Esti artículu trata en detalle la gramática del finés estándar (esto ye, el llinguaxe escritu y el que puede escuchase nos medios). Pa una visión más global ver idioma finés.
Comparanza col asturianu El finés nun pertenez a la gran familia de llingües indoeuropees, sinón que ta emparentáu col idioma estoniu y más remotamente col idioma húngaru y otros llinguaxes falaos en Rusia. Trátase d'un idioma ensin: Futuru (tiempu) Xéneru Artículu Xerundiu El verbu "tener" El nuesu matiz ser / tar Pero con: Fonoloxía: Harmonía vocálica Fonemes llargos y curtios (doblando la lletra en cuestión) Acentu siempres na primera sílaba Alternanza consonántica y vocálica Un amenorgáu númberu de consonantes (13) Una marcada diferencia ente'l llinguaxe escritu y el faláu, con variaciones fonétiques y gramaticales mayores que les que puedan esistir ente distintos dialeutos del asturianu Gramática: Aglutinante Preferencia poles postposiciones frente a les preposiciones 15 casos Sistema verbal: 4 infinitivos, declinables amás Verbu negativu (ei) Una voz pasiva frecuentemente usada Clíticos (-ko, -kin, etc) Sufixos posesivos Usu del partitivu singular en cuenta de nominativu plural tres númberu (>1) o espresión de cantidá
Notación V: una vocal idéntica a la precedente @: cualesquier vocal A: vocal corta AA: vocal llarga Ai: diptongu termináu en i * 1 / 2 / 3: primer / segunda / tercera personal del singular 11 / 22 / 33: primer / segunda / tercera personal del plural
Fonoloxía
Abecedariu a (b) (c) d e (f) g h i j k l m n o p (q) r s t o v (w) (x) y (z) ä ö
Les lletres ente paréntesis namái apaecen en pallabres estranxeres. y ye en realidá una vocal, la contrapartida harmónica de u. La mesma rellación esiste ente a / ä y ente o / ö.
Diptongos Terminaos en i: äi, ui, ai, oi, öi, yi Terminaos n'o: au, ou, eu, iu Terminaos en y: äy, öy Restu: ie, yö, uo
Harmonía vocálica La mayoría de sufixos con vocal vienen en pareyes posterior / anterior, por casu l'inesivo: ssa / ssä, la tercer persona del plural vat / vät, el "privativu" ton / tön, etc. Hai qu'usar el posterior si la pallabra a flexionar contién una o más vocales posteriores (auto|ssa) y l'anterior en casu contrariu (tähde|tön:ensin estrelles). La y y la i vienen ser comodinos. De normal los sufixos con estes vocales nun tienen pareya, por casu l'alativo lle, el comitativo ine o'l translativo ksi. Nestos casos la eleición ye simple.
Fonemes llargos y curtios La grafía dobla (aa, nn, etc) los fonemes llargos yá sían estos vocálicos o consonanticos.
Tipos radicales Les pallabres fineses suelen esperimentar al flexionarse y derivase una serie de cambeos qu'enzanquen la so reconocencia. Por casu, nel casu de los sustantivos, partiendo del nominativu singular, la forma de citación de los diccionarios, ciertos raigaños con determinaos finales (-si, -i, -e, -nen, -s, etc) yá esperimenten un primer cambéu previu a la flexón y dempués dependiendo del sufixu éstes pueden sufrir cambeos vocálicos y / o consonánticos adicionales.
Exemplu: agua:vesi: > vete + plural i > vet|i + inesivo ssä > ved|i|ssä: nes agües
Los sufixos que suelen disparen el cambéu consonánticu consten o bien d'una única consonante o bien empiecen por dos:
Sustantivos / Axetivos: nominativu plural t, xenitivu singular n y plural den / tten, inesivo ssa /ssä, elativo sta / stä, adesivo lla / llä, ablativu lta / ltä, alativo lle, translativo ksi, instructivu n Verbos: 1 n, 2 t, 11 mme, 22 tte.
Esceiciones:
Los siguientes sufixos estrúin a pesar de nun encaxar cola descripción: "ensin" ton / tön, superlativu in. Y los sufixos posesivos de 3 y 33 nsa / nsä, 11 mme y 22 nne nun lo faen a pesar d'encaxar.
Les combinaciones de consonantes a modificar puede trate n'alternanza consonántica.
Amás por que'l cambéu tenga llugar, ente les consonantes y el sufixu tien qu'haber puramente una vocal curtia o diptongu.
Los sufixos que disparen el cambéu vocálicu son el pasáu i, el condicional isi, el plural i y el superlativu in.
De normal el partitivu derivar del nominativu y el restu de casos, sufixos posesivos y el plural facer del raigañu flexiva, pero como amuesa la siguiente tabla hai tou tipu de casos, dende primeru invariable, al postreru onde los cuatro raigaños difieren.
