Tudela () ye un conceyu y una ciudá española de la Comunidá Foral de Navarra asitiada a 94 km de la capital de la comunidá, Pamplona. Ye la cabeza del partíu xudicial homónimu, cabeza de la merindad homónima y el centru económico y comercial de la Ribera de Navarra. Tamién ye'l segundu conceyu más pobláu de Navarra con una población en 2017 de 35 298 habitantes (INE).
Toponimia Tradicionalmente creyóse que'l topónimu de Tudela tien orixe na pallabra llatina «Tutela», y que fadría referencia a la deidá romana del mesmu nome.María J. Pena - http://dialnet.unirioja.es/servlet/fichero_articulo?codigo=46038&orden=0
Ye aldericada l'afirmación de si la mención a «Tutela» contenida nún de los epigrames del poeta llatín Marcial fai referencia efeutivamente a Tudela.
Sía que non, la ciudá apaez citada per primer vegada nel añu 802, cuando Amrus ben Yusuf fortifica la pandiella xunta al Ebro. Nel contestu islámicu la ciudá foi referida como:Diccionario Geográfico Histórico de España, Tomo II - Seición I. Universidá Complutense de Madrid. p. 392. Consultáu'l 4 d'agostu de 2015. Los nomes colos que se rexistra na documentación histórica de los años 1119-1121, son Thudela, Totela, Tudela, Tudella, Tutela, Tutele, Tutella y Tutellam.
Hai otres Tudelas n'España: Tudela de Duero y Tudela de Segre, amás del conceyu rioxanu de Tudelilla. Los oríxenes de los topónimos d'estes llocalidaes suélense rellacionase cola Tudela navarra.
Símbolos Escudu L'escudu d'armes de la ciudá de Tudela tien el siguiente blasón:
Bandera La bandera de Tudela sigue'l diseñu carauterísticu d'otres ciudaes y provincies del Valle Mediu del Ebro como Calahorra, La Almunia o la Provincia de Zaragoza y compónse, por tanto, d'un fondu de pañu blancu de proporciones 2/3 sobre la que se superpone la Cruz de San Xurde col escudu de la ciudá nos esmaltes oficiales nel centru.
Xeografía física
Situación miniaturadeimagen|Situación del conceyu de Tudela en Navarra y nel so merindad. Tudela ye una ciudá de Navarra (España), cabecera de la contorna conocida como La Ribera, asitiada al sur de Navarra, según del partíu xudicial del mesmu nome y de la merindad del mesmu nome. Ta asitiada a veres del ríu Ebro y na desaguada del Queiles, unu de los sos afluentes, que traviesa la ciudá. Ta asitiada a 264 metros d'altitú. Poblaciones estremeres El términu municipal de Tudela ta representáu na fueya 282 del Mapa Topográficu Nacional. Llenda al norte colos conceyos de Arguedas y Castejón; al este coles Bardenas Reales que la dixebren de Ejea de los Caballeros na provincia de Zaragoza; al sur cola Cabanillas, Fontellas y Murchante; al oeste con Corella y Cintruénigo. Amás de ser estremeru con estos conceyos, Tudela llenda cola zona despoblada del desiertu magrizu de les Bardenas y forma parte de la comunidá de Bardenas. Noroeste: Corella Norte: Arguedas y Castejón Nordeste: Arguedas Oeste: Cintruénigo 75x75px Este: Ejea de los Caballeros Bardenas Reales Suroeste Murchante Sur: Fontellas Sureste: CabanillasNa ribera del Ebro, a la que pertenez Tudela, aprucen materiales de naturaleza continental que la so edá atopase entendida ente l'Oligocenu y el Miocenu.
La zona de la Ribera ocupa la metá sur de la provincia. Asitiada na depresión del Ebro, ufierta estenses árees llanes, principalmente terraces del periodu cuaternariu, cruciaes per pequeñes llombes y sierres; d'éstes últimes, les principales son: Sierra de Peralta, Montes de Cerciu y la Llomba Negra.
Tudela ye travesada por dos ríos, el Queiles que lleva agua tol añu, y el ríu estacional Mediavilla. Pela so parte derecha, la ciudá llenda col ríu Ebro que llega a ella dende'l norte y bordiala en direición NO-SE. L'abondosu caudal del ríu ye'l principal apurra d'agua potable pa consumu humanu y riego.
