thumb|300px|Diócesis de les ilesies cristianes orientales monofisites (principalmente n'Exiptu, Armenia, Siria, Nobatia, Eritrea y Etiopía) y, entá con mayor espansión (que ye l'área coloriada nesti mapa) difisites ente los sieglu VIII d.C y sieglu XIV d.C. nel Iraq, partes de Siria, Persia, el Asia Central, el suroeste de la India (rexón del Malabar), el Yeme (el Yemen paez ser un territoriu trémbole ente'l monofisismu y el difisismu), la islla de Socotora y acasu bien superficialmente na Insulindia y península Malaya hasta, difusamente, zones de China y el sur de Siberia (tamién se supón qu'influyó daqué nes creencies del budismu lamaísta del Tíbet, especialmente nes zones de Leh y Gilgit); tocantes a l'Arabia puramente dicha esta rexón tuvo influxos cristianos orientales (ensin cuntar los puntuales allugaos en Yemen y el Golfu Pérsicu) con un fuerte centru na rexón de Nayrán y nel reinu Lajmida que la so capital principal allugar na ciudá d'Al Hirah, pero tocantes a la "Arabia Fonda" el cristianismu nun llegó a substituir (anque sí les influyó) a les creencies tribales idólatres y foi suplantáu depués del sieglu VII pol islam. Les cruces coloraes, verdes y azules señalen la socesión de diócesis y divisiones eclesiástiques similares que tuvo'l cristianismu difisita o "nestoriano" nel so apoxéu mientres l'Alta Edá media. Tener en cuenta que les llendes ente países correspuenden a les llendes actuales (añu 2015). thumb|220px|Representación del cultu cristianu nestoriano, pintura de les Cueves de Bezeklik; un sacerdote mientres el Domingu de Ramos con hábitu blancu (lo qu'en llatín se denominaría alba), sostién un mota nuna de les sos manes y cola otra bendiz a la feligresía que porta palmes o otra fueya similar, muriu pintáu ente'l sieglu VII y el VIII nuna ilesia cristiana "nestoriana" de Qocho, China.
El nestorianismu o difisismu (del griegu δύς, dys, 'dos', y φύσις, physis, 'naturaleza') ye una doctrina relixosa dientro del cristianismu que considera a Cristu radicalmente dixebráu en dos naturaleces, una humana y una divina, completes ambes de manera tal que conformen dos entes independientes, dos persones xuníes en Cristu, que ye Dios y home coles mesmes, pero formáu de dos persones (prosopōn) distintes.
Entamu Enmarcáu dientro de les disputes cristolóxiques que solmenaron al cristianismu nos sieglos III, IV y V, el monxu Nestorio, natural d'Alexandría, una vegada nomáu obispu de Constantinopla, empezó a proclamar la so doctrina, polo que s'enfrentó con Cirilo d'Alexandría, obispu de dicha ciudá, que defendía la tesis de la unicidá ente la persona humana y la divina de Cristu. Principalmente Nestorio sostenía que Cristu yera un home nel que fora habitar Dios, biforcando la persona divina de la persona humana.
El conceyu d'Éfesu Tanto los nestorianos como los partidarios de Cirilo fueron llamaos al conceyu d'Éfesu nel añu 431, convocaos por Teodosio II. La disputa centróse fundamentalmente alredor del títulu col cual tenía de tratase a María, si namái Christotokos (madre de Cristu, esto ye, de Jesús humanu y mortal) como defendíen los nestorianos, o amás el de Theotokos (madre de Dios, esto ye, tamién del Logos divín), como defendíen los partidarios de Cirilo. Finalmente adoptóse como verdá de doctrina la propuesta por Cirilo, y concedióse-y a María'l títulu de Madre de Dios, y los nestorianos o difisitas, fueron condergaos como herexes.
Hai de solliñar qu'esti discutiniu en cuanto al términu Christotokos o Theotokos nun tenía a María como centru d'atención, sinón que s'enfocaba na Cristoloxía que suponía, esto ye, si Cristu ye un ser de dos naturaleces (divina per una parte y humana per otra parte) nuna persona (doxa difisita o nestoriana) o, polo contrario, la monofisita: doxa que proclama a Cristu un ser de naturaleza única: Dios encarnáu con aspeutu humanu. El nestorianismu refutaba el conceutu d'encarnación, que taba en xuegu al aldericar los términos griegos anteriores y abrazaba el conceutu de cohabitación o yuxtaposición.
