Hidalgo, oficialmente Estáu Llibre y Soberanu d'Hidalgo, ye unu de los trenta y un estaos que, xunto cola Ciudá de Méxicu, conformen Méxicu. La so capital y ciudá más poblada ye Pachuca de Soto.
Ta allugáu na rexón esti del país, llindando al norte con San Luis Potosí y Veracruz, al este con Puebla, al sur con Tlaxcala y l'estáu de Méxicu, y al oeste con Querétaro. Con 20 813 km², representando'l 1.06 % de la superficie de Méxicu, ye'l sestu estáu menos estensu —per delantre de Querétaro, Colima, Aguascalientes, Morelos y Tlaxcala, el menos estensu—.
Atópase allugáu ente les coordenaes: al norte, ; al sur, de la llatitú norte; al este, ; al oeste, pa esvalixase por distintos llugares; un grupu escontra Huejutla y el más numberosu escontra Tulancingo, para d'ende volver al oeste y llegar a Tula de Allende. La zona de Tollan-Xicocotitlan la so posición estratéxica dexó-y controlar productos como la turquesa, proveniente del norte de Mesoamérica.
Nun se sabe la fecha exacta que llegaron al Valle del Mezquital, dellos autores afirmen que mientres la hexemonía de Tula los otomíes xugaben un papel importante na sociedá. Dempués del colapsu de Tula, los otomíes y nahuas esvalixar hasta ocupar amplies zones de la Cuenca de Méxicu. El Señoríu de Jilotepec entendía la rexón la porción oeste del estáu d'Hidalgo, que les sos llendes podríen trazase de norte a sur dende Zimapán, hasta Chapantongo, ya incluyía Tecozautla, Huichapan, Tepetitlán y Nopala. Tamién Predominó'l Señoríu de Xaltocan, qu'apoderó la mayor parte de les poblaciones alcontraes al sur del territoriu hidalguense.
Hacia l'añu 1168, la tribu mexica emigró d'Aztlán aldu al centru de Méxicu. Nel so percorríu pasó por distintos llugares del estáu d'Hidalgo, por Tollan-Xicocotitlan (Tula de Allende), onde permaneció dos décades; nel intre llegó a Atlitlalacyan (Atitalaquia) y ende establecióse por una década. Depués treslladóse a Tlemaco (San Jerónimo Tlamaco) y Atotonilli (Atotonilco de Tula), y tuvo cinco años en cada llugar; a lo último, los mexicas fundaron la so ciudá que se llamó Tenochtitlán. Años dempués, los mexicas y los sos aliaos apoderaron a los pueblos asitiaos nel actual territoriu hidalguense, solu dos señoríos nun fueron sometíos: el Señoríu de Metztitlán y el Señoríu de Tutotepec.
Nel añu de 1395, el rei d'Azcapotzalco, Tezozómoc, destruyó Xaltocan. Por esta razón, gran númberu de otomíes migraron a Metztitlán y Tutotepec; dempués de la cayida de Xaltocan, el rei de Metztitlán foi reconocíu d'equí p'arriba como l'herederu de Xólotl. D'esta manera consolídase, la independencia del Señoríu de Metztitlán. Mientres les incursiones béliques d'Ahuízotl el Señoríu de Tutotepec foi abarganáu y separáu de Metztitlán, pos al paecer antes d'esto constituyíen una sola entidá. Alredor del añu 1400, los otomíes de Tutotepec entraron en contautu colos tepehuas. Tamién se sabe que la población pame transitó pel noroeste del territoriu hidalguense.
thumb|center|750px|Vista panorámica de Tollan-Xicocotitlan, tien dos significaos provenientes del náhuatl, nel primeru equivaldría a “llugar de tules o xuncos”, y nel segundu sería “ciudá o metrópolis”.
Conquista de Méxicu thumb|220px|right|Pintura del Llenzu de Tlaxcala onde s'amuesa la derrota de Señoríu de Metztitlán frente a los conquistadores españoles y los sos aliaos tlaxcaltecas.
Cola cayida de Tenochtitlán, el territoriu del actual estáu d'Hidalgo, que taba sometíu entós polos mexicas, pasó a ser controláu pola autoridá española. Ante esta opresión, los señoríos de Metztitlán y Tutotepec remontar pa recuperar la so independencia.
En 1522 Hernan Cortés unvió guerreros tlaxcaltecas, al mandu d'unu de los sos capitanes españoles, pa conquistar el Señoríu de Metztitlán. Pola presencia de la espedición de Francisco de Garay que causó grandes desórdenes y violencia na Rexón Huasteca, n'ochobre de 1522 Hernán Cortés parte escontra la Huasteca llegando hasta'l norte de Veracruz. Escontra'l fin del mesmu añu y tres 25 díes de combates sangrientos, Cortés llogró torar la resistencia y torna a Méxicu. En 1523 tres el so tornó de la Huasteca, Cortés emponer a Tutotepec, ordenó aforcar al gobernante y castigó severamente a esti señoríu.