La Depresión del Ebro ta rellena con sedimentos mayoritariamente magrizos y limosos con poco interés hidroxeolóxicu, y con grandes acumuladures evaporíticas (yelsos y otros sales) qu'imprimen un marcáu calter salín a les agües. Hai dellos acuíferos de calter puramente local nes facies litolóxiques detríticas más porcaces. Ensin dulda, l'acuíferu mayor pol so almacenamientu y fácil recarga, ye l'instaláu nes terraces fluviales del ríu Ebro. El Cordal Ibéricu ocupa una pequeña fracción del territoriu navarru en contautu col cantu meridional de la Depresión del Ebro, al pie de los Baños de Fitero. Esisten tamién importantes acuíferos en roques carbonataes, con un notable almacenamientu en rellación a los recursos. La descarga produzse principalmente nel contautu ente'l Cordal Ibéricu y la depresión del Ebro, tando controlada la so salida pola mayor permeabilidá de determinaes quebres. En Navarra, la descarga tien llugar al traviés de los manantiales termales de Baños de Fitero y direutamente nel calce del ríu Alhama, llegando inclusive a la mesma ciudá de Tudela, pero yá n'acuíferos fríos y de poca importancia, pero lo suficiente p'apurrir agua al ríu Queiles.
Clima El clima de Tudela ye un clima mediterraneu típicu, con precipitaciones escases y concentraes principalmente na seronda. Les úniques agües que lleguen a la zona provienen de los escasos temporales mediterráneos acomuñaos a vientu del Sureste (agües enriba del Ebro) y a les aportaciones de nubes de branu. Los valores del coeficiente de variación interañal de la precipitación son bien elevaos. Temperatura medio añal de 14.7 °C, precipitaciones d'unos 400 mm.; hores de sol estenu 2500, con más de 120 díes estenos al añu, por cuenta de la influencia del vientu racheado del noroeste, Cerciu. Correspuende a un réxime térmicu templáu templáu. Polo que respecta al réxime de mugor, tantu la duración, intensidá y situación estacional en periodu secu, #definir como mediterraneu secu. Nestes condiciones son posibles les ceberes d'iviernu y primavera, lleguminoses, cultivos industriales, forrajeros, vide, olivar, etc. Ye un clima escelente pa #el pumar, peral, pescal y otros frutales caducifolios, pero precisen riego.
Flora y fauna La vexetación típica ye la gran formación Durilignosa con calter más o menos continental, con Quercus ilex como representante de l'alianza Quercion ilicis. Por influencia de mayor mugor y de menor tenacidá, apaez acomuñada con Quercus lusitanica, árbol de fueya marcescente. centro|miniaturadeimagen|800x800px|Cascu históricu de Tudela, cola ciudá nueva al fondu
Nucleu históricu Casco Viejo: Sector de caserío tradicional dende la formación de la ciudá. Teóricamente va dende les fasteres del cuetu de Santa Bárbara hasta los ríos Ebro, Mediavilla (parte pola metá el cascu históricu) y Queiles (éstos dos últimos güei cubiertos). La trama urbana ye anárquica con frecuentes adarves (restos de la trama xudía y árabe), que fueron sumiendo conforme diben rehabilitándose les cais. Alluga la principal zona monumental y la principal zona de copes de la ciudá. Nel so conxuntu moren cases nobiliaries, la mayoría d'elles restauraes. Nesti barriu, en recién escavaciones na callar Ferreríes, foi afayáu un antiguu campusantu musulmán. Esti campusantu foi cubiertu por construcciones cristianes tres la espulsión de los musulmanes de la ciudá. Barrios Anque nun fueron afitaos oficialmente les llendes, teniendo en cuenta l'últimu Plan Xeneral d'Ordenación Urbana (PGOU) y los sos desarrollos posteriores, pueden considerase como los barrios d'esistencia más consensuada los siguientes: miniaturadeimagen|293x293px|Plaza de los Fueros, nel centru de la llocalidá Azucrera: Surdíu nos años 90 del pasáu sieglu tres el plan urbanísticu que convirtió en residenciales los terrenos de l'antigua Azucrera de Tudela. Centru: Ye l'enanche esti de la ciudá. Les sos principales arteries son l'Avenida Zaragoza, callar Capuchinos y la cai Juan Antonio Fernández. De la Música: Pequeñu barriu asitiáu al oeste de Virxe de la Cabeza y cerca de los polígonos industriales. Elola: Oficiosamente l'enanche oeste de la ciudá. Gardachales: Nuevu barriu que s'asitia ente'l de Griseras y el centru comercial Ponte de la Ribera. Griseras: De llendes imprecises, ocupa la escampada de salida en direición Zaragoza integrando a la parte de Peñuelas, predominando edificios altos alredor de l'Avenida Zaragoza. Institutu: Asitiáu al este del Barriu y al sur del de Gardachales. Lourdes: El Barriu» por antonomasia, llamáu popularmente mientres delles décades: «les cases barates». Queiles o tamién llamáu La Albea: Barriu en construcción que s'asitia ente'l de la Música y el monte de Santa Quiteria. Velilla: Barriu de recién construcción al sur de la carretera de Alfaro y lindante col Polígonu Industrial Municipal. Virxe de la Cabeza: Ye un pequeñu barriu asitiáu ente la carretera de Alfaro y la cai Virxe de la Cabeza que supón un allongamientu del Cascu Viejo.
