thumb|Planta de la ruta Cangas al Santuariu de la Virxe del Xardón. thumb|Perfil de altimetría de xubida al Santuariu de la Virxe del Xardón. El Santuariu de la Virxe del Xardón, llamáu tamién Santuariu de La nuesa Señora del Xardón, ta construyíu sobre'l cume d'un monte a una altitú de 1174 msnm, que forma parte de la llamada sierra del Xardón. Tal situación otorgar unes escelentes vistes, pos s'acolumbra fácilmente'l puertu de Ḷḷeitariegos, una bona parte de los montes que formen el macizu occidental de la Cordelera Cantábrica y nos díes estenos, escontra'l norte, la mar. Alministrativamente depende na parroquia de Llinares, onde ta allugáu, perteneciente al conceyu asturianu de Cangas (España). Eclesiásticamente depende de la parroquia de Santa María Madalena del Xardón y del Arciprestalgu de Cangas.
Esti conceyu de Cangas ye unu de los más ricos en recursos económicos, onde sobresal la minería y l'agricultura. Ye'l más estensu d'Asturies y el segundu d'España. Nesta zona ta la reserva montiega de Muniellos con una estensión d'unes 3300 ha y alredor d'un millón d'árboles onde predomina'l xardón xunta al haya y el carbayu en menor cantidá. Tamién ye un conceyu ricu en llinaxes y fidalguíes, yá que, dempués d'Uviéu, ye'l de «mayor númberu de llinaxes con pieces armeres...; non en baldre los sos fidalgos d'armes poner y pintar llegaben casi al centenar».
Ta a unos 12 km de Cangas y p'aportar a él hai que percorrer l'Avenida del Xardón y pasar los pueblos de Carbayeda de San Cristóbal, Borracán y Vegalapiedra. A la fin d'esa carretera ta'l Santuariu. Pol so esixente xubida, foi fin d'etapa ciclista de la Vuelta a Asturies y de la Vuelta a España delles vegaes, lo mesmo que de diverses coles cicloturistes. El perfil llonxitudinal o altimetría amuesa la durez d'esta xubida. El llargor de l'ascensión ye de 9,3 km, el desnivel acumuláu en xubida ye de 811 m, la rimada media ye'l 8,7 % y el coeficiente de dificultá ye 198, colo qu'esta xubida cicloturista ta catalogada como del tipu «2a», esto ye, puertu de segunda categoría de más durez.
Historia El patrimoniu artísticu del conceyu ye de gran importancia, yá que tien la Basílica Menor de Cangas, el Monesteriu de Courias y ventiún ilesies romániques, cuntándose ente toos ellos un ensame d'imáxenes y retablos. Sicasí, nun se tienen noticies de la primer ermita, de factura rústica, que taba asitiada nel llugar onde s'atopa l'actual Santuariu.
L'únicu datu alrodiu de la hestoria d'esta ermita llega al traviés d'esta curtia reseña del historiador Luis Alfonso de Carballo:
Al respective de la posible apaición de la Virxe sobre un xardón nun esiste datu históricu dalgunu. La advocación vien, más bien, pol llugar: la Sierra de los Acebales».
Estructura y arquiteutura L'espardimientu rápidu, como regueru de pólvora, de los milagros acaecíos nel Xardón llegó a tolos pueblos d'Asturies. A partir d'esti momentu la pequeña ermita convertir en llugar de pelegrinación y oración creciente hasta ser multitudinaria, polo que se llegó a la conclusión de que faía falta llevantar un templu más grande y dignu. Y asina lo fixeron los canguetos: Construyóse'l santuariu de «La nuesa Señora de les Virtúes del Xardón» sobre'l mesmu solar onde taba la ermita. Tardaron solu quince años en construyilo desque tuviera llugar el primer milagru, una y bones ésti asocedió en 1575 y el santuariu terminar nel añu 1590.
El cronista Luis Antonio de Carvallo describe de forma concisa y concreta la composición del edificiu de la siguiente manera: «... creciendo la devoción y les llimosnes, edificóse un templu, fartu bonu, cola so torre y colaterales, y perbién aprovida la sacristía d'ornamientos y recaos pa los oficios divinos y siete lámpara de plata...». La factura y planu del santuariu nun camudaron no esencial. Tien forma de cruz llatina, con una torre cuadrada d'escasu altor, empobináu escontra occidente. La construcción ye de piedra pulida y bien sobria. Cumplió'l so cuartu centenariu en 1990 y empecipió la quinta centuria de vida.
