thumb|Llocalización de Torrebaja al respective de la contorna del Rincón de Ademuz. Torrebaja o Torre Baja ye un conceyu español asitiáu na comarca del Rincón de Ademuz, al poniente de la provincia de Valencia, (Comunidá Valenciana, España).
Xeografía Asítiase nel marxe derechu del ríu Turia, nel puntu de mayor amplitú d'esti valle fluvial. El so allugamientu correspuende al estremu final d'una llomba qu'enfusa sobre'l fondu del valle, nel interfluvio ente'l Turia y el so afluente l'Ebrón. La so orografía ye relativamente pocu accidentada, por cuenta del so curtiu términu y a que se topa nel valle del Turia; anque ta arrodiada d'altos montes, especialmente pel este, llindándo-y el so altu horizonte les estribaciones de Javalambre y la Sierra de Tortajada, colos Aljezares y los Molares (1.077 m) como cumes máximos, anque yá fuera del so términu.
thumb|300px|Detalle de la Casa Grande, torrexón de los Picos y Casa Consistorial en Torrebaja (Valencia), añu 2016. thumb|Vista parcial de Torrebaja (Valencia), dende «La Devesa», con detalle d'almendrales en flor, añu 2008. thumb|Vista xeneral de Torrebaja (Valencia), dende «El Rento», con detalle de cultivos, añu 2015.
Dende Valencia, aportar a esta población al traviés de l'antigua CV-35, qu'enllaza cola CN-330a en Santa Cruz de Moya (Cuenca), y entra nel Rincón de Ademuz por Casasbajas, pa siguir por Casasaltas y Ademuz. Dende Ademuz la carretera sigue hasta l'aldega de Los Santos, onde se fai una cola CN-420, que vien de Cuenca, baxando hasta Torrebaja. Les nueves comunicaciones dexen un accesu más rápidu dende la capital comuñal pela autovía de Madrid, esviándose escontra Teruel al altor d'Utiel, pa siguir por Sinarcas, Talayuelas y Landete, dende onde puede llegase a Torrebaja direutamente, siguiendo la vía alternativa de Manzaneruela (Landete) a Torrebaja.
Barrios y pedaníes Nel términu municipal de Torrebaja atópense tamién los siguientes nucleos de población:
Torrealta (o Torre Alta), l'antigua «Torre Somera» de les cróniques baxumedievales, topar al norte del términu. Constituyida en mayoralgu colos Garcés de Marcilla, foi conceyu independiente hasta mediaos del sieglu XIX, en que s'amestó al de Torrebaja, por non axuntar los 30 vecinos mínimos qu'esixía la Llei pa siguir siendo distritu independiente.
Los Payares, popularmente conocida como «Yeres de los Payares», antigua aldega barriu allugada al poniente de población, como arrabalde de la mesma, onde secularmente allugábense les eres, payares, cubos, llagares y bodegues del vecinderu. Dichu sector, sicasí, magar el tracamundiu de nucleos urbanos con Torrebaja, pertenecía jurisdiccionalmente al términu de Castielfabib (Valencia). Sicasí, la inmensa mayoría de vecinos de Los Payares –por non dicir la totalidá– teníen les sos finques de llabor nel términu de Torrebaja y sentíense a tolos efeutos «torrebajeros de corazón», hasta'l puntu qu'usaben y esfrutaben de los servicios xenerales del conceyu –escolares, relixosos, sanitarios, comerciales, etcétera– como propios. Coles mesmes, participaben de les festividaes patronales –santa Marina y san Roque– col fervor y l'entusiasmu de los torrebajenses, cola particularidá de que la Ermita de San Roque, que censaba y censa nel inventariu d'ermites de la parroquia dende'l sieglu XVII, topábase allugada na talaya de Los Payares, anque fuera de la so xurisdicción. Y tolos aldeenses del barriu de Castielfabib, cuando finaben soterrar nel campusantu municipal. El postreru de los camposanto locales, allugáu na partida de «Los Llanos» (1920), curiosamente topábase en términu de Castielfabib. Pa solucionar tan anómala situación, empecipiáronse una serie d'aiciones ante l'Alministración provincial y del Estáu, datando de los años cincuenta del sieglu XX les primeres actuaciones. Sicasí, nun foi hasta finales de los pasaos años ochenta que s'instruyeron