Arnedo ye una ciudá de La Rioxa, na comarca de la Rioxa Baxa, con 14.597 habitantes (INE 2015). Ta bañada pol ríu Cidacos (afluente del Ebro). La economía depende fundamentalmente de la industria del calzáu. El so nome vien-y posiblemente del llatín Arenetum, coleutivu darena''.
Xeografía física
Allugamientu izquierda|miniaturadeimagen|550x550px|Panorámica d'Arnedo dende les ruines del castiellu. La ciudá d'Arnedo ta asitiada nel valle mediu del Cidacos, río afluente del Ebro pola so derecha, na comarca de La Rioxa Baxa. Con 14.597 habitantes (INE 2015) ye la tercer ciudá en población de La Rioxa, de que la so capital, Logroño, falta 48 km.
El términu municipal d'Arnedo tien 86,8 km² que s'estienden a dambes márxenes del ríu Cidacos, anque'l so nucleu urbanu tópase na izquierda. Inclúi dende 1975 l'anterior conceyu de Turruncún, güei despobláu. La so altitú media sobre'l nivel del mar ye de 523 m que marquen l'empiezu de la sierra escontra'l sur.
Arnedo tópase na denominada Hoya d'Arnedo, na qu'enfusa'l ríu Cidacos por Arnedillo y sale por Autol, determinando dos márxenes desiguales: la derecha muncho más estensa y serrapatosa ta apoderada pola peña Isasa, de 1.474 m d'altor; y la izquierda con parés magrices d'un acoloratáu carauterísticu, na qu'a pesar del so pocu espaciu asítiense la mayoría de les poblaciones y de les cueves artificiales furaes pol home.
La Hoya ta enmarcada y zarrada por un conxuntu de sierres de conglomeraos y arenisques que pueden ser l'orixe del nome de la ciudá Arenetum: Pel sur, y d'oeste a este, Peñalmonte y Isasa d'onde s'estienden escontra'l sureste les crestes caliares de la sierra de Cumbeyo qu'apodera'l valle de Turruncún y el monte Irga. Escontra l'este #siguir por Valdeavia, Gatún, y El Romeral. Pel norte, los altores mengüen progresivamente d'oeste a este na sierra de la Hez y monte de Bergasa, de sureste a noroeste. Norte: Bergasa Oeste: Herce 80x80px Este: Quel y Autol Sur: Turruncún
Clima El clima d'Arnedo ye de transición ente mediterraneu y atlánticu. Caracterízase por ser templáu-fríu, llenu de contrastes y varia d'un añu a otru. Polo xeneral ye un clima prestosu, anque pueden rexistrase temperatures cimeres a los 35 graos en xunetu y agostu ya inferiores a los 0 graos en xineru.
El cerciu (vientu norte) y la chorna (vientu sur) son los vientos propios de la zona. No que se refier a la velocidá, anque predominen les xornaes de vientos débiles y n'aselu, hai díes en que pueden algamar raches importantes.
Demografía A 1 de xineru de 2015 la población del conceyu xubía a 14.597 habitantes, 7.222 homes y 7.375 muyeres.Instituto de estadística de La Rioja. Ficha del municipio: Arnedo De siguío espónse gráficamente cómo evolucionó'l númberu d'habitantes de la ciudá a lo llargo de la dómina estadística: Nel so términu municipal atópase'l despobláu de Turruncún.
Historia Paez induldable que Arnedo tuvo pobláu dende tiempos bien antiguos; los restos arqueolóxicos remontase al neolíticu.
Hai historiadores qu'afirmen que'l nome d'Arnedo en tiempos prerromanos yera Sadacia o Sidacia, nome que quedaría nel ríu Cidacos, pero la so actual denominación deriva etimolóxicamente del términu llatín «Arenetum», que vien significar «llugar de sable», y fai referencia a la plataforma arenosa na que s'asitia la ciudá.
Mientres la prehistoria #allugar a la vera del ríu y nos montes, los más antiguos asentamientos que se conocen. Son el de San Pedro Mártir y el Valpineda, con restos de dómina neolítica, quiciabes del Bronce inicial: materiales líticos de xiles y cerámiques feches a mano.
De la dómina prerromana (del 3000 a. C. al sieglu II a. C.) los testimonios arqueolóxicos nos cuetos de San Miguel y El Raposal paecen indicar un hábitat concentráu por pobladores celtíberos, quiciabes berones o pelendones, que sumiríen a la llegada de los romanos nel sieglu II a. C. Del pueblu celtíberu queden importantes testimonios: un pobláu, un fornu y restos de cerámiques apaecíos na llomba de San Miguel.