AB C D Nominativu
singular Raigañu flexiva singular Raigañu
flexiva
plural Partitivu -i = A = B = A -e = descomprimir (A) + e = B = A -in = A – in + ime = B = A -tön/-ton = A – tön/ton + tomma/tömma = B = A -el/-en = A + e = B = A -t = A + t + e = B = A -s = A – s + kse = B = A -@s = descomprimir (A) – s + V = B = A -i = A - i + e = B = B -i = A - i + e = B = B – e -si = A – si + te = B = B – e -nen = A – nen + se = B = B - e -s = A – s + te = A – s + ks = B - e
Regles Al sufijar pallabres (por casu al tornar sustantivos y axetivos, conxugar verbos, derivar nueves pallabres), ciertes combinaciones de consonantes na última sílaba pueden esperimentar cambeos. Namái los sufixos formaos por una simple consonante (p.ej. xenitivu –n) o aquellos qu'empiecen con dos (p.ej. inesivo -ssa / -ssä) provoquen el cambéu. Sicasí, non cualquier sufixu qu'encaxe con esta descripción "estrúi" la(s) consonante(s). Los sufixos posesivos (p.ej. –mmy) son esceición, como lo ye'l sufixu "privativu" –ton /-tön tähti > tähdy|tön qu'a güeyu nun tendría de provocar cambéu dalgunu. Amás, ente la(s) consonante(s) a estruyir y el sufixu tien qu'haber obligatoriamente una vocal curtia o un diptongu. Vocales llargues eviten el cambéu. La siguiente tabla presenta los 16 tipos de cambéu.
Tipos Cuantitativos kk > k llugar:paikka > paika|n, aallokko > aalloko|n, cabaña:mökki pp > p caseta:koppi > kopi|n, trucu:temppo > tempun, teoría:oppi, botón:nappi tt > t fema:narttu, netto, unión:liitto, enllibráu:nidotto Cualitativos nk > ng Helsinki > Helsingi|ssä, zapatu:kenkä > kengä|t uku > uvu
yky > yvy vistíu:puku > puvu|n, númberu:luku > luvu|lla k > - maxa:taika > taia|n, costazu:olka > ola|lla:a costazos lke > lje claru:selkeä > seljetä:esclariar, triar:polkea > polj|in:pedal rke > rje razón:järki > järke > järje|tön:irracional hke > hje valiente:rohkea > rohjeta:osar mp > mm kumpi, amor:lempi > lemme|n-juoma, diente:hammas > hampaa|sta p > v manera:tapa > tava|n, descansu:lepo > levo, permisu:lupa > luvan @t > @d cai:katu > kadu|n, berru:huuto, bruxu:noita auto > auto|nEsceición. En pallabres d'orixe estranxeru namái la compresión cuantitativa suel tener llugar ht > hd voluntá:tahto > tahdo|sta, estrella:tähti > tähde|tönrt > rr entender:ymmärtä|ä > ymmärrä|n, pasu:porras > porta|i|ta, cuntar:kerto|a > kerro|n nt > nn pechu:rinta > rinna|n, sentise:tuntu|a > tunnu|n lt > ll tarde:ilta > illa|n, ponte:silta > silla|t
Regles Amás de l'alternanza consonántica, ciertos sufixos provoquen cambeos vocálicos. Son, en verbos, la marca del condicional –isi y del pretéritu –i y en sustantivos, el plural –i y el superlativu –in. La siguiente tabla ilustra'l tresformamientu.
