Quiriguá ye un xacimientu arqueolóxicu perteneciente a l'antigua civilización maya, allugáu nel departamentu d'Izabal nel nor-oriente de Guatemala. Ye un xacimientu de tamañu mediu, con una superficie d'aproximadamente 3 km², asitiáu a lo llargo del cursu inferior del ríu Motagua, col so centru ceremonial allugáu a 1 km d'orellar norte del ríu. Mientres el Periodu Clásicu de la civilización maya (200-900 d. C.), Quiriguá atopar na confluencia de delles importantes rutes comerciales. El sitiu foi ocupáu dende 200 d. C. y la construcción de l'acrópolis empezó alredor de 550 d. C. Una puxanza de construcciones impresionantes empecipiar nel sieglu , hasta que se detuvo toa actividá de construcción alredor de 850 d. C., sacante un curtiu periodu de reocupación nel Posclásico Tempranu (c. 900 - c. 1200). Quiriguá comparte'l so estilu arquitectónico y escultórico cola ciudá cercana de Copán, que la so historia ta estrechamente enxareyada cola de Quirigua.
La rápida espansión de Quiriguá nel sieglu taba amestada a la victoria militar del rei K'ak' Tiliw Chan Yopaat sobre Copán en 738. Dempués de la so derrota, el rei más importante de Copán Uaxaclajuun Ub'aah K'awiil (o «18 coneyu»), foi prindáu y depués sacrificáu na Gran Plaza de Quiriguá. Primeramente Quiriguá fuera un estáu vasallu de Copán, pero tres la so victoria llogró la so independencia.
L'arquiteutura ceremonial de Quiriguá ye relativamente modesta, pero la importancia del sitiu anicia na riqueza de la so escultura, incluyendo los monumentos de piedra más altos alzaos nel Nuevu Mundu.
Allugamientu thumb|350px|left|alt=Mapa qu'amuesa l'allugamientu de Quiriguá y Copán al estremu oriente de la rexón maya, con Quiriguá nel norte y Copán direutamente al sur. La rexón maya ta asitiada n'América Central y parte con l'Océanu Pacíficu escontra'l suroeste, el Golfu de Méxicu escontra'l noroeste y l'Océanu Atlánticu al este.|La parte sur de la rexón maya, amosando l'allugamientu de Quiriguá y Copán. 350px|thumb|right|alt=Mapa qu'amuesa l'allugamientu de Quiriguá al estremu oriente de la cuenca del Motagua y qu'amuesa una concentración de fontes de jade, ríu arriba escontra l'oeste. La rexón ta bordiada pel Océanu Pacíficu al suroeste.|Allugamientu de Quiriguá a la vera del ríu Motagua, con rellación a les fontes de jade.
El nome del xacimientu arqueolóxicu de Quiriguá ye deriváu de l'aldega cercana que lleva'l mesmu nome. El sitiu ta allugáu nel conceyu de Los Amates del departamentu d'Izabal, a una elevación de 75 msnm. Atopar a pocu más de doscientos km al nordeste de la Ciudá de Guatemala,Stross et al. 1983, p.333. a 48 km al norte de Copán y 15.7 km al noroeste de la frontera internacional con Hondures.
Asitiáu a orilla norte de la cuenca baxa del ríu Motagua, Quiriguá atopar nel puntu onde'l valle enanchar nuna llanura aluvial, dexando'l sitiu espuestu a llenes periódicos a lo llargo de los sieglos. Mientres el periodu d'ocupación de la ciudá'l ríu pasaba cerca del so centru, pero dende entós camudó'l so cursu y agora flúi a 1 km al sur del centru ceremonial.
La base predresa local componer d'arenisca de color coloráu que los habitantes utilizaron pa la construcción de monumentos y estructures arquiteutóniques. Esta piedra arenisca local ye bien fuerte y nun ye propensu a esquiles o quebres, lo que dexó a los escultores de Quiriguá d'alzar el más altu monumentu independiente de piedra nes Amériques. Quiriguá foi construyida direutamente sobre la falla de Motagua y yá na antigüedá sufrió daños de resultes de fuertes terremotos.
Población Anque l'orixe étnicu maya de la élite de Quiriguá rescamplaba, l'allugamientu del sitiu na periferia sur de la rexón mesoamericana implica que la población foi a lo menos bi-étnica, cola población maya constituyendo una minoría. La mayoría de la población pertenecía étnicamente a la zona entemedia de menor complexidá, asitiada más allá de la frontera oriental de la rexón mesoamericana.