Historia
Prehistoria y Edá Antigua miniaturadeimagen|200x200px|Un fragmentu de incisa cruciforme (I Edá del Fierro) y otru de Terra Sigillata Gálica (romana) atopaos en Tudela.]] Conserva en distintos partes del términu restos inequívocos (materiales líticos y cerámicos) que falen d'asentamientos humanos dende'l Paleolíticu inferior.Jimeno Jurío, José María (2004). Diccionario histórico de los municipios de Navarra. Pamplona: Pamiela. ISBN 8476813961.
Dómina celta y celtíbera (sieglos IX-III e.C.) En 1988 y 1999, n'escavaciones arqueolóxiques nel Cuetu de Santa Bárbara, xunto al cascu antiguu de Tudela, topáronse restos arqueolóxicos pertenecientes a la I y II Edá del Fierro. Toes estes escavaciones paecen suxerir qu'en Tudela esistió un pobláu celtíberu de dimensiones inclusive mayores al del Cuetu de la Cruz en Cortes.
Dómina romana (sieglos III e.C.-V d.C.) Diverses escavaciones atoparon restos de dómina romana en distintos partes del términu municipal, como son la villa romana del Ramalete, cerámica romana nel Cuetu de Santa Bárbara y dientro del cascu antiguu de Tudela. Los primeros restos romanos asociaos con seguridá a murios y pavimentos afayáronse nes escavaciones realizaes ente 1984 y 1985 na redolada de la Ilesia de la Madalena. Hai testimonios escritos contemporáneos que paecen indicar qu'esta aldega romana yera conocida como Tutela. El poeta hispanorromano Marcu Valerio Marcial, por casu, cita a Tudela al pie de la so nativa Bilbilis nel epigrama 55 del llibru IV."nosotros, nacidos de celtas e íberos, no nos avergoncemos de hacer resonar en gratos versos los nombres un tanto ásperos de nuestra tierra: a Bilbilis, la mejor por sus crueles espadas, que vence tanto a los cálibes como a los nóricos; a Plátea, que resuena por su hierro, a la que con su escaso pero inquieto caudal circunda el Jalón, que templa las armas; a Tudela y a los coros de danzas de Rixamas,..."
Tutelar romana pudo ser una aldega casi abandonada a partir del sieglu I d.C., anque se demostró que'l cuetu de Santa Bárbara tuvo habitáu dende dómina celta y romana ensin interrupción hasta los nuesos díes. Esiste una hipótesis según la cual la Cascantum romana (actual Cascante) nun se fundó na mesma posición que la Kaiskata celtíbera orixinal, esistiendo la posibilidá de que la posición orixinal de la Kaiskata indíxena sía la mesma Tudela, l'antiguu pobláu indíxena del Cuetu de Santa Bárbara. Al camudar d'allugamientu y perder categoría económica, la Kaiskata orixinal pudo perder tamién el so nome orixinal, a favor de la nueva Cascantum, pasándose a llamar Tutela.
Consideróse en numberoses ocasiones que Muskaria o Muscaria, ciudá vascu-romana citada pol xeógrafu Ptolomeo nel sieglu II d.C, atopabase nes proximidaes de l'actual Tudela. Anguaño considérase bien pocu probable que Muskaria tuviera emplazada nel conceyu de Tudela, y muncho menos que fuera la mesma Tudela.
Edá Media
Dómina visigoda (sieglos V-VII d.C.) De dómina visigoda, identificáronse tamién abondosos restos arqueolóxicos de los sieglos IV al VI n'escavaciones na redolada de la Ilesia de la Madalena, nes cortiles de la marxe esquierda del ribayu del Mediavilla y, en superficie, nes fasteres del Cuetu de Santa Bárbara.