La doctrina nestoriana, que sigue les enseñances del exéxeta Teodoro de Mopsuestia, aportuna nel calter distintivu de la divinidá y humanidá de Jesús, lo que movió a los críticos d'esta confesión a acusar a los nestorianos de creer que Cristu yera dos persones distintes: el Fíu de Dios y el fíu de María. Concretamente, Nestorio oponer a que María fuera llamada Theotokos (Madre de Dios) porque-y resultaba una incongruencia lóxica y una blasfemia."Nestorius". Encyclopædia Britannica. Retrieved January 29, 2010.
Nestorianismu post-efesiu thumb|Inscripciones nuna tumba Nestoriana en llingua uigur, atopaes en Issyk-Kul, y fechada en 1312.
thumb|Inscripción d'una Cruz Cristiana Nestoriana en China, Dinastía Yuan (1271-1368).
El nestorianismu foi desterráu del Imperiu romanu, y la diáspora nestoriana atopó abellugu nel Imperiu sasánida. Gran parte de los habitantes del imperiu persa (n'especial n'Iraq) y los Lajmidas abrazaron esta denominación cristiana conocida nel Imperiu romanu col axetivu de «nestorianismu». thumb|300px|Sedes episcopales cristianes difisitas o "nestorianas" na Edá Media. P'ampliar la imaxe y reparar en detalle clicar sobre la imaxe. thumb|300px|Provincies episcopales de la Ilesia Oriental difisita na Edá Media (al nun llegar a tar del tou entamada nun apaez la de "Sinistán"). P'ampliar la imaxe clicar sobre la imaxe. thumb|right|295px|alt=La distribución de la llingua siriaca|En magenta, na actualidá, n'Iraq, l'asiriu neoarameo ye faláu principalmente nes llanures de Nínive y nes poblaciones cercanes a Mosul, Duhok, Irbil y Kurkuk, en verde pueblos tunguses como los Kitáns y mongoles como los naimanos, keraitas ente otros qu'adoptaron el cristianismu difisita na Edá Media, y n'ocre los cristianos de Santu Tomás.
En Edesa foi Dibes quien nel so cargu de direutor de la escuela de la ciudá fixo sos y arrobinó les idees de Nestorio. Sicasí, ellí los obispos antioquenos, cuantimás, Rábula enfrentáronse-y. Asina, el rei persa mandó espulsar a Dibes quien s'abellugó n'Armenia y dende ellí siguió estendiendo'l nestorianismu.
Sicasí, en 435, tres la muerte de Rábula, Dibes presentóse otra vegada en Edesa (güei Urfa) y foi escoyíu obispu. Solo hasta 448 tuvo qu'encarar xuicios de parte de los sos compañeros nel episcopáu por arrobinar el nestorianismu. Sicasí, en 449 salió absueltu y unos meses dempués foi depuestu mientres el Lladroniciu d'Éfesu. El Conceyu de Calcedonia reponer na so diócesis en 451. Morrió en 457.
En 424, la Ilesia persa difisita declaróse independiente de la ortodoxa católica bizantina y toles otres ilesies, col fin d'evitar acusaciones de llealtá a autoridaes estranxeres, esto ye, los emperadores perses sasánidas. Asina foi que tres la cisma nestoriano, la Ilesia persa cada vez s'allinió más colos nestorianos, en gran midida afalada pola clase dominante zoroastriana. Arriendes d'ello, la Ilesia cristiana nel imperiu persa convirtióse cada vez más a la doctrina nestoriana nes siguientes décades, fomentando la división ente cristianismu calcedónico y el de los cristianos nestorianos. En 486 el Metropolitanu de Nísibis, Barsaûma, aceptó públicamente como mentor a Nestorio y a Teodoro de Mopsuestia como la so autoridá espiritual. En 489, cuando la Escuela de Edesa en Mesopotamia foi clausurada pol emperador bizantín Zenón poles sos enseñances nestorianas, la escuela treslladar dende la so sede orixinal a la ciudá de Nisibis, aportando a una nueva escuela cristiana difisita denomada Escuela de Nísibis, dando llugar a otra folada d'inmigración nestoriana escontra Persia. El patriarca persa Mar Babai I (497-502) llogró reforzar la estima del cristianismu difisita per parte de los obispos nel imperiu persa y les sos zones d'influencia (por casu ente los árabes Lajmidas) y con esto a les opiniones de Theodoro de Mopsuestia, consolidando con ello l'adopción pola ilesia oriental non ortodoxa y non monofisita del nestorianismu.