La densidá de población mientres el Clásicu Tardíu envaloróse ente cuatrocientos y quinientos habitantes per quilómetru cuadráu nel centru de la ciudá, con una población máxima envalorada de 1200–1600. Estudios revelaron la esistencia d'un permediu de 130 estructures per quilómetru cuadráu (equivalente a 338 habitantes per quilómetru cuadráu) nel sitiu, en comparanza con 1449 estructures/km² nel centru de Copán. La baxa densidá de población de Quiriguá indica que foi'l centru d'una población rural esperdigada.
Tres la rebelión esitosa contra Copán en 738, la población del valle de Quiriguá aumentó rápido, anque la ciudá nunca aportó a un sitiu densamente pobláu. Sicasí, nel sieglu hubo un amenorgamientu drásticu de la población que remató nel abandonu de la ciudá.
Economía Yá que el ríu Motagua flúi del altiplanu nel occidente escontra'l mar Caribe nel oriente, Quiriguá atopar nuna situación ideal pa controlar el comerciu de jade brutu, principalmente atopáu a lo llargo del cursu mediu del valle del Motagua, según controlar el fluxu d'otros productos importantes tales como cacáu, que foi producíu como cultivu comercial local. Anque'l cacáu producir pal comerciu, el maíz yera'l principal cultivu local por cuenta del so papel central na dieta maya. Amás, el maíz probablemente yera un componente importante nel pagu de tributos de Quiriguá a los señores de Copán, una ciudá que taba escosando los sos propios recursos naturales locales. Hai evidencia de comerciu d'obsidiana procedente de Ixtepeque asitiáu cerca de la parte alta del Motagua y Quirigua, anque nun s'atopó enforma jade nel xacimientu arqueolóxicu de Ixtepeque.Stross et al. 1983, p.335.
Nel periodu clásicu, l'allugamientu de Quiriguá asitiar na encruciada de la ruta comercial del altiplanu hasta la mariña del Caribe y la ruta de Copán escontra les principales ciudaes de la cuenca del Petén.
Gobernantes Según consta nes inscripciones xeroglífiques en Quiriguá, toles feches son A.D. Inscripciones mayes relatives a los gobernantes dacuando inclúin una referencia a un númberu (númberu o cuenta hel, que lleva'l nome del so glifo principal) qu'indica la posición del gobernante na secuencia de socesión dinástica. Asina, un númberu hel de cinco indica que'l gobernante foi'l quintu na llinia de socesión dinástica.
Nome (o nomatu)ReináuNúmberu de socesión dinásticaLos númberos incluyíos equí son conformes los presentaos en Looper (2003), páxina 205 «Tok Casper» 426–? 1 Tutuum Yohl K'inich c. 455 ? «Gobernante 3» («Cascu de Tortúa») c. 480 ? «Gobernante 4» («Cesta Craniu») ?–? 3? Mih Toh 493– 4? K'awiil Yopaat («Gobernante 5») c. 653 ? K'ak' Tiliw Chan Yopaat («Cielu Cauac» o «Cielu Kawak») 724–785 14 «Cielu Xul» 785 – c. 795 15 «Cielu de Jade» c. 800 – c. 810 17?
Historia
Historia temprana thumb|right|alt=Un monumentu alto y estrecho cola escultura prominente d'un rei arrodiáu de decoración ellaborada|Cercu D - cara norte.
Esiste evidencia de que Quiriguá foi ocupáu tan ceo como'l Preclásicu Tardíu (400 e. C. - 200 d. C.). Anque nun esisten estructures arquiteutóniques que se fecharon con certidume a esti periodu, recuperóse una serie d'artefautos del Preclásicu Tardíu, incluyendo 63 estauínes y una lllámina de xil. La cerámica del Clásicu Tempranu de Quiriguá ye asemeyáu a los afayos atopaos en Copán y Chalchuapa n'El Salvador, ente qu'estauínes gorrumbes de jade de la mesma dómina asemeyar a les que s'atopen nel centru d'Hondures y nel altiplanu de Guatemala. Estos primeros afayos demuestren la participación de Quiriguá na rexón del sureste maya a partir del Preclásicu Tardíu.
Un conxuntu de testos xeroglíficos de Tikal, Copán y Quiriguá, xunto colos estilos arquiteutónicos y les pruebes químiques de los restos del fundador de la dinastía de Copán, suxeren que Quiriguá y Copán fueron fundaos por colonos provenientes de la élite de la gran ciudá de Tikal, como parte de la so espansión na zona fronteriza del sureste de la rexón maya.Sharer et al. 2005, p.196.