Imaxe de la Virxe El cronista Carvallo nun dexó nengún datu alrodiu de la imaxe y les sos carauterístiques. Sicasí, disponer de datos bien concretos, recoyíos pol Padre Alberto Colunga, dominicu, y que la describe asina: «Na so forma primitiva yera de talla y taba sentada nun tronu, y sobre la rodía esquierda tenía sentáu'l Neñu, que miraba escontra alantre, cola mano derecha daba la bendición y cola esquierda sostenía un llibru.» Tien una flor nuna mano. La estatua orixinal remóntase, probablemente, al sieglu XIII según indica'l sacerdote ya investigador de templos marianos d'Asturies, Florentino Fernández Álvarez. Col pasu del tiempu la imaxe sufrió retoques, dacuando non bien afortunaos, siendo lamentablemente tullida p'afaer la figura a la moda d'entós de vistir a les imáxenes. Por esta razón, la imaxe de güei nun ye la descrita pol padre dominicu Alberto Colunga que la describió de talla completa. Tampoco la imaxe del Neñu Xesús ye de la mesma dómina que la de la Virxe.
A pesar d'ello siempres queda al pelegrín el consuelu de ver la mesma cara de la Virxe que la que vieron los primeres adoradores nel sieglu XIII. Anque l'estilu románicu presente les imáxenes con un estilu de ciertu hieratismo, la cara nun escarez de guapura; los güeyos nun miren escontra baxo, sinón al pelegrín, de frente, direutamente al pelegrín. Nel añu 1721 adquirióse una imaxe que llamaben «Escusadora» o «de les escuses» pa sacala en procesiones ensin que sufriera deterioru la orixinal. Esta imaxe foi ameyorada en delles ocasiones, sobre manera nel añu 1898. Anguaño lleva corona de plata.
Retablu La imaxe de la Virxe, qu'anguaño ye de vistir, ta asitiada nel centru del retablu realizáu por Manuel de Ron y Llanu, natural de Peján (Cangas). El retablu, que foi valoráu en 10 410 reales, terminar nel añu 1691. En 1709 acometiéronse les obres de doráu del retablu, que fueron confiaes a Juan Menéndez Arellana, vecín de Cangas, por un importe de 13 500 reales.
Capiyes de Cristu Crucificáu y de Santa Ana Na capiya collateral de la derecha hai una talla escelente del Cristu Crucificáu realizada nel sieglu XVII por Luis Fernández de la Vega, escultor xixonés, máximu representante de la escuela barroca asturiana. La imaxe tien un altor de 1,74m, incluyida la calavera asitiada debaxo de los pies del Crucificáu hasta la inscripción «INRI» de la parte cimera. L'anchor de punta a punta de los deos de les manes ye de 1,52 m.
Na capiya collateral esquierda, la capiya de Santa Ana, hai un retablillo en relieve representando la Nacencia del Señor cola Virxe y Santa Ana (la so madre) na parte cimera. Trátase d'una obra procedente de Filipines datada nel sieglu XVIII. Ye precisamente nesta capiya onde s'asitien los exvotos que lleven los fieles que recibieron favores por aciu de la Virxe del Xardón y que se cunten per cientos. Dambes capiyes tienen notables retablos manieristes.
Rexa del arcu de trunfu La rexa ta asitiada ente'l presbiteriu y el restu de la nave. Ye de gran guapura artística y el so autor foi Juan Orejo. Tamién merez la pena destacar les dos pequeñes talles de la dómina barroca de San José y San Miguel.
Favores y milagros antiguos De siguío rellátense los fechos tal que asocedieron según indiquen los testigos, sobre manera el cronista y estudiosu d'estes temes, que los vivió bien de cerca al ser los fechos coetaneos a él, el Padre Xesuita Luis Alfonso de Carvallo. Nel so día esistió, xunto a otros llibros del santuariu, el «Llibru de los Milagros» mentáu asina pol investigador historiográficu Fermín Canellas: «Curiar na mesma capiya un manuscritu del añu 1580 con bien interesante Rellación de los milagros obraos pola Virxe del Xardón, santuariu de la parroquia de Llinares» ensin entrar a formar xuicios de valor.