Tipos Verbos Sustantivos Condicional –isi Pasáu –i Plural –i Superlativu –in i - - e || e ä ä
|- align=center ! a colspan="2" align=left | ¿Bisilábica? Si: ¿Anterior o / u? Si: - Non: o Non: o / - - AAVocal llarga A A A árbol:puu > pu|i|n || A|- align=center ! ie || e || e|| e camino:tie > te|i|n e uo o o beber:juo|da > jo|i|n || o barraquera:suo > so|i|n o |- align=center ! yö || ö comer:syö > sö|isi|n ö comer:syö > sö|i|n || ö nueche:yö > ö|i|n ö |- align=center ! AiDiptongu termináu en i || A A || A A |- align=center ! e - - - -
Morfología
Caso Cuadru sinópticu
Singular Plural Nominativu - tComprime consonantes Partitivu a / äta / tä
tta / ttä | rowspan="12" | iComprime vocales + | a / ä
ta / tä |- align=center ! Genitivo | n dentten Inesivu ssa / ssä | singular |- align=center ! Elativu | sta / stä singular Ilativo VnhVn
seensiin Adesivu lla / llä | singular |- align=center ! Ablativu | lta / ltä singular Alativu lle | singular |- align=center ! Esivu | na / nä singular Translativu ksi | singular |- align=center ! Abesivu | tta / ttä singular Instructivo n | singular |- align=center ! Comitativu | ine =
Plural El plural del nominativu y acusativu ye –t (puu|t), pal restu de casos ye –i (puu > pu|i|n:colos árboles) que como yá s'aldericó modifica la(s) vocal(ye) final(ye). ==
Sufixos posesivos La pertenencia espresar en finés con ayuda de los sufixos: AsturianuXenitivu
Pronome
PersonalSustantivu (Plural) -t /-i(Casu) Sufixu
PosesivuEl sufixu posesivu se "come" el plural del nominativu –t y la postrera consonante de los casos terminaos en consonante (p.ej. xenitivu:n, ilativo:Vn / hVn / seen / siin) Clíticu(s) ResultaEl mio (minu|n)Úsase cuando se desea acentuar la posesión koira:perru t -ni koira|niEl to (sinu|n) kissa:gatu -si kissa|siEl so (d'él(la)) häne|n kirja:llibru sta -nsa / -nsäMagar el so aspeutu, nun estrúi consonantes VnÚsase Vn cuando'l casu temina en vocal (p.ej. inesivo:ssa / ssä) kirja|sta|anEl nuesu/a (me|i|dän) talo:casa i ssa -mme talo|i|ssaEl vuesu/a (te|i|dän) -nne El so (d'ellos/as) he|i|dän -nsa / -nsä Vn ==
Orde de los sufixos Los sufixos apaecen nel orde yá vistu nel apartáu Sufixos posesivos. Primero'l plural siguíu del caso, sufixu posesivu y clíticos.
Artículos El finés nun tien artículos nin definíos nin indefiníos. Esti aspeutu espresar colo posición del sustantivu na oración y l'usu del partitivu o'l nominativu. Por casu, los suxetos singulares definíos apaecen de primeres, los indefiníos facer a la fin. El nominativu plural considérase definíu. Los nomes divisibles (agua, pan) indefiníos apaecen en partitivu plural y los definíos en nominativu singular.
Demostrativos Esti/aEsi/a
Aquel(la) EsoEstos as Esos as
Aquellos/as Esos Nominativu tä|matuosenä|maPlural irregular n- > t-nuone Xenitivu tä/mä/ntuo/nse/nnä/i/denPierde la segunda sílaba –mä nel restu de los casosSegún les regles de compresión vocálica tendría de perder la äno/i/denNotar el doble plural n-i-Sufre compresión vocálicani|i|denSegún les regles de compresión vocálica tendría de perder la y Partitivu tä/tätuo/tasi/täCambéu vocálicu irregularnä/i/täno/i/tani/i/tä Ilativotä/häntuo/honsii|heni llarganä/i/hinno/i/hinni/i/hin Inesivotä/ssätuo/ssasii|naPaecer al inesivonä/i/ssäno/i/ssani/i/ssä Elativotä/stätuo/stasii|täPaecer al partitivunä/i/stäno/i/stani/i/stä
El restu de casos formar colos raigaños tä-, tuo-, si-, nä|i-, no|i-, ni|i- + sufixu de casu
Personales Casu Yo Tu Él/Ella Nós/as Vós/as Ellos/as Nominativu minä sinä hän me te he Ablativu minu|lta sinu|lta häne|ltä me|i|ltä te|i|ltä he|i|ltä Acusativu minu|t sinu|t häne|t me|i|dät te|i|dät he|i|dät Adesivo minu|lla sinu|lla häne|llä me|i|llä te|i|llä he|i|llä Alativo minu|lle sinu|lle häne|lle me|i|lle te|i|lle he|i|lle Elativo minu|sta sinu|sta häne|stä me|i|stä te|i|stä he|i|stä Xenitivu minu|n sinu|n häne|n me|i|dän te|i|dän he|i|dän Ilativo minu|un sinu|un häne|en me|i|hin te|i|hin he|i|hin Inesivo minu|ssa sinu|ssa häne|ssä me|i|ssä te|i|ssä he|i|ssä Partitivu minu|a sinu|a hän|tä me|i|tä te|i|tä he|i|tä ==
Adjetivo == Grau comparativu = Formación Partiendo del raigañu flexiva, camúdase la a /ä final de los axetivos bisilábicos por e, estrúyese'l raigañu y añader –mpi. Al tornar esta forma, -mpi camuda a –mpa / -mpä forma susceptible d'alternanza vocálica y consonántica.
Exemplos:
Usu El términu de la comparanza introducir con kuin o bien ta nel partitivu.
Grau superlativu Formación Partir del raigañu flexiva. Estrúyense consonantes y vocales y añader in. Al tornar esta forma, camúdase in por impa / impä, forma que puede sufrir compresión consonántica y vocálica. El partitivu singular sicasí fórmase direutamente, añadiendo ta / tä a -in
Exemplos
Usu
Numberales