les xestiones definitives, que remataron cola segregación de l'aldega-barriu de «Los Payares» del so términu matricial pal so agregamientu al de Torrebaja. La base argumental pal procesu tuvo en que «col desenvolvimientu de los sos edificios llegaron a confundise los sos nucleos urbanos» y «los servicios d'interés xeneral imponíen la segregación». En cuanto al procedimientu pa l'alteración de términos municipales qu'ello implicaba, de los distintos que contempla la Llei escoyó'l denomináu «Por iniciativa de los vecinos», la mayoría de los cualos constituyéronse en Comisión Promotora, dando asina empiezo l'espediente de segregación. La denomada Xunta vecinal tuvo en tou momentu sofitada pol Conceyu de Torrebaja, que collaboró nes xestiones necesaries. L'espediente recibió'l vistu bonu y l'aprobación mayoritaria del Plenu de la Diputación Provincial de Valencia –siendo presidenta Clementina Ródenas Villena– y del Conseyu d'Estáu en Madrid. La culminación del "oneroso" espediente resolver por aciu el Decretu 114/1995, de 6 de xunu del Gobiernu Valencianu, siendo presidente de la Xeneralidá'l Bien Honorable Joan Lerma i Blasco (BOE nᵘ6, sábadu 6 de xineru de 1996). El Decretu de segregación-agregamientu foi recurríu pol Conceyu de Castielfabib, pero'l contenciosu foi tornáu a favor del de Torrebaja. Por ello resulta incorreutu dicir qu'hubo «apropiación per parte de Torrebaja d'esta aldega», cuando foi un procedimientu llegal, amparáu pola Constitución Española (1978), el Testu Refundíu de Réxime Llocal (TRRL) y pol Reglamentu de Población y Demarcación Territorial (RPDT), pa resolver una situación absurda que causaba clamor vecinal. Dende esi momentu, Los Payares y Torrebaja constitúin un solu conceyu, dando cumplimientu al deséu ciudadanu de dambes llocalidaes, que yá yeren un únicu pueblu polos llazos de sangre, costumes y ciñu qu'históricamente-yos xuníen, pos, l'antigua aldega-barriu de Los Payares de Castielfabib desenvolvióse y creció al amparu de Torrebaja, población que, paradóxicamente, hasta mediaos del sieglu XIX, tamién fuera cai y aldega de Castielfabib, unu de los pueblos de más antigua prosapia del Rincón de Ademuz, nel Reinu de Valencia.
Llocalidaes estremeres El términu municipal de Torrebaja llenda col d'Ademuz, al nordeste y sur, y pel norte y oeste con Castielfabib, dambos de la provincia de Valencia.
Historia Con anterioridá al sieglu XVII la población de «Villar de Orchet, Orxeta o Orxeta», Torre Hondonera, Fondonera o Fondonars, antecedente de l'actual Torrebaja, tuvo asitiada na partida de «Los Villares», frente a la Ermita de San Xosé, que se topa na zona meridional del términu, nel camín vieyu de Ademuz a Teruel. Paez ser qu'esti primitivu asentamientu foi abandonáu y los nuevos pobladores instalaos nel actual asentamientu sieglu XVII. El nuevu pueblu recibió la denominación de Torrebaja, na grafía antigua Torrebaxa..
Torrebaja tuvo'l so orixe nun grupu de cases na redolada de la Casa Grande. El nucleu orixinariu puede reparase nel trazáu del área formada peles cais Rosario, Ferrería, Ilesia, Fonte y les places de la Ilesia y Placeta de Xaime I, más conocida como La Replaceta. Esta zona taba delimitada al este pel antiguu Camín Real d'Aragón a Castiella, que'l so trazáu correspuende a les actuales cais Fuentecillas y Cantón (por onde escurría l'antiguu camín de Ademuz a Teruel), mientres l'accesu escontra l'oeste correspondía a les cais de San Roque y del Rosario.
Foi fundada a principios del sieglu XVII, tres la espulsión de los moriscos d'España (1609-1614). El so términu municipal se superpone al del mayoralgu que fundaren los Ruiz de Castellblanque en tierres de la xurisdicción de Castielfabib. D'unu d'aquellos primeros señores conocemos les sos últimes voluntaes, según puede trate nel Testamentu de Diego Ruiz de Castellblanch, señor de Torrebaja (1638).
