El santuariu de La nuesa Señora de Contrueces ye un templu católicu que s'atopa na comunidá d'Asturies, na zona sur del área urbana de Xixón, nel barriu de Contrueces. Ye un importante iconu na historia de Xixón, una y bones la Virxe que se venera nesti templu foi considerada per gran parte de los xixoneses mientres munchos años como la patrona de la ciudá. Los primeros documentos que dan fe de la esistencia d'esta ilesia daten de principios del sieglu X y provienen del Llibru de los testamentos, onde se recueye un documentu robláu'l 28 d'agostu de 905 en Cortuloces —suburbiu de Xixón— a favor de la ilesia d'Ourense, nel que se cita la confirmación del rei Alfonso III y la so esposa doña Jimena. Pol Diploma d'Ourense del sieglu X (o XI), el del Monesteriu de San Vicente, el de Sampiro y otros más siguen les referencies a esta ilesia.
Del sieglu XII al XVI abre un periodu escuru del que nun llegaron noticies. En 1636 los vecinos punxeron de manifiestu la necesidá d'entamar una feria en Contrueces, yá que d'esa forma fomentábase la devoción a la Virxe al empar que s'esperaba tuviera una gran repercusión económica pol aumentu de transaiciones de compra y venta de ganáu caballar, vacunu y mular, que se llevaba a cabu pela redolada del santuariu aprovechando la gran arribación de fieles. L'alloñanza del santuariu fizo que la ermita de la Virxe de Begoña recibiera un bon númberu de fieles y acabara siendo considerada patrona del barriu de la Fonte Vieya onde s'atopaba, nel centru de la ciudá, polo que pasó a llamase «barriu de Begoña». Sicasí, munchos xixoneses siguen allegando al santuariu de la Virxe de Contrueces el domingu siguiente a la fiesta de la Virxe de Begoña.
Frente al santuariu y a unos 50 m hai un palaciu que sirvió d'asilu, seminariu y colexu infantil. Nes dómines en que taba vacíu soler frecuentar l'escritor y políticu ilustráu Gaspar Melchor de Xovellanos, por consideralo bien afechu pa escribir, meditar y rezar. Anguaño ye un colexu d'enseñanza primaria dirixíu polos claretianos.
Allugamientu El santuariu ta asitiáu na zona sureste de Xixón, nel barriu de Contrueces, na vía denominada «carretera del Obispu», l'antiguu camín real de Xixón a Uviéu. La denominación de la carretera deber a los obispos d'Uviéu, según Luis Miguel Piñera, que nel palaciu del santuariu teníen la so residencia ocasional cuando s'atopaben en Xixón.
Foi construyíu sobre una pandiella de gran visibilidá, del que faló Xovellanos, y dende onde se vía la práctica totalidá de la ciudá. Pertenez al arzobispáu d'Uviéu y asítiase en terrenos que dende 1947 son propiedá de los misioneros claretianos. Esti santuariu ye un llugar de cultu bien significativu na historia de Xixón y zones estremeres.
Historia
El Diploma d'Ourense. Fundación La ilesia actual paez ser heredera d'una anterior d'estilu prerrománicu asturianu, de la qu'esisten noticies documentales nun pergamín en lletra cursiva de tipu visigóticu escritu en llatín ente los sieglos X y XI, que se topa depositáu nel Archivu Rexonal de Galicia, en La Coruña. Según Barrau-Dihigo y Antonio Floriano Cumbreño, tratar d'un documentu auténticu, incorporáu al Llibru de los testamentos d'Uviéu y robláu el 28 d'agostu de 905 en Cortuloces, suburbiu de Xixón, a favor de la ilesia d'Ourense, nel que se cita la confirmación del rei Alfonso III y la so esposa doña Jimena de les donaciones que fixeron los sos antecesores a la ilesia d'Uviéu. Amás, añadieron nueves donaciones, ente les que s'atopaba la ilesia de «santa María de Contrueces»:
Según ello, el rei donara a la ilesia d'Uviéu «tola ciudá de Xixón coles sos ilesies y pertenencies», lo qu'incluyía la ilesia de san Pedro, que foi la única parroquia d'esta villa hasta'l sieglu XIX, y les tres ilesies que se topaben «extramuros [de Xixón], que son les ilesies de san Julián y la de santu Tomás de Bahones cola so villa, y la ilesia de santa María de Contrueces a la parte occidental».
