que baxen nun ciclu continuu, ensin detenese. Los pasaxeros xuben y baxen en marcha. Yera bien práuticu en llugares de muncha circulación de persones ente pisos, anque tenía problemes de seguridá, polo que foi sustituyíu poles escaleres mecániques, muncho más segures.
Ascensores nel mundu Los comercios llueu se dieron cuenta del potencial del inventu, y en 1857 instalóse'l primer ascensor de pasaxeros nun gran almacén allugáu na avenida Broadway, esquina calle Broome, na ciudá de Nueva York, Estaos Xuníos. Movíu a vapor, esti elevador xubía cinco pisos en menos d'un minutu. Entós daquella, eso yera rápidu. En contraste con eso, güei los ascensores d'unu de los edificios más altos del mundu, la Torre Willis, en Chicago, xuben 412 metros en menos d'un minutu. Na actualidá, l'edificiu más altu del mundu, la Torre Burj Khalifa en Dubái, con 828 m d'altor, tien ascensores de la compañía Otis Elevator Company que xuben la distancia más llarga del mundu: 504 metros; tamién tien l'accesu d'ascensor asitiáu a mayor altor del mundu: a 638 metros; y l'ascensor con doble cabina más rápidu del mundu: 10 metros per segundu.
Elementos constitutivos d'un ascensor
Cabina La cabina ye l'elementu básicu del sistema d'ascensores. Ta formada por dos partes: el bastidor o xasis y la caxa o cabina, o por una cabina autoportante. El bastidor sofitar nunes guíes verticales
Apilo La mayoría de los ascensores tienen un contrapesu, que tien una masa igual a la de la cabina, más la metá de la carga máxima autorizada, por que'l motor nun tenga que mover tola masa de la cabina, sinón solo una fracción. Por cuenta de ello, un ascensor vacíu, pesa menos que'l contrapesu. El contrapesu tamién ta conducíu por unes guíes. La so función ye permediar la carga pa facilitar el trabayu del motor y nun forzalo nel so funcionamientu.
Grupu tractor nos ascensores electro-dinámicos Los grupos tractores p'ascensores tán formaos de normal por un motor acopláu a un reductor de velocidá, en que'l so exa de salida va montada la polea acanalada qu'abasna los cables por adherencia.
Sistema de paracaíes Nos estremos inferior o superior del bastidor de la cabina, atópase'l sistema de paracaíes, yá seya instantáneu o progresivu. Este llibera unes cuñas contra les guíes pa frenar la cabina en casu de que baxe a una velocidá mayor que la dexada pol llendador, torgando asina que la cabina caya llibremente inclusive nel casu de que se cortaren tolos cables que lu suxeten. Nos ascensores modernos y según normativa de cada país o rexón tamién frena en xubida.
N'ocasiones, instálase tamién un sistema de frenáu nel contrapesu.
Cuadro control de maniobres El control de los sistemes d'ascensores realizar por aciu sistemes electrónicos, encargaos de faer funcionar la direición de movimientu de la cabina y d'escoyer los pisos nos qu'esta tenga de detenese.
En 1862 la compañía d'ascensores Otis inventó'l primer sistema de control con "memoria" pa grupos d'ascensores, lo que dexó la so automatización y prescindir de los ascensoristes.http://www.otis.com/site/ye-esl/Pages/AscensoresOtis.aspx
Anguaño, los controles d'ascensores funcionen con microprocesadores electrónicos que por aciu algoritmos d'intelixencia artificial determinen la forma d'alministrar la respuesta a los pidíos de llamaes coordinando la operación de los distintos equipos.
Los cuadros de maniobra actuales tienen un sistema d'información d'errores, qu'en casu d'avería amuesen nuna pantalla'l códigu d'error de tala forma que el mecánicu del ascensor sepa cuál foi'l motivu de que l'ascensor detúvose.