Van Ser los sos discípulos los qu'arrobinen ulteriormente'l nestorianismu. Narsai funda en Nísibe una escuela como la de Edesa. Dende esti centru, que aportó a el más afamáu de la Ilesia persa, el nestorianismu estender por tol imperiu persa. En Bet Lapat celebróse un sínodu nel añu 484, xunta onde se depunxo al catholicós Babowai y nomábase a Barsaumas (tamién transcripto como Barçauma, Barzauma o Barzaumas), discípulu tamién de Dibes. Ésti col sofitu del rei Peroz I mandó encarcelar a Babowai quien foi depués executáu; depués d'esto escoyó un nuevu katholikós: Acacio, antiguu compañeru de Barsaumas.
Yá que el nestorianismu taba prohibíu nel Imperiu Bizantín, y dada l'antigua enemistá ente dambos imperios, a Barsaumas nun-y costó nada faer que'l nuevu rei Balash sofitara la so causa, considerada como una causa nacional. Balash ordenó inclusive la espulsión de tolos cristianos que nun fueren nestorianos.
En 497 nomar a Babai como nuevu catholicós. Tres él la ilesia estremóse pos una parte del cleru nun tuvo acordies con el nomamientu d'Eliseo y nomó a Narsés como catholicós de Seleucia. Nun se llogró la unidá hasta que Aba foi escoyíu catholicós o patriarca o (en siríacu) mar. La nueva guerra que se produció col imperiu bizantín foi aprovechada polos grupos paganos pa desamarrar una persecución contra los cristianos: magar tar entós firmemente establecíu nel imperiu de la Persia sasánida, el cristianismu difisita con centros en Nisibis, Ctesifonte, y Gundeshapur, y con delles sedes metropolitanes; la Ilesia nestoriana persa empezó a estendese más allá del Imperiu Persa Sasánida. Sicasí, mientres el sieglu VI esta ilesia foi acosada con frecuencia coles lluches internes y la persecución de los siguidores de Zoroastro. Tal llucha que aportó a interna llevó a una cisma, que duró dende l'añu 521 hasta alredor del 539, cuando se resolvieron los problemes. Sicasí darréu dempués la guerra romanu-persa llevó a una nueva persecución de la ilesia pol rei sasánida Cosroes I; esta persecución terminó nel añu 545. La ilesia cristiana difisita sobrevivió so la direición del patriarca Mar Abba I, quien siendo d'orixe zoroastriano convirtiérase al cristianismu. Cola paz les coses volvieron a la normalidá pero'l rei de Persia intentó intervenir nos asuntos eclesiásticos reclamando para sí'l nomamientu del catholicós. Llegó inclusive a nomar unu, José, que tuvo que deponer años dempués por presiones del cleru. Otra guerra contra Constantinopla llevó nuevamente a dificultaes a la Ilesia persa. Sicasí, cola derrota total del imperiu persa per parte de Heraclio (628) la ilesia algamó la so independencia: el nuevu rei por medrana a los bizantinos concedió la llibertá a los cristianos y dexó que nomaren al so propiu catholicós (cargu que taba vacante dende 608).
La paz ya independencia nun duraron enforma yá qu'en 633 empezaron les invasiones musulmanes qu'aniquilaron l'imperiu persa. Tres la total conquista del imperiu persa per parte de los musulmanes nel añu 644 la comunidá cristiana (obviamente incluyendo a la numberosa nestoriana) foi subordinada al rangu de dhimmi. En Mesopotamia los cristianos fueron bien trataos polos musulmanes quien los tomaron como educadores (fueron en gran midida los tresmisores de la filosofía griega a los árabes islámicos) y especialmente como médicos y dexáron-yos llibertá. Cuando l'alministración árabe treslladar de Damascu a Bagdag, el catholicós tamién treslladó la so sede, lo que-y dexó ocupar cargos alministrativos colos nuevos ocupantes. Foi la situación creada y la facilidá pa optar a cargos alministrativos lo que foi amenorgando a la ilesia nestoriana de Persia que para mediaos del sieglu VII había casi desapaecíu de la mariña del Golfu Pérsicu anque por cuenta de misiones como la d'Alopen espublizárase n'Asia Central (Samarcanda etc) hasta llegar a China, Mongolia y la zona de Minusinsk.