El documentu, con espresiones comunes d'aquella dómina, pero que dexen ratificar la fe del rei Alfonso III y de doña Jimena, la so esposa, empieza asina:
Discutiniu sobre la veracidá del diploma El diploma, con tou, nun ta exentu de barruntos alrodiu de la so veracidá. Siquier cuatro investigadores analizar, llegando a conclusiones distintes: L'historiador y críticu español Rubén García Álvarez considerar «una falsificación de finales del sieglu XI o empiezos del siguiente». L'hispanista francés Barrau-Dihigo considera que ta retocáu, pero qu'en realidá ye auténticu y fecháu escontra'l 900. L'historiador español Claudio Sánchez-Albornoz, fíu adoptivu d'Uviéu y Premiu Príncipe d'Asturies de Comunicación y Humanidaes, defendió la so autenticidá, magar más palantre punxo les sos reserves a esta afirmación. El paleógrafu asturianu Antonio Floriano Cumbreño efeutuó un analís pol que concluyó que: «pa nós el llamáu pseudo-orixinal de La Coruña ye copia imitativa d'un orixinal auténticu, nel que nun s'introducieron otres alteraciones que dellos cambeos nel orde de les suscripciones», y añadía que: «... l'orixinal qu'estudiamos, que remontando al sieglu X, y en lletra xenuina visigótica, vendría adelantrase más de cien años a les habilidaes aprendíes de los monxos franceses polos nuesos confeccionadores de códices, diplomáticamente posteriores al 1100».
Una tema delicada y de mala respuesta ye'l pasu del topónimu «Cortuloces» a «Coltroces» y más palantre a «Contrueces», evolución llingüística que supón un llargu periodu de tiempu; trescríbese'l testu orixinal en llatín:
Diploma del monesteriu de San Vicente El monesteriu de San Vicente pudo ser llamáu «el Sahagún d'Asturies», pos si'l de Sahagún tenía un área d'influencia y posesiones en tol reinu lleonés, el de San Vicente faía lo mesmu sobre gran parte del reinu asturianu. Na coleición diplomática del monesteriu esiste un documentu relativu a una donación de finques rústiques y urbanes na zona de Xixón, fecháu'l 8 de xunu de 1056, que diz asina:
D'esti escritu llógrense datos abondos p'alcontrar ya identificar llugares y villes del valle xixonés, pero pal casu d'esclariar la etimoloxía de «Contrueces» y la so situación resulta bien interesante, yá que fai mención ente les llendes d'eses heredaes a l'aldega de «Coltroces», polo que yá nel añu 1046 el llugar yera conocíu d'esa manera y alcontrábase con precisión al sur de Xixón. Por aciu un procesu d'evolución llingüística el nome de «Cortuloces» pasó a «Coltroces». Per otru llau, esti últimu términu apaez n'escritos del obispu Pelayo II a metá del sieglu XII. Darréu pasóse de «Coltroces» a «Cultrocis» y más tarde al actual nome de «Contrueces», anque tamién hai distintes versiones etimolóxiques de la pallabra «Contrueces»: pa Menéndez Valdés vien derivada de «Contra-Ceares», «Col de Roces» pa Somoza y «Controcio» pa Floriano Cumbreño.
Diploma de la Catedral d'Uviéu Na primer metá del sieglu XII poner de manifiestu una gran actividá del escritoriu uvieín» que trabayaba al serviciu del obispáu na confección de diplomes de compraventa, testamentos y donaciones, dexando en segundu llugar la redaición de documentos relativos a hestories y cróniques de la dómina. Foi tamién el mesmu obispu Pelayo II el que redactó munches d'estes cróniques. Un importante númberu d'elles llegó hasta l'actualidá, destacando'l luxosu Llibru de los testamentos, que puede considerase como'l Cartulariu» del obispáu. Esti obispáu, como otros munchos, viose afeutáu poles novedaes que diben llegando del estranxeru: de primeres, pola reforma de la escritura, empecipiada na Abadía de Cluny, col pasu de la escritura visigótico a la carolinxa; de segundes, y con ello llegó una mala práctica, pola falsificación, pos resultaba más fácil faelo cola escritura carolinxo que cola visigótica.