La historia de Quiriguá empecipiar en 426, nel Clásicu Tempranu (c. 200 – c. 600). D'alcuerdu a inscripciones xeroglífiques n'otros sitios, K'inich Yax K'uk' Mo' foi entronizado como rei de Copán el 5 de setiembre de 426. Malapenes trés díes depués, instaló a «Tok Casper» como primer rei conocíu de Quiriguá. D'esto esprender que dende l'empiezu de la so historia Quiriguá taba subordináu al so vecín del sur, y foi fundáu p'asegurar que la ruta del comerciu del ríu Motagua caltener sol control de Copán y, indireutamente, de Tikal. Mientres los siguientes sieglos, sobre los cualos pocu sábese, l'arquiteutura ceremonial de Quiriguá llindar al Conxuntu A nel visu de la llomba y una amplia plataforma de tierra no fondero del valle. Constóse qu'un cercu, entá por afayar, alzar nel añu 455 por Tutuum Yohl K'inich, el segundu rei de Quiriguá. Un monumentu ceo describe la supervisión d'un ritual nel añu 480 pol entós rei de Copán, demostrando la continuación del estáu de vasallaxe de Quiriguá. Un testu xeroglíficu que data de 493 referir a dos otros reis de Quiriguá, pero les interrupciones nel testu faen la llectura y el desciframientu de los sos nomes particularmente difícil.
Esiste un estrechu paralelismu ente l'arquiteutura y los monumentos de Quiriguá del sieglu y los d'Uaxactún nel norte de Petén, un sitiu que cayó sol dominiu de Tikal nel sieglu . Estes semeyances demuestren que Quiriguá permaneció fuertemente alliniáu cola gran rede d'aliances de Tikal.
Receso y recuperación Quiriguá sufrió un receso a la vuelta del sieglu , que duró hasta mediaos del sieglu . Esto pue tar rellacionáu col hiatu de Tikal mientres el Clásicu Mediu, la que foi causáu pola derrota de Tikal por Calakmul. Esiste evidencia de que Quiriguá sufrió un ataque d'enemigos desconocíos nesti periodu, como lo demuestra la deformación aparentemente deliberada del Cercu O y el Monumentu 26, carauterística de los daños causaos por guerreros invasores. Mientres el receso, que duró de 495 a 653, nun se construyeron monumentos.
Nel sieglu o principios del sieglu hubo un desastre natural causáu por un hinchente devastadora del valle del Motagua que cubrió la superficie del terrén so una gruesa capa de sedimentos, camudando dafechu'l paisaxe. Namái los edificios que taben percima de la capa de folla siguieron n'usu, incluyendo'l Conxuntu A que foi salváu pol so allugamientu nel cume de la llomba. La plataforma de tierra nel valle tamién siguió n'usu, siquier les partes que taben percima de los sedimentos, y foi unu de los complexos más pequeños del sitiu que se desenvolvió en como nuevu centru de Quiriguá, representáu polos monumentos que son visibles na actualidá.
La renacencia de Quiriguá foi marcáu pola dedicación del primer monumentu nun sieglu y mediu, alzada pol rei K'awiil Yopaat nel añu 653. La continuación del contautu con Copán rescampla, según los contactos de llarga distancia, posiblemente con El Caracol en Belize. Alredor del mesmu tiempu empecipiáronse importantes trabayos de construcción na acrópolis, incluyendo la construcción de la primer pista del xuegu de pelota del sitiu.
Apoxéu Tradicionalmente Quiriguá fuera subordináu a Copán, el so vecín sureñu, y en 724 el rei de Copán, Uaxaclajuun Ub'aah K'awiil, instaló a K'ak' Tiliw Chan Yopaat como'l so vasallu nel tronu de Quiriguá. Sicasí, yá en 734 K'ak' Tiliw Chan Yopaat empezó a referise a sigo mesmu como k'ul ahaw (divín señor) en llugar d'utilizar el títulu subordináu de ahaw (señor), y coles mesmes empezó a utilizar el mesmu glifo emblema de Quiriguá, asina demostrando que nun yera un obediente vasallu de Copán. Estes afirmaciones tempranes d'independencia indiquen que Quiriguá llograra formar una alianza esterna.
thumb|left|alt=Un cercu cola prominente escultura d'un rei arrodiáu de decoración ellaborada. El monumentu ta cubiertu por un techu de paya sosteníu por postes de madera.|Cercu C, cara sur, representando al rei K'ak' Tiliw Chan Yopaat