Arrigorriaga ye un conceyu del Gran Bilbao, na provincia de Vizcaya, País Vascu (España). Ta asitiáu a veres del ríu Nervión a 6 km de Bilbao. La so estensión ye de 16,36 km² y la so población ye de 12 029 habitantes. (EUSTAT, 2016).
Topónimu
Arrigorriaga puede significar n'eusquera 'llugar de piedres coloraes' de harri ('piedra'), gorri ('colloráu') y el sufixu locativu -agaHistoria de Arrigorriaga. Ayto. de Arrigorriaga/Arrigorriagako Udala. Consultáu'l 19 de febreru de 2009. o tamién 'llugar de piedres desnudes', yá que gorri ye un términu polisémicu que significa tamién desnudu, peláu, descarnáu. Diccionariu Hiztegia 3000 Euskera-castellanu. Términu gorri
Esiste una conocida lleenda qu'esplica l'orixe d'esti nome como llugar de piedres coloraes. Esta lleenda remóntase siquier al sieglu XV, yá que foi escrita per primer vegada pol cronista vizcaín Lope García de Salazar nel so llibru Les Bienandanzas y Fortunes. Según dicha lleenda Arrigorriaga llamábase d'antiguo Padura (marisma n'eusquera) y foi escenariu de la llexendaria Batalla de Padura qu'enfrentó a vizcainos con lleoneses. Arriendes de dicha batalla, que foi ganada polos vizcainos, Padura quedó rebautizada como Arrigorriaga, una y bones tanta fuera'l sangre que s'arramara, que les piedres quedaron tiñíes de colloráu. La lleenda foi recuperada y utilizada por Sabino Arana nel sieglu XIX como preséu d'esaltación de los vascos.ARANA, S."Arrigorriaga", in Bizkaya pola so independencia, Geu.. Consultáu'l 20 de febreru de 2009.
Frente a esta tesis romántica esisten otres más prosaiques qu'afirmen que'l nome deber a les mines de fierro qu'hubo na llocalidá. Según estes tesis el nome del pueblu pudo debese a les vetes de mineral de fierro que tiñíen d'antiguo de colloráu'l monte Ollargan o tamién a la superficie desprovista de vexetación causada poles esplotaciones mineres, llugar de piedres desnudes''.
Historia
Anteiglesia de la Merindad de Uribe, ocupaba l'asientu númberu 39 nes Xuntes Xenerales de Guernica. Hasta 1876 la Anteiglesia de Arrigorriaga tuvo una gran importancia na contorna, cuntando ente la so feligresía los conceyos d'Arrankudiaga, Basauri, Zaratamo y Alonsotegi. N'anguaño, cola abolición de los fueros y tres diversos pleitos, terminaron por desanexonase. Alonsotegui constituyóse como anteiglesia independiente nel sieglu XVI. Basauri independizar de Arrigorriaga en 1510 o, siquier, ye la fecha que se toma como oficial al construyise la parroquia de San Miguel Arcánxel,Aspecto socio-políticos. Historia de Basauri porque nun esiste nengún documentu que verifique qu'en dicha fecha celebrárase nenguna xunta ente alcaldes de les dos llocalidaes. A partir d'entós, la población pase a denominase anteiglesia de San Miguel de Basauri. La desanexón de Basauri foi unillateral; nun cuntó cola aprobación de Arrigorriaga nin tampoco llogró permisu de les Xuntes Xenerales de Gernika pa ocupar el so asientu correspondiente nelles, nun consiguiéndolo hasta 1858.Mayu de 1858, El Correo.
Orixe envueltu na lleenda y el mitu, nun escapándose d'esta historia de “fábula” tan siquier el so nome (“llugar de piedres coloraes”). Esta lleenda tien distintes versiones, reafitaes por unos y rebatidas por otros. Pero lo que sí ye ciertu ye que'l mitu, lleenda, historia, o como queramos denominar, de la Batalla de Padura” produció cientos de páxines de la historiografía y la lliteratura del País Vascu. El nucleu central d'esta lleenda vendría cuntar que, allá pel añu 870 o 888 de nuesa era, nel llugar denomináu Padura (onde s'atoparía Arrigorriaga), les huestes del Señor de Vizcaya, del primeru según la historia, ganaron en cruenta batalla a los lleoneses, al mandu de los cualos atoparíase'l príncipe Ordoño, herederu a la corona de Lleón y fíu del rei Alfonso “El Magno”. El nome de Arrigorriaga tendría'l so orixe nel sangre esparnao, que cubría'l campu de batalla.
