thumb|Vista de Caboalles de baxo, pueblu del valle de Ḷḷaciana

L'asturianu occidental de la rexón D tamién conocíu como paḷḷuezu (patsuezo/patsuezu) o falieḷḷaEl Pachuezu, la nuesa ḷḷingua, de Roberto González Quevedo. ye una de les cuatro variedaes d'asturianu occidental que s'inscriben dientro del subgrupu oeste del dialeutu occidental del idioma asturlleonés.Diego Catalán "L'asturianu occidental. Exame sincrónicu y esplicación diacrónica de les sos fronteres fonolóxiques". en Les Llingües Circunvecinas del castellán. Madrid: Paraninfu 1989a. pxs. 30-99 Estender pelos conceyos asturianos de Somiedo, Brañes de Cangas, Degaña y nes contornes lleoneses de Ḷḷaciana, Rivas del Sil, y Páramu del Sil.

400px|thumb|right|Allugamientu de les cuatro fasteres del asturianu occidental dientro del dominiu llingüísticu ástur occidental.

Principales carauterístiques

Les principales carauterístiques que singularizan a esta fala con respectu al castellán son:

Comunes a toles variantes del asturlleonés Zarru de les vocales átones finales: nueiti 'nueche', baxu 'so', ḷḷeiti 'lleche', qui 'que', di 'de' y non finales: firida 'mancada', vicín 'vecín', vixigu 'vejigo', ufiensa 'ofiensa', mulín 'molín', furmiga 'formiga', prubín 'probín', etc.X. Lluis G. Árias. 1974. La fala de Teberga, sincronía y diacronía en Archivum nº XXIV. pgs. 5-330. Ed. Universidá d'Uviéu El zarru masivu qu'amenorga a a/o/i el vocalismu átonu producir en tol dominiu asturlleonés y estiéndese con particular fuercia escontra les fales de transición col castellán: Fala d'El Rebollar en Salamanca (nochi, ḥoci 'focete', mesmu, dubri 'doble'), estremeñu (ñubi, grandi, libru, ḥuerti) y cántabru (lus poblis, lus hombris, yo triji, dístimi, bebi el to, ḥuenti, mitilu in bulsu, il curdiru).Ralph J. Penny. "La Fala Pasiega: Ensayu de Dialeutoloxía Montañesa". Tamesis Books. 1969. Londres

Como en castellán occitanu y aragonés, diptongación de les vocales curties tóniques llatines /O/, con resultáu puerta < porta, cuervu < corvus y /Y/ con resultáu tierra < terra, bien < bene.

Como n'aragonés (fuella < *folia, güello < *oculo), occitanu (huelha < *folia, uelh < *oculo) y antiguu mozárabe (uello < *oculo) desarrollu del diptongo /XE UO/~de /O/ ante L + yod: güechu 'güeyu' < ocolu, fuecha 'fueya' < folia, remuechu 'remueyu' < remolliu, pero a diferencia del aragonés nun se produz el diptongu de /Y/: ispechu < especolu (cfr. aragonés espiello).

Frente al castellán, y en coincidencia col gallegu, caltiénse'l grupu interior -MB- ensin amenorgar: ḷḷamber 'llamber', ḷḷombu 'llombu', camba 'cama, pina del carru', embelga 'amelga', chumbu 'plomu'.

Comunes al grupu asturlleonés occidental Caltenimientu de los antiguos diptongos decrecientes /EI/ y /OU/ tamién presentes nel grupu galaicu-portugués: mouru < maurus, cueiru < corium, eiru 'campu' < areo.

Caltenimientu de F llatina en posición inicial ya intervocálica: fégadu'''fégadu'< * ficătum, afogar 'afogar' < *adfocāre, fema 'fema' < * femĭna, falar 'falar' < *fabulāri, figu 'figu' < *ficus.

Comunes al grupu asturlleonés occidental, subgrupu oeste Vocalización de les consonantes finales en grupu interior -ct- y -lt-. nueiti, truita, muitu.

Soluciones en fonema prepalatal fricativu sordu /š/ (qu'en castellán evolucionó a la velar sorda /x/) para distintos grupos llatinos -SS-, D + yod/, /x/: coxu 'coxu', xatu 'jato', baxu 'so'. Mesma resultáu pa los grupos IX, GI, GUE: xugu 'xugu', xuntar 'xuntar', xelu 'xelu'.

Solución /ch/ pa los grupos llatinos pl-, cl-, fl-: chourar 'llorar' < plorare, chave 'llave' < clavis, chama 'llama' < flamma.

Mesmes del asturianu occidental D El grupu /-li-/ y /c'l/ llatín anicia "-ch-".:La Fala de Palacios del Sil, de Roberto González-Quevedo. I.S.B.N.: 84-8168-216-0. Depósitu Llegal: As.-2.307/01 fuecha fueya < folia, mucher 'muyer' < mulier, güechu < oc'lo 'güeyu', carbachu'' 'carbayu'.

La /l-/ inicial llatina palataliza nel alófono africáu sordu popularmente conocíu como "ḷḷ (che vaqueira)" y que tradicionalmente representóse coles grafíes "ts".Son diverses les referencies que podríamos apurrir ante esta afirmación, tales como toles obres de los principales escritores, falantes patrimoniales d'esta variante, tales como Eva González Fernández, Emilce Núñez o Severiano Álvarez, según la rotulación llevada a cabu na zona nesti idioma, como por casu el monumentu "De los Mineros a les Xentes de Ḷḷaciana"

Testu

Cultivu lliterariu Diversos y reconocíos son los escritores que cultivaron la so producción lliteraria de la mano d'autores como Eva González Fernández, Roberto González-Quevedo, Emilce Núñez, Severiano Álvarez o Héctor García Gil.

Ver tamién Lleonés (asturlleonés de Lleón y Zamora)

Referencies

Categoría:Rexistros del asturianu Categoría:Lleonés