Na dómina romana (del sieglu II a. C. al sieglu V) nun se cita Arnedo na so historiografía y hai que recurrir a l'arqueoloxía, asina se supón que'l pobláu treslládase al pie del cuetu del Castiellu, onde apaecieron restos de terra sigillata, ellí los romanos podríen llevantar una fortificación (base del futuru castiellu medieval) que protexía un importante nuedu de comunicaciones; pos n'Arnedo cruciábense les calzaes romanes que xuníen Calahorra con Numancia, y la de Contrebia Leucade (xacimientu de Inestrillas, na cuenca del ríu Alhama) con Dimi, la Vareia romana.
De la dómina visigótica caltiénense restos d'una ilesia rupestre del sieglu VI nes contornes del pueblu, xunto al Monesteriu de La nuesa Señora de Vico, y la Cueva de los Cien Pilastres, sol cuetu de San Miguel, onde hubo un monesteriu. miniaturadeimagen|Castiellu d'Arnedo. Arnedo pasó a ser ocupada polos árabes, amuesa d'ello ye'l Castiellu, que s'alza nun pimpanu cuetu controlando y apoderando la ciudá y les sos llendes. Según el xeógrafu árabe Idrisí, Arnedo foi capital d'una de les 26 provincies árabes d'España nel sieglu VIII y dende onde se desempeñó un importante papel nes lluches de conquista y Reconquista.
La falta de documentación cristiana fai de les cróniques musulmanes la meyor fonte d'información pa esti periodu, nel que la población foi reconquistada por Sancho Garcés I ente los años 908-909. Concedióse-y fueru propiu y surdió la lleenda de l'apaición de la Virxe de Vico al moru Kam. En 1264 quedó venceyáu a la Corona de Castiella.
A finales del sieglu XIV Arnedo adquier sonadía al celebrase en 1385 conferencies diplomátiques que son l'orixe del títulu de Príncipe d'Asturies, y roblase en 1388 el llamáu Tratáu d'Arnedo ente Francia y Castiella pa defensa mutua. Nel sieglu XV fúndanse n'Arnedo una de les primeres caxes d'aforru que se conocen nel mundu, según el monesteriu de Vico.
Nos siguientes sieglos varios reis estremaron a la población: Felipe III concéde-y el derechu de fielazgo y garapitería, Felipe IV la exime d'agospiar xente de guerra y concede el Títulu de ciudá, y Carlos III concede una feria de... "nueve díes y mercáu el día llunes de cada selmana".
En 1654 recibió'l títulu de Ciudá concedíu pol entós rei Felipe IV.
Nel sieglu XIX la ciudá cuntaba yá con una industria alpargatero y otres actividaes industriales: fábriques de xabón y aguardientes, tenerías, alfareríes, una imprenta, etc.
Mientres el pasáu sieglu XX nos aspeutos sociales y políticos (vease Socesos d'Arnedo) la ciudá siguió los acontecimientos del restu d'España; pero caracterizóse particularmente pol entamu nos años venti de la industria del calzáu con un gran desarrollu posterior y d'otres industries auxiliares: prefabricaos, cauchu, cartonajes, etc.; causa de la llegada de población dende otros llugares d'España y nos últimos años dende otros países.
Socesos d'Arnedo Conocese d'esta manera a los acontecimientos que se producieron ente 1931 y 1932 a partir d'unos despidos nuna fábrica de calzaos y terminaría cola muerte d'once persones por #disparu de la Guardia Civil. Estos fechos causaron una gran polémica, añadíos a otros casos de matances de llabradores y obreros desarmaos per parte d'efectivos de la Guardia Civil como en Castilblanco (anterior) o Casas Viejas (posterior). Arnedo #convertir nun símbolu p'anarquistes y republicanos d'izquierda radical.
Economía La ciudá d'Arnedo basa la so economía principalmente na industria del calzáu, siendo utilizáu esta sida como eslogan de la ciudá (Arnedo, ciudá del calzáu) y como atraición turística (muséu del calzáu).
Tien un importante y ampliu texíu industrial rellacionáu col calzáu, del qu'esisten diverses variedaes. Ente elles atopen una gran cantidá de marques populares propies d'Arnedo: firmes como Pitillos, Flossy, Callaghan, Fluchos, Chiruca (Fal), Gorila, etc. Tamién esta ciudá ye líder nacional na fabricación de calzáu de seguridá; too ello representáu na Asociación d'Industries del Calzáu y Conexes de La Rioxa, AICCOR. Arnedo cunta dende'l 2007 col Centru Teunolóxicu del Calzáu de La Rioxa, qu'ameyora la competitividá y aplica la I+D+i al sector.