Otres interpretaciones asitien l'orixe del términu Arrigorriaga nes antigües vetes de fierro que podíen atopase nel monte de Ollargan, y que daríen el nome xenéricu a tol conceyu. Sía que non, les primeres noticies históriques, puramente diches, referíes a Arrigorriaga daten del sieglu XII y guarden rellación cola incorporación de la parroquia de Arrigorriaga, Santa María Madalena, al Monesteriu de San Salvador de Oña en 1107 (recoyida pol historiador Iturriza na so obra).
En 1300 el monte Ollargan, coles sos mines de fierro, foi dau a la villa de Bilbao na carta puebla dada por D. Diego López de Haro. Pocos años más tarde, en 1375, los feligreses d'esta anteiglesia llograron del infante D. Juan, coles mesmes Señor de Vizcaya, la pertenencia a la xurisdicción de la villa. Esta midida dexaba protexer a los sos moradores de les arbitrariedaes y abusos de los parientes mayores.
En 1783, so mandatu del alcalde José de Arana, inauguróse la plaza que conocemos anguaño. Enantes taba asitiada nel llugar onde güei s'atopa'l chigre Padura, frente al Conceyu. La razón d'esti cambéu d'allugamientu topar na construcción del nuevu Camín Real de Bilbao a Castiella que cortaba pola metá l'antigua plaza pública, torgando, pola so estrechura, el normal desendolque de los vecinos nos sos llabores de tría.
Mientres les dos guerres carlistes del sieglu pasáu, Arrigorriaga foi protagonista de dos tales batalles de non poca importancia, dambes desenvueltes na ponte Moyordín, que xunía la llocalidá con Zaratamo. La primera llibróse'l 11 de setiembre de 1835 y la segunda en mayu de 1872.
A principiu de sieglu, en 1907, construyóse la ponte de Ugertza pa facilitar la comunicación ente les diverses aldegues de Arrigorriaga y el nucleu central. En 1920 el llau este de la Ilesia, ocupáu pol antiguu campusantu, tresformar nuna sala cinematográfica llamada Salón Festivu, nome que perduró hasta güei. En 1928 construyéronse les escueles de la plaza, enantes ser les del Paséu Urgoiti en 1915, dientro del contestu d'edificaciones que conoció'l conceyu a principios de sieglu (ponte de Ugertza, fontes públiques, Atenéu Cultural, ...). Hasta entós, la escolarización corriera por cuenta de la Anteiglesia y realizábase n'edificios particulares arrendaos pa tal fin.
Les eleiciones municipales de 1931 dieron el trunfu al bloque antimonárquicu constituyíu polos partíos d'izquierda, con numberosos afiliaos nel conceyu dada la so condición industrial y minero, con cientos de trabayadores. El corporativismu de la rexón tuvo'l so reflexu na preguerra cola formación de numberoses asociaciones de too tipu, polítiques y sociales. La guerra tuvo como escenariu principal el cercanu monte Malmasín, que foi escenariu de duros enfrentamientos ente reximientos de gudaris o soldaos sol mandu del Gobiernu vascu y columnes de Franco, qu'entraron na población el 16 de xunu de 1937. La metá de la población (2.000 persones) fuxó, pudiendo volver pocu dempués.
El 2 de payares de 1940, l'edificiu del Conceyu sufrió un devastador quema, perdiéndose gran parte del Archivu Municipal. Esti edificiu databa de 1777.
Dende les llenes del añu 1983 el nucleu principal del cascu del conceyu presenta un aspeutu nuevu. El respetu pol pasáu históricu n'edificación y espacios d'ociu dexó reconvertir árees tan xuníes sentimentalmente a la historia local como la zona de l'antigua Papelera, güei Lonbo (Lonbo Aretoa, zona deportiva, zona d'esparcimientu y usu recreativu infantil), zona d'accesu a Santu Cristu, Mendikosolobarrena eta Mintegi (antiguu parque de la Dinamita).
L'equilibriu urbanísticu tuvo basáu nel deséu de procurar a los vecinos el máximu nivel de habitabilidad y calidable de vida, y de respetu mediu-ambiental.
Datos xenerales
Esta población industrial tien muncha importancia por cuenta de la so situación, yá que s'atopa a tan solo 9 quilómetros de la capital vizcaina y ye una de les poblaciones de camín de les principales víes de comunicación que xunen Bilbao con Vitoria y col pandu castellanu.
La so situación xeográfica tamién influyó claramente nel aumentu de la so población y asina se llegó hasta los 12.000 habitantes colos que cunta Arrigorriaga anguaño.