En 1528 Francisco Téllez moteyáu "El Tuertu", y venticinco conquistadores españoles invadieron Pachuca y mataron al so xefe Ixcóatl. Apoderar del cuetu El Cuixi, y ante esti acontecimientu Izcóatl, xefe de los indíxenes preparó a la so xente, pero Téllez, burlló los movimientos del enemigu y dexar pasar de llargu. Entós, los españoles entraron a la población desarimada y atacaron a les muyeres y neños que quedaren nella. Itzcóatl, reculó a defender el so pueblu pero'l so exércitu foi aniquiláu y la ciudá amburada.
Virreinatu de Nueva España thumb|left|220px|Patiu de la Facienda de Regla d'Eugenio Landesio. Na pintura repara'l procesu de Beneficiu de patiu, na Facienda de Santa María Regla. thumb|220px|right|Pedro Romero de Terreros, I conde de Regla. Fundador del Nacional Monte de Piedá y dueñu de distintes vetes nel estáu.
Ente los primeros españoles que llegaron a Pachuca tuvieron Francisco Téllez y Gonzalo Rodríguez, quien construyeron les primeres cases, pa 1529-1530, la población taba yá trazada, pos se cuntaba con cais, cárcel y plaza. Los primeros xacimientos de plata nel territoriu empezaron a esplotase a partir de 1534 n'El Cardonal. El virreinatu de Nueva España foi creáu oficialmente'l 8 de marzu de 1535.
Nel añu de 1537, el Valle del Mezquital poblar d'oveyes, ente que nos llanos de Apan empezar a criar gochos. Nel SIEGLU|XVI||s|1}} apaecieron faciendes principalmente nes llanures del sur. Los sos estensos territorios conformar por donaciones del virréi, negociaciones, amás de los réfugos a los pueblos indíxenes de les tierres comunales. En 1552 atopáronse otros en Mineral del Monte, Mineral del Mozu y Zimapán. El descubrimientu de les mines en Pachuca foi realizáu'l 25 d'abril de 1552 por Alonso Rodríguez de Salgado. En 1554 llegó a les mines de Pachuca Bartolomé de Medina, dedicóse por entero a ensayar la separación de la plata y afayaría con ésitu'l Beneficiu de patiu.
A pesar de les meyores de la colonización n'otres partes de la Nueva España, na Sierra Gorda habitáu polos jonaces, pame y ximpeces, esta rexón siguía ensin control. Dempués de delles batalles llogra'l control de la zona constrúyense distintes misiones dalgunes per parte del Colexu de Franciscanos de Pachuca. En 1677 sublévense los indios d'Ixmiquilpan, y asesinen al Gobernador del llugar porque los obligaba a trabayar nes mines de Pachuca. En 1700 rexístrase un fuerte hinchente na Mina del Jacal nel Distritu mineru de Pachuca.
Nel SIEGLU|XVIII||s|1}}, Pedro Romero de Terreros fixo resurdir el mineral de Mineral del Monte, al atopar nueves y requiers vetes que dieron a Pachuca una puxanza estraordinaria. En 1766 Pedro Romero de Terreros pretendió suprimir el partíu y los jornales y aumentar al doble les cargues de trabayu. El 28 de xunetu los mineros de la veta Vizcaina presentaron, ante los oficiales reales de la Real Caxa de Pachuca, un pliegu petitoriu que la so primer y mayor demanda yera la restitución íntegra d'estos pagos.
El 15 d'agostu de 1766 se llanzaron a la fuelga, nel que dempués de lliberar a los presos en Pachuca, onde dan muerte al alcalde mayor de Pachuca, José Ramón de Coca; en cuantes que Romero de Terreros salva la so vida al llograr fuxir a les sos faciendes de Huasca de Ocampo. Los barreteros aseláronse cuando'l sacerdote José Rodríguez Díaz, ordenó que saliera'l Santísimu” en pelegrinación poles mines, p'apangar la balasma.