Esta economía compleméntase con otres como son les bodegues (Bodega Cooperativa Nuesa Señora de Vico), cartonaje, tresformamientu de cauchu, trujal (Trujal 5 valles), comercios de serviciu,... L'agricultura diríxese al autoconsumo, polo que destaca'l regadío (sobre manera cerca del ríu), la vide, les olivares y los almendrales.
Coles mesmes, no qu'a enerxía se refier, nel conceyu d'Arnedo atópase unu de los mayores parques solares d'España, construyíu por Isolux-Corsán y propiedá de T-Solar.
Evolución de la delda viva El conceutu de delda viva contempla namái les deldes con caxes y bancos relatives a creitos financieros, valores de renta fixa y préstamos o creitos tresferíos a terceros, escluyéndose, poro, la delda comercial.
Monumentos y llugares d'interés miniaturadeimagen|Interior de la ilesia de Santu Tomás. El cuetu del Castiellu qu'apodera l'este de la población, tuvo de fortificase dende dómina romana al pasar pellí diverses calzaes. Al llegar los árabes nel 714 reconstrúin el castiellu sobre esa hipotética fortaleza romana anterior, y tuvo un importante papel mientres la Edá Media nes lluches de conquista y reconquista reparándose nel s. XIX. Con él puédense rellacionar los túneles o mines que traviesen el sosuelu d'Arnedo. La ciudá tien tres ilesies asitiaes nel Cascu Antiguu. Caúna d'elles destaca por distintos valores artísticos: Ilesia de Santu Tomás: Destaca pola so arquiteutura. Tien una planta central con bóveda estrellada d'ocho puntos, mesma del góticu tardíu. Tien incoado espediente como Bien d'Interés Cultural na categoría de Monumentu dende'l 25 de marzu de 1980.Ministeriu de Cultura. Patrimonio Histórico. Ilesia de San Cosme y San Damián: Destaca pol retablu mayor que tien mesmu del estilu barrocu. Ilesia de Santolaya: Destaca polos sos cobres flamencos y numberosos llenzos barrocos. Esta ilesia ta sometida a restauraciones y abre esporádicamente. La ciudá caltién un gran númberu de cases-palacios na so mayoría barroques que s'asitien nel Cascu Antiguu que merecen la pena conocer. Ente elles destaquen el Palaciu del Arzobispu Argaiz, actual Casa de Cultura (biblioteca municipal, sales d'esposiciones,...) y el Palaciu de la Baronesa, conocíu como La Casa d'Arte na que se desenvuelven actividaes musicales y artístiques. miniaturadeimagen|Monesteriu de Vico, sobre'l ríu Cidacos. Monesteriu de Vico: asitiáu a unos trés km de la ciudá. Puede aportase a él per carretera o por aciu el paséu del ríu Cidacos (Vía verde). Del edificiu antiguu nun queda nada, lo actual ye del góticu del sieglu XVI. Habitáu por monxes cistercienses. La puerta del cintu o de La nuesa Señora de les Nieves: asitiada nel cascu antiguu d'Arnedo ye un accesu'l cuál de xuru tenía fines de puerta de muralla. Nella vese a la Virxe de les Nieves. Muséu del Calzáu: equí amuésense dellos procesos de fabricación artesanal del calzáu y exemplos de los métodos actuales. Tamién pueden trate zapatos de distintes dómines y, lo más importante, la patente del vulcanizado procesu granible inventáu pol químicu arnedano Miralles. Centru teunolóxicu del calzáu: Centru d'investigación del calzáu apocayá construyío. Casa Palaciu del Arzobispu Argaiz: Casa-palaciu barroca construyida en 1658 pol arzobispu de #Granada José Argaiz Pérez. Foi residencia del so fundador, cárcel de la ciudá y del partíu xudicial, xulgáu y conceyu provisional, almacén, etc. Rehabilitada por completu en 1989, calteniendo les sos carauterístiques #arquiteutónicu y #decorativu anteriores agora ye la Casa de cultura. #Museo Ciencies Naturales: asitiáu na Casa de cultura contién muestres de minerales, fósiles y preseos prehistóricos de la zona y retruques de los distintos tipos de buelgues de los xacimientos rioxanos (icnitas).