Población
Según el censu de 2015, Arrigorriaga tien una población de 12.339 habitantes. Tuvo una evolución demográfica creciente a lo llargo del sieglu XX, anque non siempres n'igual grau. Frente a periodos de crecedera lenta o inclusive etapes de retrocesu (1940-45), na década de los 50 dase un espectacular saltu al pasar de 4.646 a 8.142 habitantes, lo que supón una medría de la población de cuasi un 80 %. Esti procesu traducióse na esistencia d'un nucleu de población inmigrante de volume considerable y nel predominiu d'una población nueva.
Dos seríen los factores qu'esplicaríen esta crecedera: la so cercanía a la zona industrial de Vizcaya y la so situación estratéxica na rede de comunicaciones.
En cuanto a la conocencia del Euskera, la situación ye similar al d'otros conceyos de la zona. Cifrándose los vascofalantes nun 26,31 % (2.854) del total de la población, aquellos con conocimiento pero non falantes habituales nel 24,28 % (2.634) y los castellanofalantes nel 49,41 % (5.361) según l'Estudiu Demolingüístico del Gobiernu Vascu referíu al padrón de 2001.
1897 - 2012 1897 1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1981 1991 2001 2006 2008 2009 2010 2011 2012 1.782 1.931 2.774 3.345 3.825 3.932 4.287 8.253 9.818 9.011 9.913 11.140 12.245 12.399 12.435 12.358 12.511 12.525
Habitantes (1897-2011)
A efeutos estadísticos, la población de Arrigorriaga estremar en 4 distritos: Aguirre, 44 habitantes. Arrigorriaga, 8406 habitantes: formáu pola mesma Arrigorriaga (6304 hab), Cubu (1012 hab) y Lanbarketa (1050 hab). Martiartu, 159 habitantes. Abusu/La Peña, 3640 habitantes: formáu por Ollargan (566 hab) y Santa Isabel (3055 hab).
Datos xeográficos
El conceyu tópase asitiáu xeográficamente a 43º 12' 20” latitud Norte y 0º 47' 10” llargor esti.
Arrigorriaga tópase asitiada na Comarca de Bilbao, nel cursu mediu del ríu Nervión. La so estensión ye de 16,36 km². Ta asitiada sobre un terrén onduláu, a 60 m d'altitú sobre'l nivel del mar. El so relieve accidentáu en dambes márxenes del ríu, tien los sos máximos esponentes na vera izquierda na fastera sur del Pagasarri, colos montes Pastorekorta (585 m) y Arboliko (415 m), y na vera derecha col monte Artanda (547 m). De resultes d'esta orografía'l ríu Nervión queda encajonado al so pasu pol conceyu, dexándo-y formar namái una estrecha franxa de tierra llana en dambes márxenes.
El ríu Nervión recibe'l caudal de pequeños regueros, ente los que merecen especial atención los de Bentako-Erreka y Kubo.
Les sos llendes municipales son, al norte colos términos de Bilbao y Basauri, al sur colos d'Ugao-Miraballes y Zeberio, al este col de Zaratamo y al oeste colos d'Arrankudiaga y Alonsotegi.
En municipo de Arrigorriaga componer de dellos nucleos de población. El so nucleu principal, conocíu como Arrigorriaga, da'l nome xenéricu a tol conceyu. A esti nucleu, hasta nun hai enforma tiempu, conocíase-y col nome de Arguia. Otres entidaes d'importancia son les aldegues de Agirre, Martiartu, Larrasko y Izartza; según los llugares de La Peña, Olatxu, Santa Isabel y Ollargan y los barrios de Lanbarketa y Kubo.
Distribución
Arrigorriaga ye una llocalidá físicamente estremada en dos nucleos importantes y distantes. Per un sitiu el cascu central, xunto al calce del ríu Nervion y por otru'l barriu d'Abusu-La Peña, tamién alredor del ríu Nervion, pero ente los conceyos de Basauri y Bilbao, xunto al parque de Malmasin.
Clima
17px Parámetros climáticos permediu de Arrigorriaga Mes Xin Feb Mar Abr May Xun Xnt Ago Set Och Pay Avi Añu Temperatura máximo media (°C) 11 12 13 14 18 20 23 23 22 18 14 12 16 Temperatura mínimo media (°C) 2 3 3 5 8 10 12 13 11 8 5 4 7 Precipitaciones (mm) 126 97 94 124 90 64 62 82 74 121 141 116 1195
Patrimoniu artísticu
Parroquia de Santa María Madalena