Nel Llibru de los testamentos figuren ensame de donaciones del «Rei Magno» a la catedral d'Uviéu. No qu'interesa a esta tema, que son les donaciones de Xixón, dientro de la villa solo esistía la ilesia de San Pedro, que foi la única ilesia parroquial hasta'l sieglu XIX, quedando extramuros les de Santu Tomás de Bahones en Granda, Santuyano en Roces y Santa María de Contrueces. Amás d'esta ilesia, el rei donara munches tierres y finques asitiaes na so contorna y, al definir les llendes y caminos que los identificaben, puede lleese, en llatín: «... ecclesiam Sancte Marie de Coltroces». Como otres fontes citaes más arriba indiquen que'l rei «moraba» en Contrueces, ye más que probable qu'esistiera una ilesia nes proximidaes.
Sicasí, la solombra de la dulda y, dacuando, la certidume de la falsedá de los documentos obliguen a tener esti documentu por apócrifu. Los eruditos na materia pronunciar de la siguiente forma: Sánchez Albornoz calificar de «monstruosu», Barrau-Dihigo diz que ye un documentu rehecho y Floriano Cumbreño y Emilio Sáez coinciden colos anteriores.
La Crónica de Sampiro Tamién hai documentación d'esta ilesia de Contrueces na Crónica de Sampiro, llamada asina por ser escrita por Sampiro, natural de Zamora, clérigu, intelectual y políticu del reinu de Llión, notariu d'esa corte y darréu obispu d'Astorga, que ye una continuación de la Crónica albeldense y que toma dende 866, cuando empieza'l reináu de Alfonso III, hasta 982, onde rellata la muerte del rei Ramiro III. La Crónica de Sampiro llegó hasta l'actualidá por dos redacciones distintes: la del obispu Pelayo y la d'un monxu de Santu Domingu de Silos. Esti postreru reescribe'l testu orixinal ensin alteraciones ente que la del clérigu Sampiro que los críticos consideren que ye un testu orixinal con bastantes frases inxertaes nél. Pero polo que se refier al términu Contrueces solo apaez na de del obispu Pelayo que ye'l que se cita más embaxo.
Entá s'añader dellos documentos más que tán rellacionaos col términu de Contrueces: unu describir Xovellanos na so «coleición» que ye de 1263, ta depositáu nos archivos de la catedral d'Uviéu y diz lo siguiente:
Otru documentu calteníu nel mesmu archivu de la catedral d'Uviéu y fecháu en 1344 da fe de:
Si hubo una ilesia alfonsina en Contrueces puede suponese cuál foi l'estilu de la so edificación a la vista de les que güei se caltienen y que son citaes por Pelayo na Crónica de Sampiro (citada más arriba), en refiriéndose a la reconstrucción de la ilesia de Santiago:
Donaciones xixoneses de doña Urraca y del rei Fernando II Doña Urraca, reina de Castiella y de Llión, esposa d'Alfonso'l Batallador, por aciu un curtiu documentu que redactó'l so canciller, el canónigu compostelanu Martín, fixo donación en 1112 de delles heredaes, ente elles la porción entera de Xixón». Anque'l documentu calteníu nel Llibru de los testamentos de la catedral d'Uviéu nun menta de forma espresa la heredá de Contrueces, los espertos amuésense partidarios de que tuviera incluyida na donación.
Otra donación fecha a la sede uvieína pol rei Fernando II de Llión, fíu d'Alfonso VII, en setiembre de 1178, fai mención espresa a la heredá de Contrueces, de la que fai:
Otra donación posterior diz:
El documentu orixinal, qu'entá se caltién, ta redactáu por Bernardo, notariu del rei, y por orde del canciller Pedro de Lauro, compostelanu, y ta fecháu en Salamanca. Tien De faese notar que'l «Coltroces» de principiu de sieglu convirtióse en «Controces» pa convertise darréu, a lo llargo del sieglu XIV, en «Contrueces».
Otros diplomes Hai otros trés diplomes más fechaos a lo llargo del sieglu XIII y que faen referencia a Contrueces : El primeru ta nel Monesteriu de San Vicente d'Uviéu, ente los papeles del Conceyu de Siero, caxón 11. Nesti documentu'l rei Alfonso IX fai un cambéu col monesteriu de San Vicente «...pol que se-y concede la metá de Contrueces en Siero (güei Xixón) polos diezmos de Bogies, La Felguera, san Juan de Miliayo y san Saturnino» que s'atribúin al de Valdediós. El documentu tien fecha en 1216.