Primer milagru de la Virxe. Ocho de setiembre de 1575 Reinaba n'España Felipe II. El rellatu de los testigos diz asina:
Juan Fernández de Carceda Según la mesma crónica anterior «Este mesmu añu a trés de mayu, Juan Fernández de Carceda, vecín del conceyu de Valdés, vieno nun rocín a visitar esta santa ermita, y siendo tan coxu, que nun podía andar polos sos pies, posándo-y del rocín, y metiéndo-y na Ilesia, foi sanu de sópitu, y volvióse nos sos pies pa la so casa, publicando'l milagru.»
Moza coxa «El llicenciáu Mendoza fixo averiguación d'otra moza coxa, que sanó la Madre de Dios. Perdiéronse los papeles, y solo topó esti milagru nos memoriales de los demás, ensin dicir el nome, nin el tiempu de cuando asocedió.»
Álvaro Pérez de Cadavedo «Álvaro Pérez de Cadavedo, tando paralíticu, vieno en romería a esti santu llugar el 16 de mayu de 1581, y volvió sanu pa la so casa, ensin aplicar otru dalgún remediu temporal.»
Moza tullida y muda «El mesmu día sanó milagrosamente una moza tullida y muda, nun diz el nome'l memorial.»
María Sánchez «El 8 de xunu de 1586, María Sánchez, fía de Pedro Sánchez, coxa, foi sana milagrosamente nesta santa ermita.»
El sacerdote Diego Álvarez «Diego Álvarez, cura de Carbayeda de Villadamor, en tierra de Riello, tando bien enfermu de los todíos, ensin poder ximelgase nos sos pies, vieno a caballu a esta santa ermita'l quince de setiembre de 1583, onde de secute se topó sanu.»
El fíu d'Alonso Rodríguez «Un mancebu, fíu d'Alonso Rodrígues de Mieldes, conceyu de Cangas, se tulló d'un aire corrupto, ensin poder ximelgase, y delantre del Altar de La nuesa Señora del Xardón quedó sanu de sópitu.»
Mateo de Ayones «Tullose nos brazos de cierta enfermedá Mateo de Ayones, y habiendo alloriáu a curase a delles partes, nun topó remediu, sinón nesta santa ermita, onde milagrosamente foi sanu'l siete de xunu de 1578.»
Mozu mudu «Per mayu de 1588, faló sópitamente un mozu de Ḷḷuarca, mudu, y conmigo aprendió dempués a lleer na escuela de Cangas, y en memoria del milagru llamábamoslu Juan de Santa María.»
Otru mozu mudu de nacencia «Otru mozu mudu, tamién dende la so nacencia, criáu de María Carballo de Santianes de Tuña, trayéndolu la so ama a tomar novenes a esta santa ermita, faló y oyó milagrosamente; y esaminándo-y yo mesmu, dixéronme cómo la primer cosa qu'oyera fueren les campanes de La nuesa Señora del Xardón tocándose a l'alba; y nun tuvi por menor milagru'l que con tanta brevedá supiera los nomes de les coses qu'enxamás oyera nomar.»
El cronista d'estos fechos termina diciendo: «Dexo otros munchos y maraviyosos milagros, por non ser llargu...» y solo numbera a manera de titular les enfermedaes y males de los que fueren curaes munches persones de la so dómina y qu'él mesmu guardó, rellató y trató. Tamién comenta a metá de los sos rellatos que yeren tantos los que curaben de les sos coxeres «que nun se curiaba d'escribilos» y que solamente, a manera de testimoniu, los curaos dexaben colgaes les sos muletes na ilesia, qu'hai en gran númberu.
Favores y milagros recién La llista de favores y milagros nun s'amenorgaron a dómines bien alloñaes nel tiempu, sinón qu'apocayá la Virxe del Xardón sigue arramando los sos favores.
José Martínez, de Villarino de Limés Diba esti home, en 1941, acompañáu del so fíu, montáu nun carru llenu de centenu arrastráu por cuatro vaques. Nun descuidu, ellos, les vaques y el carru cayeron por un enorme derribadoriu. Viéndose a la muerte, José glayó: «Virxe del Xardón, te ufierto un corderu mientres viva». Tanto José como'l so fíu y el ganáu salieron ilesos; José cumplió la so promesa mientres vivió y, dempués de morrer, el so fíu siguió cola promesa apurriendo añalmente al santuariu, pal so caltenimientu, l'importe d'un corderu.
Muyer testigu de Xehová