Un ascensor cunta con múltiples dispositivos de seguridá pa evitar cualquier riesgu d'accidentes y en cuanto cualquier dispositivu falla l'ascensor queda automáticamente deteníu. Cualquier elevador por antiguu que seya tien contactos en: les puertes esteriores, puertes de cabina, contautu de frayatu de cables (anguaño yá nun se monten), de disparu de polea del llendador cimeru, d'afloxamientu de cable en polea de llendador inferior, de acuñamiento en cabina, etc. En cuanto cualesquier d'estos contactos falle, l'ascensor va parase indicando'l contautu o dispositivu que falló.
Dispositivos de seguridá La seguridá del sistema ye un elementu clave nos ascensores. Pa maximizar la seguridá empleguen dellos dispositivos específicos:
Enclavamiento electromecánicu de les puertes Nel accesu a los pisos, que fai imposible l'apertura de toles puertes d'accesu sacante la del pisu en que se topa detenida la cabina.
Toles peslleres, una en cada rellanu, tienen un fleje o un brazu con una ruedita, qu'al ser primíu dexa'l destrabe de la puerta, y solo cuando ta mecánicamente trabada por aciu el gabitu de doble uña, queda habilitada la parte llétrica que dexa'l movimientu del ascensor. Hai dos tipos de mecanismos que dexen abrir les puertes esteriores cuando la cabina llega a planta. Nos ascensores antiguos hai un elementu llamáu electroleva, que ye l'encargáu de primir el fleje de la puerta del pisu de destín. Esta electroleva ye retráctil, esto ye, viaxa cola cabina retraído pa nun primir los flejes de cada pisu pol que va pasando (lo que dexaría l'apertura de caúna de les puertes y la detención del ascensor), polo que solo cuando'l control de maniobres indíca-y por aciu una señal llétrica que la cabina atópase na parada pertinente, la electroleva espándese y remana el fleje de la puerta correspondiente. El procesu inversu dase cuando l'ascensor ye riquíu dende otru sitiu: la electroleva se retrae antes de la partida y solo espándese al llegar a él. Nos ascensores modernos hai otru tipu de mecanismos. Si les puertes esteriores son automátiques, ye dicir abrir por sigo mesmes, una de les fueyes de cabina lleva instaláu un patín retráctil qu'abre la puerta esterior coles mesmes qu'abre la interior de la cabina. Si les puertes esteriores son manuales o semi-automátiques (abrir la persona que va entrar nel ascensor y ciérrense soles), les puertes de cabina incorporen un patín qu'emburria la polea de la pesllera pa dexar abrir la puerta esterior.
Paracaíes de frayatu o desequilibriu de cables de tracción (a. electro-dinámicos) Esisten instantáneos y tamién progresivos, p'ascensores d'alta y media velocidá. Consiste nun sistema de palanques que'l so movimientu remana unes cuñas o rodiellos que s'atopen nuna caxa xunto a les guíes (caxa de cuñas). Cuando se da la cayida de la cabina o devasa la velocidá nominal , les guíes son taragañaes poles cuñas o rodiellos y produzse la detención de la cabina.
Llendador de velocidá (a. electro-dinámicos) (gobernador de velocidá) Componer dos polees: una instalada nel cuartu de máquines y otra alliniada verticalmente cola primera no fondero del buecu. Al traviés de dambes pasa un cable d'aceru que los sos estremos vencéyense, unu a un puntu fixu del bastidor de la cabina, y otru a un sistema de palanques que'l so estremu atópase na parte cimera del bastidor. El cable acompaña a la cabina en tou momentu y ye absolutamente independiente de los cables de tracción, esto ye, nun intervién na suxeción de la cabina y el contrapesu. Na polea cimera del llendador produz la detención sópita del cable cuando la velocidá de dicha polea (y por tanto la de la cabina) supera'l 25% de la velocidá nominal. El cable llendador activa'l sistema de palanques, llamáu paracaíes. Coles mesmes incorpora un contautu llétricu tantu nel mecanismu de acuñamiento de la cabina como na polea cimera que corta la serie principal pa evitar que'l motor siga funcionando una vegada que la cabina quedó "clavada" a les guíes por aciu el mecanismu de acuñamiento. Esti mecanismu foi patentáu por Rubén Lorenzo Curiel en 1853.
Finales de carrera Atayen l'alimentación cuando la cabina degola los estremos n'ascensu o en descensu.
Dispositivu de parada d'emerxencia