La Llei de Desamortización de 1854 supunxo pa Torrebaja unu de los mayores acontecimientos de la so historia como pueblu, pos en virtú d'esta promulgación, doña Juana Casaus de Castilblanque, coles mesmes dueña y señora de Torrebaja, dio en la lliquidación de la so patrimoniu na llocalidá ente les sos renteros y colonos. Esto asocedía'l 23 de xineru de 1856.
Noticia de los moros en Torrebaja (1425) L'actual conceyu y población de Torrebaja, antigua «Torrefondonera» o «Llugar del Villar de Orchet», foi un llugar de moros, según demuestren los rexistros documentales de principios del sieglu XV (1425), reforzando asina'l sentir popular legáu pola tradición llocal, conforme'l despobláu de «Los Villares», redolada de la Ermita de San Xosé pudo ser una cortil morisca y la cortil del ermitorio una humilde mezquita. La denomada zona de «Los Villares» constitúi una pandiella na fastera oriental del monte conocíu como «La Llomba» y ta centrada pola mentada ermita sieglu XVII; tópase xunto al vieyu camín d'Ademuz a Teruel, tramu del Camín Real» o «Camín Nacional» de Valencia a Aragón per esti parte del Rincón de Ademuz.
La Guerra Civil Española en Torrebaja 220px|miniaturadeimagen|left|Edificiu usáu como hospital. La Guerra Civil española (1936-1939) constituyó l'acontecimientu más dramáticu y trascendental asocedíu n'España mientres el pasáu sieglu XX –suponiendo un eleváu costu en vides humanes y bienes materiales– hasta'l puntu que los sos efeutos enllargar mientres décades, marcando a delles xeneraciones d'españoles. El Rincón de Ademuz, pola so proximidá al frente turolense, viose afeutáu pol movimientu de tropes pa la ofensiva del exércitu republicanu sobre la ciudá y posterior contraofensiva sublevada (1937-1938). Sicasí, el pueblu más afeutáu pola guerra foi Torrebaja, por culpa de qu'en dicha llocalidá, pola so situación y accesibilidá allugóse'l Hospital de Sangre de Torrebaja, el Estáu Mayor de XIX Cuerpu d'Exércitu republicanu y l'Altu Comisariado de Guerra, razón pola que la población foi bombardiada en delles ocasiones. El bombardéu que mayores consecuencies tuvo sobre la población foi'l del 26 de payares de 1938, qu'acabó cola vida de munches persones, ente los que se topaben una decena de vecinos, dellos refuxaos y un númberu indetermináu de soldaos. Los mancaos leves fueron tamién numberosos. Coles mesmes, baltó totalmente unos venticinco edificios y estropió gravemente otros, ente los que se topaba la Ilesia de Parroquial de Santa Marina, qu'hubo de ser baltada tres la guerra.
Alministración
Demografía Evolución demográfica1990 1992 1994 1996 1998 2000 2002 2004 2005 2007 2011 2012 2013 2014 2015 464 483 485 457 450 447 452 470 478 418 457 463 445 429 435
Economía Torrebaja caracterizóse pol so papel d'encruz de caminos comarcal. Nel pasáu foi confluencia del Camín Real o Nacional» de Valencia a Castiella y Aragón. Darréu, yá nel sieglu XX, esti papel viose reforzáu pol trazáu de les carreteres N-420 y N-330, coincidentes nel so pasu pol pueblu. El papel de nuedu de comunicaciones contribuyó a acentuar el desenvolvimientu económicu mientres los sieglos XIX y XX, centráu na comercialización de diverses frutes, especialmente mazanes (Pyrus malus L) na so variedá local esperiega, y una elemental rede industrial. Por cuenta de too esto, Torrebaja foi'l pueblu qu'esperimentó una mayor crecedera poblacional na comarca dende'l sieglu XVIII.
L'agricultura, que foi la principal fonte d'ingresos –dende tiempos históricos y hasta les últimes décades del sieglu XX–, tópase anguaño en franca recesión. Tien una formosa güerta de regadíu y una complexa rede de acequias alimentaes pelos ríos Turia y Ebrón. Pero les sos tierres tán improductives nun ampliu porcentaxe de la so estensión, magar la reparcelación de la propiedá, concentración parcelaria que se llevó a cabu nel témino con fondos públicos, la única que se fixo hasta agora na comarca. Anguaño ta a la espera d'empobinar la so producción escontra dalgún cultivu específicu apropiáu al clima y condiciones xenerales de la zona.
La ganadería ye escasa, pola falta de condiciones pal so desenvolvimientu, dada la falta de monte y el so curtiu términu.