Escontra 1780 los indíxenes de dellos pueblos cercanos a Zempoala protestaron porque la Real Facienda quería cobra-yos l'impuestu al pulque. El 15 de mayu de 1803 Alexander von Humboldt llega a Pachuca y visita les mines de Mineral del Monte. Amás de los Prismes basálticos de Santa María Regla n'Huasca de Ocampo, el 21 de mayu parte para Atotonilco el Grande. El 22 de mayu pernocta na llocalidá de Baños de Atotonilco cerca de la Villa de Madalena y la Ponte de la Madre de Dios. Mientres el 23 y 24 de mayu percorrería la zona d'Actopan, pa dempués partir el 25 de mayu camín de la Ciudá de Méxicu. En 1807 en Tulancingo, l'autoridá española encarceló al gobernador indíxena y a los sos oficiales porque se negaron a pagar un impuestu extra pa reparar la ilesia.
Independencia de Méxicu thumb|220px|right|El primer llevantamientu armáu independentista de la rexón tuvo llugar en Huichapan, El 13 de setiembre de 1812 Ignacio López Rayón, conmemora equí per primer vegada'l “Berru de Dolores”.
El primer llevantamientu armáu independentista de la rexón foi protagonizáu por Miguel Sánchez y Julián Villagrán na zona de Huichapan, quien asaltaben convóies realistes nel camín de Méxicu a Querétaro. Villagrán y el so fíu José María, escorríos polos realistes, operaron na rexón dende 1810 hasta 1813, añu en que fueron prindaos y fusilaos.
Los insurxentes atacaron Pachuca el 5 d'ochobre de 1810 y, nuevamente'l 23 d'abril de 1812, al mandu de Miguel Serrano, Vicente Beristáin y Pedro Espinosa. D'esta batalla tomóse como botín 310 barras plata uno parte foi unviada a Ignacio López Rayón, otra apurrióse a José María Morelos el 14 d'ochobre de 1813. El 10 de mayu de 1813 el comandante realista Domingo Claverino, a quien se xunieren les fuercies de Rafael Casasola, entra en Pachuca y restablez la normalidá nel trabayu de les mines.
El 24 de mayu de 1812, José Francisco Osorno empecipia l'ataque de Tulancingo, qu'aguanta mientres seis díes hasta la llega de Domingo Claverino causando la fuxida de los insurxentes. Finalmente, en Huejutla sublévense diversos grupos indíxenes comandados por Rafael Vizuet y Pedro Franco. Na sierra surdieron los llamaos "Molangueros", grupos de rebeldes qu'operaben dende Molango hasta Huejutla, que la so principal aición foi la de confundise ente los vendedores de mercaos con cuenta d'arrobinar les idees de la independencia.
El 25 de febreru de 1814 vuelve dase un enfrentamientu en Tulancingo. El 27 de payares de 1814 les fuercies de Osorno ataquen la plaza d'Apan, pero nun consiguen vencer la resistencia realista, polo que se retiren pa tornar nuevamente'l 4 d'avientu, con igual resultáu. Pa finales de 1816 y principios de 1817 el territoriu del estáu d'Hidalgo taba práuticamente en manes de los realistes.
Servando Teresa de Mier foi encarceláu'l 13 de xunu de 1817 en Soto la Marina, d'onde foi conducíu a la ciudá de Méxicu, en que'l so trayeutu crució por Huejutla, Zacualtipán, Tulancingo, y Pachuca. El 29 d'abril de 1821 Nicolas Bravo avanzó escontra Tulancingo, ocupada pol comandante español Manuel de la Concha; quien decidió abandonar la ciudá, Bravo partió na so busca y atopóse con Guadalupe Victoria. De la Concha foi algamáu en San Cristóbal Ecatepec, dempués d'esti socesu Bravo y Victoria tornaron a Tizayuca, onde pernoctaron y a otru día el 9 de xunu dirixir a Pachuca, onde entraron proclamando'l Plan d'Iguala. Equí dixebráronse Bravo y Victoria; el primeru tornó a Tulancingo, y el segundu siguió a San Juan del Río p'atopase con Agustín de Iturbide.
Primeros años del Méxicu independiente thumb|220px|right|Tula de Allende a mediaos del SIEGLU|XIX||s|1}}.
Dempués de terminada la independencia formó'l Primer Imperiu Mexicanu, en 1823 Pedro Espinosa, gobernante de Pachuca, xuntar al Plan de Casa Mata y pronúnciase pola Primer República Federal de Méxicu. Na so salida de Méxicu Agustín de Iturbide permanez en Tulancingo del 3 al 20 d'abril de 1823, escoltáu poles fuercies del xeneral Nicolás Bravo. En 1828 les diferencies ideolóxiques enfrentaron a Nicolás Bravo y Guadalupe Victoria. Bravo fíxose fuerte en Tulancingo y ente'l 6 y 7 de xineru foi atacáu por Vicente Guerrero.
Mientres la Guerra d'Estaos Xuníos-Méxicu en mayu de 1847 fueron treslladaos 200 prisioneros estadounidenes